م ۇلىكتى جاريا ەتۋگە راقىمشىلىق جاسالادى

كەشە پالاتا توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن پارلامەنت سەناتىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ, وندا سەناتورلار بىرقاتار حالىقارالىق قۇجاتتاردى راتيفيكاتسيالادى. پالاتا وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان العاشقى ماسەلە قازاقستان مەن حالىق­ارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى اراسىنداعى قارىز تۋرالى كەلىسىمدى (سوت تورەلىگى سەكتورىن ينستيتۋتتىق نىعايتۋ جوباسى) راتيفيكاتسيالاۋعا ارنالعان زاڭ جوباسى بولدى. بايانداماشى ادىلەت ءمينيسترى بەرىك يماشەۆ كەلىسىمنىڭ ماقساتى سوت تورەلىگى سەكتورىنداعى نەگىزگى ۇيىمداردىڭ ينستيتۋتتىق مۇمكىندىكتەرى مەن وپەراتسيالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلاتىنىن نازارعا سالدى. جوبا اياسىندا قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتتىق بازانىڭ نەگىزگى بولىكتەرىن ىسكە اسىرۋدى نىعايتۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگى كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جانە جەدەلدىگىن ارتتىرۋ, سۋديالاردىڭ تيىمدىلىگى مەن كاسىبيلىگىن جوعا­رىلاتۋ جۇزەگە اسىرىلادى, دەگەن مينيستر سوزىنەن كەيىن سەناتور قوجاحمەت بايماحانوۆ ورىندى ساۋال تاستاعان. الىنايىن دەپ وتىرعان 36 ملن. دوللاردىڭ ءار دوللارىن 200 تەڭگە دەپ ەسەپتەگەننىڭ وزىندە 8 ملرد. تەڭگە شاماسىن قۇرايتىنىن ايتقان ول: «ءبىزدىڭ بيۋدجەتىمىزگە قاراعاندا ول كوپ اقشا ەمەس. وسىدان بارىپ, نەسيەنى الۋدىڭ قانداي قاجەتتىگى بار, دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ەگەر بولاشاقتا بولۋى ىقتيمال دەۆالۆاتسيانى قاپەرگە الساق, ول تىپتەن دە ءتيىمدى ەمەس. كوميتەتتىڭ وتىرىسىندا ساۋال قويىپ, ماردىمدى جاۋاپ الا المادىم», دەدى. وعان حالىق­ارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن قارىز الۋدى تەك قا­زاقستان ەمەس, بىزدەن بۇرىن رە­سەي, ازەربايجان, رۋمىنيا, حور­ۆاتيا سەكىلدى مەملەكەتتەر باس­تاپ, سول ارقىلى ولار ءبىراز ءتاجى­ريبە جيناقتادى. سوندىقتان, ونىڭ ماتەريالدىق تۇرعىدان گورى, ءتاجى­ري­بەلىك تۇسى باسىمىراق, دەگەن جاۋاپ بەرىلدى. قالاي دەگەنمەن دە, سە­نا­تورلار كونستيتۋتسيانىڭ 61-با­بى­نىڭ 4-تارماعىنا سايكەس زاڭ­دى ءبىراۋىزدان راتيفيكاتسيا­لادى. سەناتورلار, سونداي-اق, قا­زاق­ستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاستىق تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى قارادى. بايانداماشى مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ۇزاقباي قارابالين ەلىمىزدە بەنزيننىڭ قورى جەتكىلىكتى ەكەنىن, قولدا بار سۇيىق وتىن كولەمى 200 مىڭ توننادان اساتىنىن ايتىپ, ءبۇ­گىندە ەكىنشى جارتى جىلدىققا بەل­گى­لەنەتىن باعا كولەمىنىڭ تالقى­لانىپ جاتقانىن ورتاعا سالدى. قا­لاي بولعاندا دا, سالادا كۇردەلى ءبىر جاعداي قالىپتاستى دەپ ايتۋعا نەگىز جوق. جاڭا كەلىسىم بويىنشا وسىعان دەيىن رەسەيدەن العان مۇناي ونىمدەرىنە كەرى تولەم رەتىندە مۇنايىمىزدى بەرىپ كەلگەن بولساق, ەندى بۇدان بىلاي ول تولەم الىنىپ تاستالادى, دەدى. سونىمەن بىرگە, مينيستر ءوزىمىزدىڭ اشىق ءتۇستى ونىمدەرىمىزگە, مىسالى, بەنزين, ديزەل وتىنى سىندى جانارمايلاردى ەكسپورتقا شىعارۋعا تىيىم سالىناتىنىن جەتكىزدى. سەناتورلار ءمينيستردىڭ جانە باس كوميتەتتىڭ ۇسىنىستارىن داۋىسقا سالىپ, زاڭدى راتيفيكاتسيالادى. پالاتادا بۇل ەكى زاڭدى راتيفيكاتسيالاۋدان وزگە «قىلمىستىق ارەكەتتەن تۇسكەن تابىستاردى جىلىستاتۋ, انىقتاۋ, الىپ قويۋ جانە تاركىلەۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى جانە «ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتار مەن ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىن كەدەن وداعىنىڭ كەدەن اۋماعى ارقىلى وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى» كەلىسىم دە سە­ناتورلار ماقۇلداۋىنا يە بو­لىپ, راتيفيكاتسيالاندى. سون­داي-اق, قۇجات جەكە تۇلعالارعا تاراپ­تار زاڭناماسىندا بەلگى­لەن­گەن مولشەردە, راستايتىن مەديتسينالىق قۇجاتتار بول­عان جاعدايدا مەديتسينالىق كور­سەتىمدەر بويىنشا جەكە ءوزىنىڭ قولدانۋى ءۇشىن دارىلىك پرەپاراتتار تۇرىندەگى وسى زاتتاردىڭ شەكتەۋلى سانىن وتكىزۋدى جانە تاسىمالداۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقان ءجون. تابىسقا سالىناتىن سالىق­تارعا قاتىستى قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە سالىق سالۋدان جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرا­لى قازاقستان مەن سينگاپۋر ارا­سىنداعى حاتتاما دا راتيفيكاتسيا­لاندى. حاتتاما سالىقتاردان جال­تارۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا سا­لىق سالۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا اق­پارات الماسۋ ارقىلى ۋاع­­دا­­لاسۋشى ەكى مەملەكەتتىڭ سالىق­تىق قۇرىلىمدارىنىڭ ىنتى­ماق­تاستىعىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. وتىرىستا «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە مەملەكەتتىك باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن سەناتورلار ەكى وقىلىمدا قاراپ, رەگلامەنتكە سايكەس ونى سەنات ەنگىزگەن وزگەرىستەر جانە تولىقتىرۋلارمەن ماجىلىسكە جىبەرىلدى. قۇجات ەلىمىزدىڭ جاڭا بيۋدجەت ساياساتى تۇجىرىمداماسىن, ناتيجەلەرگە باعدارلانعان مەملەكەتتىك جوس­پارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تۇجىرىمداماسىن, سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكەلەگەن تاپسىرمالارىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنىپتى. سەناتورلار «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, ورالماندارعا جانە قازاقستان رەس­پۋبليكاسىندا تۇرۋعا ىقتيار­حاتى بار تۇلعالارعا ولاردىڭ م ۇلىكتى جاريا ەتۋىنە بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, ونى دا قابىلدادى. قۇجات م ۇلىكتى, ونىڭ ىشىندە بۇرىن زاڭدى ەكونوميكالىق اينالىمنان شىعارىلعان اقشانى جاريا ەتۋ جونىندەگى ءبىر جولعى اكتسيا وتكىزۋگە باعىتتالعان. م ۇلىكتى جاريا ەتۋ مەرزىمى 2014 جىلعى 1 قىركۇيەكتەن 2015 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىنگى ۋاقىتقا بەلگىلەندى. جاريا ەتۋ سۋبەكتىلەرى قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كو­دەكستەرىنىڭ باپتارىندا كوزدەلگەن قىلمىستىق جانە اكىم­شىلىك جاۋاپتىلىقتان, سونداي-اق, تولىق ەمەس, ءدال ەمەس دەكلا­راتسيالار مەن مالىمەتتەر بەرگەنى نەمەسە بەرمەگەنى ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپتىلىقتان بوساتىلادى. پارلامەنت قابىلداعان زاڭ كولەڭكەلى ەكونوميكانى قىسقارتۋعا, ۇلتتىق ەكونوميكاعا قوسىمشا قاراجات تارتۋعا جانە ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. قۇجاتقا سايكەس, جاريا ەتۋ نىساندارىنا اقشا, باعالى قاعازدار, زاڭدى تۇلعانىڭ جارعىلىق كاپيتالىنداعى قاتىسۋ ۇلەستەرى, قۇرىلىس نورمالارى مەن قاعيدالارىنا سايكەس كەلەتىن قۇرىلىستار مەن عيماراتتار, باسقا ادامعا راسىمدەلگەن, سونىمەن قاتار, قازاقستاننان تىسقارى اۋماقتارداعى جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر جاتادى. بۇل رەتتە جەكەلەگەن قىل­مىس­تاردى جاساۋ ناتيجەسىندە الىن­عان م ۇلىكتەر جاريا ەتۋگە (زاڭداستىرۋعا) جاتپايدى. ءما­سەلەن, جەكە ادامعا قارسى جانە ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق جانە باسقا دا قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزا وتى­رىپ الىنعان م ۇلىكتەر, كونستي­تۋ­تسيالىق قۇرىلىم مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىككە قارسى قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەر, سونداي-اق, سىبايلاس جەمقورلىق جانە باسقا دا قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن مەملەكەتتىك قىزمەت مۇددەسىنە قايشى قىلمىستار جاساۋ بويىنشا الىنعان م ۇلىكتەر راقىمشىلىققا جاتپايدى. سونىمەن قاتار, زاڭ جوباسىندا جاريا ەتۋدىڭ تەتىكتەرى مەن قۇرالدارى دا ايقىندالعان. زاڭ جوباسى ازاماتتىق, بيۋد­جەت كودەكستەرىنە, «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا ءمىن­دەتتى تولەمدەر تۋرالى» (سالىق كودەكسى) كودەكسكە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. وتىرىس بارىسىندا سەناتور­لار مۇرات باقتيار ۇلى مەن جابال ەرعاليەۆ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريا ەتتى. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».