بۇل سەسسيا ماڭىزدى زاڭدار قابىلداۋىمەن ەرەكشەلەندى

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ۇلاسبەك سادىبەكوۆپەن اڭگىمە – ۇلاسبەك سادىبەك ۇلى, بەسىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى قانداي بولدى؟ دەپۋتاتتار زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن وزدەرىنىڭ جوعارى كاسىبي دەڭگەيىمەن جانە قارقىندى ەڭبەك ۇردىسىمەن اتقارا ءبىلدى. بۇلاي دەۋىمىزگە نەگىز بار. ويتكەنى, وسى ءۇشىنشى سەسسيا بارىسىندا كۇردەلى كودەكستەر مەن ماڭىزدى زاڭ جوبالارى قابىلداندى. جاڭا سەسسيانى اشقان كەزدە مەملەكەت باسشىسى دەپۋتاتتىق كور­پۋستىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قوي­دى. قوعامدى العا دامىتاتىن زاڭداردى قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ءسوزىن­دە زاڭشىعارۋشىلىق مىندەتتەردىڭ ءتورتىنشى ماڭىزدى بلوگى دەپ قۇقىق قورعاۋ زاڭناماسىن جاڭعىرتۋ جانە تەرەڭ رەفورمالاۋدى اتاپ وتكەن ەدى. سوعان وراي قىلمىستىق, قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ, قىل­مىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىنىڭ جوبالارى جاڭا رەداكتسيادا قابىلداندى. اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس تە تولىقتاي جاڭارتىلدى. وسى زاڭ اكتى­لەرىن قابىلداۋدىڭ ءناتي­جە­سىن­دە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىن­شا, قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ءجۇ­يەسىنىڭ الەم­دىك تاجىريبەنى قو­ل­دان­عان جاڭا قۇقىقتىق نەگىزى قالىپ­تاس­تىرىلادى. – وسى كودەكستەرگە جەكە-جەكە توقتالىپ وتسەڭىز. كودەكستەردىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ ماڭىز­دىلىعى نەدە؟ – ەلباسى: «كەز كەلگەن قىلمىس پەن زاڭ بۇزۋشىلىق ءۇشىن جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى مەن ادىلدىگىنە ەش­كىم­نىڭ ەشقانداي دا كۇمانى بولماۋى ءتيىس. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, قۇ­قىق بۇزۋشىلاردى ەركىنە قويىپ, ازا­مات­تاردىڭ زاڭعا «جەڭىل قاراۋىنا» ەسىر­كەۋ­شىلىك جاساۋعا بولمايدى. جاڭا اكتىلەردى قابىلداۋ قىل­مىستىق سوت ءون­دىرىسى جۇيەسىن جاڭ­­عىرتادى. قازاقستاندىق قۇقىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى مۇلتىكسىز قامتاماسىز ەتەتىن ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى», دەدى. جاڭا كودەكستەر وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. قىلمىستىق كودەكس قابىل­داندى. كودەكستە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشى­لىق­تى ءبىرىنشى رەت جاساعان كامەلەتكە تولما­عان­دارعا, الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال ادامداردىڭ باسقا دا ساناتتارىنا قىلمىستىق ساياساتتى ىرىقتاندىرۋمەن جانە ىزگىلەندىرۋمەن قاتار, قىلمىستىڭ بارلىق جاڭا تۇرلەرىنە قارسى كۇرەستىڭ نەگىزدەرى قالانعان. ەندى كريمينالدىق قىزمەتتىڭ بەلسەندىلىگى بايقالاتىن سالالاردا جازالاۋ قاتاڭداتىلدى. سونداي-اق, ۇلتتىق كەلىسىم تۇعىرىنا نۇقسان كەلتىرۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك ارانداتۋدىڭ كەز كەلگەن ارەكەتى ءۇشىن قاتاڭ جازالاۋ كوزدەلەدى. كودەكستى قابىلداۋ ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن ساپالى قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. سول سياقتى قىلمىستىق-اتقارۋ كو­دەكسى دە قابىلداندى. بۇل كودەكس سوت­تال­عان ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ قورعالۋى دەڭ­گەيىن جانە قىلمىستىق جازالاۋدى ورىن­داۋدىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارت­تىرۋ ماقساتىندا قىلمىستىق-ات­قارۋ زاڭناماسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. كودەكستى قابىلداۋ قوعامنان وق­شاۋ­لاۋمەن بايلانىستى ەمەس قىل­مىستىق قۇقىقتىق شارالاردى اناعۇرلىم كەڭى­نەن پايدالانۋ, سوتتالعان ادامداردى جانە جازانى وتكەرۋدەن بوساتىلعان ادام­داردى الەۋمەتتىك وڭالتۋ جانە بە­يىم­دەۋ, سونداي-اق, سوتتالعان ادامدار­مەن ءجۇر­گىزىلەتىن تاربيەلىك پروتسەس­كە جۇرت­شىلىقتىڭ قاتىسۋ تەتىگىن قالىپتاستىرادى. قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى­نىڭ قابىلدانۋى دا ماڭىزدى ءىستىڭ ءبىرى بولدى. كودەكستى قابىلداۋدىڭ ماقساتى قىل­مىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى ودان ءارى جەتىل­دىرۋ جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سوت ارقىلى ءتيىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. بيىل قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق تۋرالى كودەكسى جاڭا رەداكتسيادا قابىلداندى. بۇل قۇجات پرەزيدەنتتىڭ 2009 جىل­عى 24 تامىزداعى جارلىعىمەن بەكىتىل­گەن ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭ­گە ارنالعان قۇقىقتىق سايا­سات تۇجىرىم­داماسىنا سايكەس دايىندالعان. كودەكس اكىمشىلىك زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋگە باعىت­تالعان. اكىمشىلىك جازا رەتىندە ەسكەرتۋدى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن سانكتسيالار مولشەرىن ەكى ەسە جانە جەكە تۇلعالار ءۇشىن كەيبىر ايىپپۇلدار قۇرامدارىن ازايتۋ كوزدەلدى. اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ راسىمدەرى جاڭعىر­تىلدى. – قانداي جاڭا زاڭدار قابىلداندى؟ –­ بۇل سەسسيا ماڭىزدى زاڭ­داردى قا­بىل­داۋىمەن ەرەكشە­لەندى. وسى سەسسيا بارىسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت سالا­سىنا, قارجىعا قاتىستى بىرقاتار زاڭدار قابىلداندى. ونىڭ ءبارى ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتى دامىتۋعا, بيۋدجەتتىڭ كىرىسى مەن شىعىسىن دەر كەزىندە رەتتەپ وتىرۋعا ىق­پال ەتەدى. ەڭ باستىسى, ناقتى باعدارلامالار بويىنشا جىل باسىندا بولىنگەن قاراجاتتاردىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىنا جانە ولاردىڭ تولىقتاي يگەرىلۋىنە باسا ماڭىز بەرىلىپ وتىر. قارجى سالاسىنىڭ كۇردەلى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. جۋىردا قوس پالاتانىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ۇكىمەتتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ات­قارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2013 جىلعا ار­نال­عان ەسەپتەرى تىڭدالدى, ونىڭ قالاي اتقارىلعانى جونىندە جان-جاقتى حاباردار بولدىق. ورىن العان كەمشىلىكتەردىڭ سەبەپتەرى اشىپ كورسەتىلدى. دەپۋتاتتار تاراپىنان ۇسى­نىستار مەن ەسكەرتپەلەر ايتىلدى. جالپى, تۇتاستاي العاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تىڭ اتقارىلۋى 99,3 پايىزدى قۇرادى. سەنات جانە ءماجىلىس دەپۋتات­تارى وتكەن جىلدىڭ ەسەبىن بەكىتتى. ەلباسىنىڭ پارلامەنتشىلەرگە جۇك­تەگەن مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – حالىقارا­لىق كەلىسىمدەردى زاڭ­داستىرۋ. ءوز سوزىندە پرەزيدەنت ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ وزگە ەلدەرمەن قول قويعان مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋ ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى. سوعان وراي وسى سەسسيادا كوپتەگەن ەلدەرمەن قازاقستان اراسىندا جاسالعان كەلىسىمدەر, شارتتار جانە حاتتامالار زاڭمەن بەكىتىلدى. بۇل قۇجاتتار ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارت­تىرۋعا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى سايا­سي ۇستانىمدارىن نىعايتا تۇسۋگە قىزمەت ەتەدى. مىنە, وسىنداي 30-دان استام حالىقارالىق قۇجاتتار راتيفيكاتسيالاندى. سونىمەن قاتار, كەيبىر زاڭ­نا­ما­لىق اكتىلەرگە قازاق­ستان­نىڭ پوشتا بايلانىسى سالا­سى­ن­­داعى زاڭناماسىنىڭ نورما­لارىن دۇنيەجۇزىلىك پوشتا ودا­عى اكتىلەرىنىڭ نورمالارىمەن ءبىرىز­دەندىرۋ جانە پوشتا وپەرا­تور­لارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلە­لەرى بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك جاسادىم. – بۇل دەپۋتاتتار ازىرلەپ, ماجىلىسكە ۇسىنعان زاڭ جوباسى عوي؟ – ءيا, وسى زاڭ جوباسىنا ءارىپ­تەستەرىمىز ش.وتەمىسوۆ, ز.باليەۆا, ح.ۆاليەۆ, گ.ءيسىم­باەۆا, س.وسپانوۆ, م.پىشەمباەۆ, ا.ساماقوۆا, گ.سەيىتماعانبەتوۆا, ە.تاراسەنكو باستاماشى بولدى. – ەندى قوعامدىق ماڭىزى زور زاڭنامالىق اكتىلەرگە توقتالساڭىز. – وسى سەسسيا كەزەڭىندە «كاسiپتiك وداقتار تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى قارالىپ, ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىنىڭ جاڭا رەداكتسيا­سى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 10 شىلدەدەگى «قازاق­ستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭ­عىر­تىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا جانە پرەزيدەنتتىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. قازاقستان قوعامىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايى, قازىرگى كەز­دەگى قۇقىقتىق بولمىس كاسiپتiك وداق­تار تۋرالى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىل­دىرۋ قاجەتتىلىگىن ايقىنداپ بەردى. كاسىپوداق­تار ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىندە جاڭا زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. زاڭ جوباسى قىزمەتكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ جانە قورعاۋعا, الەۋ­مەتتىك-ەڭبەك داۋلارىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا كاسىپوداق ۇيىمدارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. وسى سەسسيادا ەلىمىزدىڭ كەيبىر زاڭنا­ما­لىق اكتىلەرىنە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن زاڭ قابىلداندى. زاڭ نورمالارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىنە قارسى ءىس-قيمىل جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولعان ادامدارعا جاردەم كورسەتۋ جونىندەگى قۇقىقتىق شارالار كەشەنىن كوزدەيدى. سوعان وراي بىرقاتار كودەكستەر مەن زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ماڭىزدى زاڭ جوبالارىنىڭ ءبىرى دەپ «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنداعى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ايتار ەدىم. بۇل جاڭا زاڭ جو­با­سى تالقىلانۋ ۇستىندە. بۇگىنگى تاڭدا اتال­عان زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇ­مىس توبىنىڭ ءمۇ­شەسىمىن. جۇمىس توبى­نا ءارىپ­­تەسىم مەيرام بەگەنتاەۆ جەتەكشىلىك ەتەدى. – شىنىمەن دە, جاستارعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر از ەمەس. بۇل زاڭ جوباسىنا قانداي ۇسىنىستار بەرىپ وتىرسىز؟ – زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – جاستاردى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ومىرگە تارتۋ, ولاردىڭ باسەكەلى ارتىقشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ, جاستارعا ارنالعان الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا تەڭ قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ. بۇل زاڭناما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا نەگiزدەلگەن. بۇل وتە ءمان بەرىپ قابىلدايتىن زاڭ بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. جاستار تۋرالى زاڭنىڭ ومىرشەڭ بولىپ شىعۋىنا دەپۋتاتتار وتە بەلسەندى اتسالىسۋدا. كوپ­تەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر وسى زاڭنامالىق اكتىدە شەشىمىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىز. دەپۋتاتتار زاڭ جوباسىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا ەڭبەكتەنۋدە. شىن مانىندە, جاستار ءبىزدى قولدايتىن زاڭ قابىلدانادى دەپ كۇتىپ وتىر. سوندىقتان ول جاستاردىڭ پروبلەمالارىنا جاۋاپ تابىلاتىن زاڭ بولۋى ءتيىس. جاستاردىڭ وركەنيەتتى زاماندا جان-جاقتى دامۋىنا, قوعامدا وزدەرىنىڭ ورنىن كورسەتە بىلۋىنە مۇمكىندىك جاسايتىن زاڭ عانا ومىرشەڭ بولاتىنى ءسوزسىز. جاستاردىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەر جەتەرلىك. جۇمىسقا ورنالاسۋ, وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىسپەن قامتىلۋى, سونداي-اق, ستۋدەنت جاستاردىڭ جاتاقحانادا تۇرۋ, قوعامدىق كولىكتە جەڭىل­دىك­پەن ءجۇرۋ ماسەلەلەرى كەشەندى تۇردە شەشۋدى قاجەت ەتەدى. ءاري­نە, مۇنىڭ بارلىعى قوسىمشا قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەدى. زاڭعا وسىنداي نورمالار كوزدەلۋى ءتيىس دەگەن ويمەن بىزدەر بۇل ۇسى­نىستارىمىزدى ۇكىمەتكە جولداپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, وسى جۇمىس كەزەڭىندە پارلامەنتشىلەر دەنە­شىنىقتىرۋ جانە سپورت تۋرالى جانە باسقا دا زاڭدار­دى قاراۋ جانە قابىلداۋ بارىسىندا تىڭعىلىقتى ەڭبەك ەتتى. ويتكەنى, ەلىمىزدە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا, سول ارقىلى حالىق دەنساۋلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. – جاھاندىق دامۋعا بايلانىستى ءوزىڭىزدى الاڭداتقان, ۇرپاق تاربيەسى ءۇشىن اسا قاجەت زاڭ جوباسى دەپ قايسى قۇجاتتى اتار ەدىڭىز؟ – بۇل رەتتە, ارىپتەستەرىم ا.سمايىل, س.بىچكوۆا, گ.ءيسىم­باەۆا, گ.سەيىتما­عان­بەتوۆا باستاماشى بولعان «بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زيان تيگىزە­تىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتار ەدىم. بۇل قۇجات ءالى تالقىلانۋ ۇستىندە. ءوزىم وسى زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسىمىن. زاڭ جوباسى بالالاردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاما­سىز ەتۋگە باعىتتال­عان. وسى زاڭدى قابىلداۋدىڭ وزەكتىلىگى بالالاردىڭ ءالسىز توپقا اينالۋىمەن تۇسىندىرىلەدى, ولار جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى جاعدايىندا (ينتەرنەت, ۇيالى جانە باسقا دا بايلانىس تۇرلەرى, ساندىق حابار تاراتۋ) اقپاراتتىڭ تەرىس ىقپالىنا ۇشىراپ وتىر. تاراتىلاتىن اقپارات, كوبىنەسە, بالالارعا پسي­حي­كالىق كەرى اسەر ەتىپ, اگرەسسياعا, قاتىگەزدىككە, قوعامعا قارسى ارە­كەتتەرگە يتەرمەلەيدى. قازىر ماجىلىستە «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭناما­لىق اكتىلەرىنە ماقتا سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. بۇل زاڭ جوباسىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى ق.ايتاحانوۆ, ا.قوڭىروۆ, ر.ءمادينوۆ, و.راحمانبەرديەۆ, ر.حالمۇرادوۆ بار ءبارىمىز باستاماشى بولدىق. – زاڭ جوبانىڭ ماقساتى قانداي؟ اتالعان سالادا كەزدەسىپ وتىرعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلعان با؟ – ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە ماقتا ءوندىرى­لەتى­نى بەلگىلى. ولاردىڭ بۇگىنگى كۇنى كەزدە­سىپ وتىرعان پروبلەمالارى دا از ەمەس. سو­عان وراي زاڭدا قازاقستاننىڭ ماقتا سالا­سىن دامىتۋدى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءبىر­قاتار جۇيەلىك شارالارىن زاڭنامالىق دەڭ­گەيدە بەكىتۋ قاراستىرىلادى. زاڭنىڭ جە­كە­لەگەن ەرەجەلەرى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن, سونداي-اق, ماقتا سالاسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ وداق­­تارىمەن (قاۋىمداستىقتارىمەن) ءوز­ارا ءىس-قيمىل جاساۋ نىساندارىنا ارنالعان. وسى زاڭنىڭ قابىلدانۋى ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ۇكىمەتكە ورتا جانە ءىرى تاۋارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستەرىن قۇرۋعا بايلانىستى بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋعا ىقپال جاسايدى. بۇعان دەيىن ورىن العان اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋعا جانە ماقتا سالاسىنداعى زاڭ­نامالىق رەتتەۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».