كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
پوليتسيا – ءتارتىپتىڭ ايناسى
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن پوليتسيا قىزمەتىن «جازالاۋشى ورگان» ەمەس, حالىقتى قورعاۋشى قۇرىلىم رەتىندە ۋاقىت تالابىنا ساي قالىپتاستىرۋ ءۇردىسى باستالعان ەدى. وتكەن جىلعى قاڭتار وقيعاسى بۇل ءۇردىستى جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى. بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى العا قويعان ستراتەگيالىق مىندەتتەر اياسىندا حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ىشكى جۇيەلىلىكتى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى قارقىندى قولعا الىنىپ وتىر.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى – جۇمىس باعىتى ەڭ اۋقىمدى قۇقىق قورعاۋ ورگانى. ەلىمىزدە تىركەلەتىن بارلىق قىلمىستىق ىستەردىڭ 96 پايىزىن, اكىمشىلىك ءوندىرىستىڭ 97 پايىزىن ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇرگىزەدى. وعان قوسا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 39 ءتۇرى بويىنشا جىل سايىن حالىققا 10 ملن-نان اسا قىزمەت كورسەتەدى. ياعني ەل تۇرعىندارىمەن ەڭ ءجيى جانە تىعىز جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلىم – پوليتسيا.
ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قىزمەتىنە قاراپ بيلىك تۋرالى جالپى كوزقاراس قالىپتاساتىندىقتان قازىرگى كۇنى ەل پوليتسياسى سەرۆيستىك مودەلگە كوشىپ جاتىر. ونىڭ نەگىزگى قاعيدالارى – زاڭدىلىق, جان-جاقتىلىق, ادەپتىلىك, اشىقتىق جانە جەدەلدىك. بۇل مودەل تالاپتارىن ىسكە اسىرۋ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى دايىنداپ جاتقان قوعاممەن بىرگە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۇجىرىمداماسىندا كوزدەلىپ وتىر.
ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, پوليتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى مارات قوجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇجىرىمدامانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ قوعامدىق قاۋىپسىزدىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى قوردالانعان جۇيەلى پروبلەمالاردىڭ سەبەبىن جويۋعا باعىتتالۋى.
– ستراتەگيالىق قۇجاتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى – قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ تۇپكى سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن جويۋ ارقىلى ادامداردىڭ ءومىرىن, دەنساۋلىعىن جانە مۇلكىن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ; ازاماتتاردىڭ ۇمىتىنە ساي كەلەتىن جاڭا فورماتتاعى پوليتسيانى قۇرۋ; مەملەكەتتىك ورگاندارمەن عانا ەمەس, تۇرعىنداردىڭ دا بەلسەندى قاتىسۋى ارقىلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءتيىمدى جۇيە قالىپتاستىرۋ. سول سەبەپتى بۇل تۇجىرىمداما العاشقى كۇننەن باستاپ قوعامنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اتسالىسۋىمەن ازىرلەنىپ جاتىر, –
دەدى ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. بۇگىندە ەل ازاماتتارى بۇل قۇجات جوباسىمەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سايتىنان تانىسا الادى.
مارات قوجاەۆتىڭ پىكىرىنشە, پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشى – حالىقتىڭ سەنىم دەڭگەيى. «سوندىقتان ازاماتتارعا ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە, وقيعا بولعان جەرگە جەدەل كەلۋگە, حالىقپەن جاقسى قارىم-قاتىناس قۇرۋعا باستى نازار اۋدارىلىپ وتىر», دەيدى ول.
تسيفرلاندىرۋ – زامان تالابى
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جانە قىلمىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بارلىق پوليتسيا بولىمشەسى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن جابدىقتالدى. قالا كوشەلەرىنە 18 مىڭنان استام بەينەكامەرا ورناتىلدى. بۇل جۇمىس قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىندەگى مەكەمەلەردە دە ىسكە اسىپ جاتىر. سوڭعى جىلدا بەينەباقىلاۋدىڭ ارقاسىندا ەل بويىنشا 14 مىڭ وقيعا مەن زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, 79 سۋيتسيد پەن 11 تۇرمەدەن قاشۋ ارەكەتىنىڭ جولى كەسىلگەن. ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قوعامدىق ورىندار مەن مەكتەپتەردە دە بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋ جۇمىسى دا جالعاسىپ كەلەدى.
– جول قوزعالىسىن قاداعالاۋ جۇيەلەرىن دە تسيفرلاندىرىپ جاتىرمىز, – دەيدى مارات قوجاەۆ. – اتاپ ايتقاندا, ەرەجە بۇزۋ فاكتىلەرىن انىقتايتىن اۆتوماتتى جۇيەلەردى كوبەيتتىك. بۇگىندە ولاردىڭ سانى 18 مىڭنان اسادى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە وسى قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن 4 ملن-نان استام زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى. مۇنداي كامەرالار جۇرگىزۋشىلەردى تارتىپكە كەلتىرىپ جاتىر.
– ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ پروتسەدۋرالارىن جەڭىلدەتتى. قازىر جەكە كۋالىك, تولقۇجات, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن بەرۋ, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلۋ, اۆتوكولىكتى ساتىپ الۋ-ساتۋ سياقتى قىزمەتتەردى الۋعا بارساڭىز, بۇعان كوز جەتكىزۋگە بولادى. بۇل قىزمەتتەر تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلدى. ادامي فاكتور جويىلدى. ونىمەن شەكتەلمەي, ءىىم ولاردى سمارتفون ارقىلى تەز الۋعا جاعداي جاساپ جاتىر, – دەيدى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 9 ءتۇرىن تەلەفون ارقىلى الۋعا بولادى. ياعني سول ارقىلى قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى قىسقارعان, سونىمەن بىرگە جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى جويىلىپ, تالاپ ەتىلەتىن قۇجاتتار سانى دا ازايدى.
ساقشىلار سەنىم ۇدەسىنەن شىعا الا ما؟
قازىر قوعامنىڭ پوليتسياعا ارتىپ وتىرعان سەنىمى مەن ءۇمىتى مول. ال سول سەنىم ۇدەسىنەن شىعا ءبىلۋ – جاۋاپتى مىندەت. دەگەنمەن ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قىزمەت ەتۋىنە ءتيىستى جاعداي جاسالماسا, ول مەجەگە قول جەتكىزۋ قيىن. ال بۇل باعىتتا اتقارىلار ءىستىڭ ۇزىن سانى از ەمەس ەدى. اتاپ ايتقاندا, مەجەلەنبەگەن جۇمىس كۇنى, دەمالىسسىز قىزمەت اتقارۋ, قاعازباستىلىق, قىزمەت «كورسەتكىشتەرىنىڭ» جالاڭ ساندارمەن شەكتەلۋى, تومەن جالاقى, كولىك جانە تەحنيكانىڭ جەتىسپەۋى. بۇل پروبلەمالار ۇجىمدارداعى مورالدىق جاعدايعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلدى. مۇنداي جاعدايدا سەرۆيستىك مودەل تۋرالى ايتۋ اقىلعا سىيمادى.
ويتكەنى ەسكى عيماراتتا, تومەن ايلىقپەن, كۇن-ءتۇن دەمەي, دەمالىسسىز قىزمەتتە جۇرگەن, شارشاپ-شالدىققان ءتارتىپ ساقشىسىنان «سىپايى بول, اشۋعا بەرىلمە, مەيىرىمدى بول!» دەپ تالاپ ەتۋ قيىن. سوندىقتان پوليتسيا قىزمەتى قوعام سۇرانىسىنا ساي بولۋى ءۇشىن ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋ بويىنشا شۇعىل جانە جۇيەلى شارالاردى قابىلداۋ قاجەت ەدى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ قولداۋى ارقاسىندا وتكەن جىلى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ دەڭگەيى ارتتى. جالاقى كوتەرىلىپ, جاراقات العان جانە ەڭبەككە جارامسىز دەپ تانىلعان قىزمەتكەرلەر, سونداي-اق قازا تاپقان پوليتسەيلەردىڭ وتباسىلارى اي سايىنعى تولەمدەرگە قۇقىعى پايدا بولدى. ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ بالالارى كەزەكتەن تىس بالاباقشاعا ورنالاسا باستادى. ولاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋى كۇشەيتىلدى, – دەيدى مارات قوجاەۆ.
جالپى قابىلدانعان شارالار ارقاسىندا پوليتسياداعى مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاعداي جاقسارعانىن اتاپ وتكەن پوليتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ 90 پايىزى وزدەرىنىڭ پسيحولوگيالىق جانە جاۋىنگەرلىك دايىندىعىن جوعارى دەڭگەيدە باعالايتىنىن جەتكىزدى.
پوليتسيا قىزمەتىندەگى تاعى ءبىر جەتىستىك – كەڭەس داۋىرىنەن قالعان ساندىق كورسەتكىش ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ ءداستۇرى بىرتىندەپ كەلمەسكە كەتىپ جاتىر. ياعني جۇمىس ناتيجەسىن باعالاۋ كريتەريلەرى زامانعا ساي قايتا قارالعان. قازىر بۇرىنعىداي حاتتامالاردىڭ نەمەسە تەزىرەك سوتقا جىبەرىلگەن ىستەر سانىنا قاراپ, سونداي-اق ناتيجەنى وتكەن جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرىپ ولشەۋ سياقتى «ولشەمدەردەن» باس تارتىلعان. ەڭ باستىسى, ەندى ساپاعا كوڭىل بولىنەدى. جالپى, بۇل جاڭاشىلدىقتار تەك پوليتسياعا ەمەس, قوعامنىڭ باسقا دا سالالارىنا قاجەت-اق نارسە.
قانداي جاڭاشىلدىق بار؟
پوليتسيا مەن حالىقتىڭ اراسىن بارىنشا جاقىنداتۋ جانە ادامداردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋى ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭاشىل باستامالار قولعا الىنىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – ازاماتتارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن «102» ءموبيلدى قوسىمشاسىنىڭ جاسالۋى.
بۇل ءموبيلدى قوسىمشادا «SOS» تۇيمەسى دە جۇمىس ىستەيدى. ەگەر ءبىر وقيعا بولىپ, سول تۇيمەگە باسىپ قوڭىراۋ شالىنسا, وپەراتور ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ ورنالاسقان جەرىن انىقتاپ, وقيعا ورنىنا جاقىن جەردەگى پوليتسيا جاساعىن جىبەرۋگە مۇمكىندىگى بار. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وسى قوسىمشا ارقىلى 206 مىڭ حابارلاما كەلىپ تۇسكەن.
ءىىم «پوليتسيا جاياۋ قاشىقتىقتا بولۋ كەرەك» دەگەن قاعيدانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ازاماتتارعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءۇش ساتىلى مودەلىنە كوشىپ جاتىر. ءبىرىنشىسى – قوعامدىق ورىنداردا مودۋلدىك پوستتار ورناتۋ. پوليتسيانى جەدەل شاقىرۋ ءۇشىن كوشەدەگى «SOS تۇيمەلەرى». بۇگىن وسىنداي 112 زاماناۋي بەكەت پەن 38 تۇيمە جۇمىس ىستەپ تۇر. ەكىنشىدەن, شاعىن اۋدانداردا ۋچاسكەلىك پۋنكتتەر ورناتۋ. ەلىمىز بويىنشا قازىر وسىنداي 3 مىڭ پۋنكت بار. ءۇشىنشىسى – پوليتسيا بولىمدەرىنىڭ جانىنان ازاماتتارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن اشۋ. ول جەردە كەڭەس بەرۋ مەن ءوتىنىش قالدىرۋدان باستاپ, قىلمىستىق ىستەر جايىندا اقپارات الۋعا دەيىنگى قىزمەت تۇرلەرى كورسەتىلەدى. ياعني ەل تۇرعىندارى وزدەرىن تولعاندىرعان ساۋالدارىنا جاۋاپ الۋ ءۇشىن ءاربىر ەسىكتى قاعىپ جۇرمەي-اق سول قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنا جۇگىنە الادى.
قازىر قاناتقاقتى جوبا الماتىدا جۇزەگە اسىپ جاتىر. وسىنداي 8 ورتالىق اشىلىپ, ازاماتتارعا قىزمەت كورسەتۋدە. كەيىن بۇل تاجىريبەنى بارلىق وڭىرگە كەڭەيتۋ جوسپاردا تۇر.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قولعا العان جاڭاشىلدىقتاردىڭ تاعى ءبىر – «ينتەگريتي چەك» دەپ اتالاتىن پاراساتتىلىقتى تەكسەرۋ تەتىگىنىڭ ىسكە قوسىلۋى. كەز كەلگەن ازامات تەكسەرۋشى بولۋى مۇمكىن. ەگەر قىزمەتكەر ەتيكانى بۇزسا نەمەسە وتىنىشتەرگە جاۋاپ بەرمەسە, سول سياقتى باسشىلىققا «پارا بەرۋ» ارەكەتى تۋرالى حابارلاماسا, وندا ول تەكسەرۋدەن وتپەيدى. بۇل جاعداي تىركەلەدى. جەكە ىسكە ەنگىزىلەدى. كوتەرمەلەۋ نەمەسە جۇمىستا ءوسىرۋ كەزىندە ونىڭ ءبارى ەسكەرىلەدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە باستاما كۇشتى پروفيلاكتيكالىق اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ياعني قىزمەتكەرلەر وزدەرىن تەكسەرۋ ءجۇرىپ جاتىر دەپ ويلاپ, قىزمەتىن بارىنشا ساپالى ءارى زاڭدى اتتاماي ورىنداۋعا ءمان بەرەتىن بولدى.
اتاپ ايتقاندا, ولار قۇقىق بۇزۋشىلاردى جانە جولدا ەرەجە بۇزۋشىلاردى ۇستاعاننان كەيىن ولارمەن «كەلىسىمگە» كەلىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن نەمەسە ايىپپۇلدان «اراشالاپ» قالۋ سەكىلدى ارەكەتتەردى جاساي المايدى. سونىڭ ارقاسىندا سوڭعى ۋاقىتتا قۇقىق بۇزۋشىلار, اسىرەسە جول ەرەجەسىن بۇزۋ فاكتىلەرى ايتارلىقتاي وسكەن. ناقتىراق ايتساق, جول ەرەجەسىن بۇزعاندار سانى – 27, كولىك جۇرگىزۋ كەزىندە تەلەفوندى پايدالانۋ – 17, جىلدامدىقتى اسىرۋ 26 پايىزعا ارتتى. ودان بولەك, ءتارتىپ ساقشىلارى ازاماتتار تاراپىنان پارا بەرۋ ارەكەتى بولعاندىعىن بەلسەندى تۇردە اشىق حابارلاي باستادى. مۇنداي فاكتىلەردىڭ سانى دا 7 ەسەگە ارتقان.
ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ىشكى جۇيەلەلىگىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالار كەڭ اۋقىمدى. ماسەلەن, ولاردىڭ قاتارىندا تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ىشكى ىستەر ورگاندارىن دەبيۋروكراتيزاتسيالاۋ, «قورعاۋ» – قاۋىپتى جۇرگىزۋشى» باعدارلاماسىنىڭ ەنگىزىلۋى, پوليتسەيلەردى ەسكى بەينەجەتونداردىڭ ورنىنا زاماناۋي بەينەرەگيستراتورمەن جابدىقتاۋ, قىلمىستىق ىستەردى تسيفرلاندىرۋ, ءىىم اۆتوشارۋاشىلىعىن جاڭارتۋ, كادر ساياساتىن قايتا قاراۋ سەكىلدى وزگەرىستەردى ايتۋعا بولادى.
