بالالىق شاعىمنىڭ بايتەرەگى
شامامەن 4-5-ءشى سىنىپتا وقيتىن كەزىم. قالاعا كەتكەن اكەم اۋىلعا كەلگەندە مۇقاباسى كوك, سالماعى كەلىگە تارتار ۇلكەن كىتاپ اكەلگەن. سىرتىندا «شاحناما» دەگەن جازۋى بار. اكەم سول كىتاپتى قولىما ۇستاتقاندا العاشىندا اۋىرلىعىنا تاڭىرقاي قاراپ, ارتىنان كىتاپ كورسەم وقىماي قالمايتىن ادەتىممەن باستاي جونەلدىم. القيسسا, وندا سام دەگەن باتىردىڭ ايەلى بوسانىپ, ودان اپپاق قۋداي ۇزىن شاشتى ەر بالا دۇنيەگە كەلەدى. شوشىنعان جۇرت, بالانى ايدالاعا اپارىپ تاستايدى. ال ول بالانى بايتەرەكتىڭ باسىنا ۇيا سالعان سامۇرىق قۇس اسىراپ, امان الىپ قالادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە, اراعا كوپتەگەن جىلدار سالىپ, زال (زال دەگەن شاشى اق ادام دەگەننىڭ ماعىناسىن بەرەدى) ەرجەتكەن ۋاقىتتا سام بالاسىن تابادى. سول زالدان كەيىن رۇستەم باتىر تۋادى. «رۇستەم-داستان» جىرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان سول الىپ بايتەرەك مەنىڭ بالا قيالىمدا كوز جەتپەس بيىكتەگى الىپ اعاش بولىپ ەلەستەيتىن. ويىممەن ونىڭ باسىنا ورمەلەپ بارا جاتقان اجداھانى كەسكىلەگەن سام باتىردىڭ قيمىلىن كوزىمە ەلەستەتىپ, مەنىڭ بالا كوڭىلىم سوناۋ قياعا ۇشىپ, قالىقتاپ كەتەتىن. بايتەرەكتەن پانا تاپقان زالدى ەر توستىككە ۇقساتاتىنمىن. قالاي دەگەندە دە, بايتەرەك مەنىڭ ۇعىمىمدا اعاشتىڭ ەڭ تورەسى بولىپ قالىپتاستى. ويتكەنى, ونىڭ باسىنا اناۋ-مىناۋ قۇس ۇيا سالا المايدى, ونى تەك ايلاپ ۇشقاندا قاناتى تالمايتىن, قىسىلعاندا قاۋىرسىنىن جاققاندا كومەككە كەلەتىن سامۇرىق سىندى بەكزات قۇس قانا مەكەندەيدى. سامۇرىق پەن بايتەرەك مەنىڭ ۇعىمىمدا بيىكتىك پەن بەكتىكتىڭ, سۇلۋلىق پەن سەنىمنىڭ, ورلىك پەن ەرلىكتىڭ بەينەسىندەي قالىپ قويدى. وقىعان داستانىمنىڭ مازمۇنىن وزگە بالالارعا ايتىپ بەرگەنىمدە ولار دا اۋزىن اشىپ, كوزدەرىن جۇمىپ تۇرىپ تىڭدايتىن. قايتا-قايتا سۇراق قويىپ, سول كىتاپتى وقۋعا كەزەككە تۇراتىن. ارتىنان سول داستان بويىنشا فيلم تۇسىرىلگەنىن «جاڭا فيلم» جۋرنالىنان وقىپ, اۋىلعا اتالعان كينو كەلگەندە قىرىلىپ بارىپ كورىپ, بىراق ودان سامۇرىق قۇستى دا, بايتەرەكتى دە تاپپاي قينالىپ قايتقانىمىز ەسىمىزدە. كىتاپتاعى ەڭ ءبىر عاجاپ ءسات, ءبىزدىڭ وراسان زور وكىنىشىمىزگە قاراي, فيلمگە ەنبەپتى. ءتىپتى, سام, زال باتىرلار دا جوق, فيلم بىردەن رۇستەمنەن باستالعان ەكەن. ءبىزدىڭ سول بالا قيالىمىز كوكسەگەن الىپ بايتەرەك پەن سامۇرىق قۇستىڭ ول كەزدە ەكرانعا تۇسپەۋى دە زاڭدىلىق سياقتى كورىنەدى بۇگىندە. ويتكەنى, ول تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە, ەلوردانىڭ سارىارقا توسىنە قونىستانۋىن, استانا تورىندە التىن جۇمىرتقاسى كۇنگە شاعىلىسىپ, ازاتتىقتىڭ التىن شاپاقتى ارايلى تاڭى اتقانىن كۇتكەندەي.
2001 جىل. بوس جاتقان دالا
2001 جىلى قالا شۇبار كەنتىمەن اياقتالاتىن. ال ونىڭ شەتىنە بىرىڭعاي ەكى قاباتتان سالىنعان ديپلوماتيالىق قالاشىقتى جاناي ءوتىپ, جازداي ساياجايعا بارىپ, كوكونىس ەگەمىز, سۋارامىز. قازىرگى اسپانمەن تالاسقان ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ ءبىرى دە جوق, تەك «قازمۇنايگاز» عيماراتى عانا سالقار دالادا اسىقپاي, ماڭ باسىپ كەلە جاتقان كوش سۇلباسىنداي بولىپ سوزىلا ءتۇسىپ, جالعىز ءوزى جاتار ەدى. ەندى ءبىر ون جىلدا بوس جاتقان دالا سۇلۋ شاھارعا اينالادى دەسەڭ, سول كەزدە كىم-كىمنىڭ دە سەنە قويۋى قيىن-تىن. ءتىپتى, قالا تۇرعىندارى, ءبىزدىڭ ءوزىمىز, بۇل جەرلەر قاشان يگەرىلىپ, قالا تۇرعىزىلعانشا نە زامان وتەر دەيتىنبىز. ءبىر كۇندەرى ساياجايعا بارار جولىمىزعا وزگەرىس ءتۇستى. بۇرىنعىداي ەمەس, ەندى كولىكپەن اينالا جۇرەتىن بولدىق, ال جولىمىزدىڭ ۇستىندە قۇرىلىسشىلار قىبىرلاپ, نە ەكەنىن ءتۇسىنىپ بولمايتىن تەمىرلەردى جيناقتاي باستاعان. بىردە ونىڭ قاسىندا دومالاپ جاتقان التىن شاردى كوردىك. وۋ, ماڭايىندا ءبىر ءۇي جوق, مىنا بوس جاتقان جەردە تەمىر جيناپ ەدى, ەندى دومالاتىپ شار اكەلىپ قويدى, وسىلار نە ىستەمەك, دەپ اڭ-تاڭبىز. بىرتە-بىرتە سۇلباسى دا كورىنە باستاعان. ءالى دە ەشتەڭە ءتۇسىنىپ بولمايسىز. نە جۇمباق؟ وسىلاي جۇمباق شەشىلمەگەن كۇيدە كۇز دە جەتىپ, ونىڭ ارتىنان قىس كەلىپ, دومالاق شاردى ۇمىتىپ تا ۇلگەردىك. 2002-ءنىڭ جازىندا جۇمباق شەشىلدى. باس قاتىرار تەمىر كەستە تەمىر «بايتەرەك» بولىپ شىقتى. قاس قارايىسىمەن بايتەرەكتىڭ قاسىنا كەلىپ, ونىڭ ەلەكتر جارىعىمەن قۇبىلعان تۇسىنە قاراپ, باياعى بالا كەزگى قيالىڭ, ەرتەگى, اڭىز, داستان ەمەس, شىندىققا اينالعانىن كورگەندەيسىڭ. سىزباسىن ەلباسىنىڭ ءوزى سىزعان, ەرتەگىلەردە ەلگە تۇلعا بولار ەرلەرگە پانا بولاتىن الىپ بايتەرەك ەندى, مىنە, قازاق ەلىنىڭ بويتۇمارى ىسپەتتى الىستان مەنمۇندالايدى. ەرتەلى-كەش حالىق وسىندا اعىلىپ كەلىپ, كەزەككە تۇرىپ, ايالى الاقانعا قولدارىن قويىپ, استانانىڭ باستى نىشانىنىڭ بىرىنە اينالعان بايتەرەككە ءتاۋ ەتەدى. استاناعا ءبىر كەلسەم, «بايتەرەكتىڭ» باسىنا شىقسام دەپ ارماندايتىندار قانشاما؟!
ايالى الاقاندا جارقىرايدى كۇن نۇرى
«بايتەرەك» بۇتاقتارىن كەيدە مەن الاقانعا ۇقساتامىن. جالقىنداي جارقىراپ, الىستان وزىنە شاقىرعان التىن كۇندى بارشا حالىق جان-جاعىنان كەلىپ, قولىمەن كوتەرىپ: «بەيبىت ءومىر, بەيبىت كۇن, سەن بىزگە جارىعىڭدى سىيلاساڭ, ءبىز سەنى ايالاپ, توبەمىزگە كوتەرۋگە دايىنبىز», دەگەن تۋعان جۇرتىمىزدىڭ پەيىلىن تانىتىپ تۇرعانداي كورىنەدى. بۇل جەردە انشەيىندە سۋىق كورىنەتىن مەتالل دا, اينەك پەن بەتون دا ماڭايىنا جىلىلىق شاشقانداي. 97 مەتر بيىكتىگى استانانىڭ ەڭسەسى بيىك ەلورداسى مارتەبەسىن العانىن بەينەلەگەن, ءۇش بولىكتەن تۇراتىن «بايتەرەكتىڭ» مازمۇنى ءومىردىڭ ءوزىنىڭ كورىنىسىندەي. تەمىر شىلتەرىدەن توقىلعان جالپى ءدىڭىنىڭ بيىكتىگى 105 مەتر, ال سالماعى قانداي؟ اناۋ-مىناۋ ەمەس, 1000 توننادان استام. ال ۇشار باسىنداعى شار ءتارىزدى ۇلگى (ۇيا) 500 قادا دىڭگەككە بايلانعان. «بايتەرەكتىڭ» جەر استى بولىگى ۇلتتىڭ تامىر جايۋى, ال ودان كەيىنگىلەرى وركەندەۋ كەزەڭدەرىنىڭ نىشاندارىن بىلدىرەدى.
ەڭ جوعارى جاعىندا «ايالى الاقان» كومپوزيتسياسى ورىن تەپكەن, ال وعان قول تابى تيگەندە شيىرشىق تۇرىندەگى جارىق اعىپ ءتۇسىپ, ساۋلە الاقانعا قۇيىلادى دا, سول مەزەتتە مەملەكەتتىك ءانۇران وينالادى. ودان ءارى قوسىمشا تۇرىندەگى كومپوزيتسيا ءوز نەگىزىنەن ءبولىنىپ, جەر بەتىندە قالىقتاپ تۇرعانداي اسەرگە بولەيدى. ۇشار باسىندا التىن شار ورنالاسقان. ارنايى شىنىلارمەن اينەكتەلگەن «بايتەرەك» كۇمبەزىنىڭ سالماعى 70 توننا, ال التىن شاردىڭ ۇستىڭگى اۋدانى 1553 شارشى مەتر. وسىناۋ عالامات شاردىڭ پانورامالىق زالىنان استانانىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى ساۋلەتىن – «ەسكى» جانە «جاڭا» كورىنىسىن تاماشالاۋعا بولادى. التىن شار مەن عيماراتتىڭ نەگىزگى كىرەبەرىسى ءبىر-بىرىمەن «وقپان» دەپ اتالاتىن سالماعى 695 توننا مەتالل قۇرىلعىمەن بايلانىسىپ, جالعاسىپ جاتىر. «بايتەرەكتە» كەلۋشىلەردىڭ دەمالىپ, اسىقپاي وتىرىپ توڭىرەگىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءدامحاناسى مەن پانورامالىق زال ورتاسىندا 17 جاپىراقتان تۇراتىن, 17 ءتۇرلى الەم دىندەرىنىڭ ۋاكىلدەرىنىڭ قولى قويىلعان اعاش گلوبۋس ورنالاسقان.
ال قاسىندا مونۋمەنتتى جاساۋ ويى تۋىنداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الاقانىنىڭ ءىزى بار. ەگەر الاقانعا قولدى قويىپ, ارمان-تىلەك تىلەسە, ورىندالادى دەگەن نيەتپەن «بايتەرەكتىڭ» باسىنا شىققان ادام وعان قولىن قويىپ, ىشتەي كۇبىرلەپ تىلەك تىلەيدى. «بايتەرەك» داراعى وسىلايشا ۇلتتىڭ ءمىناجات ەتىپ, تىلەك سۇرايتىن قاسيەتتى دە كيەلى مەكەنىنە اينالىپ كەتتى. مۇندا «باتا» كومپوزيتسياسى دا بار. ول – 2003 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن استانادا جينالعان ون جەتى الەمدىك ءدىني كونفەسسيالاردىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ قازاقستان حالقىنا جانە ەلى مەن جەرىنە بەرگەن اق باتاسى. «بايتەرەكتىڭ» ۇستىڭگى قاباتىنا اسىعىپ, اسىل تىلەگىن تىلەپ, ەلباسىنىڭ قولىنا قولىن قويىپ, مارقايىپ شىققان ادام, قاسيەتتى ورىندى بىردەن تاستاپ كەتپەيدى. الدىندا اسىعىس كورگەن اكۆاريۋمگە ءبىر توقتاپ, سۋرەتشى ەربولات تولەپبايدىڭ ەڭبەكتەرىنەن تۇراتىن «بايتەرەك» مينيگالەرەياسىن تاعى دا شولىپ وتەدى. كوڭىلى توعايىپ, ەلىنىڭ بايتەرەگىنىڭ اسقاقتاي بەرەتىنىنە سەنىمى كوكىرەگىن جىلىتقان, مەملەكەتتىك, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە الىس پەن جاقىننان, شەتەلدەردەن كەلگەن مەيماندارعا ەكسكۋرسيالارىن سىپايىلىقپەن وتكىزگەن «بايتەرەك» قىزمەتكەرلەرىنە العىستارىن ايتىپ سىرتقا بەتتەيدى.
«بايتەرەك» كەشەنىن جوبالاۋشى ارحيتەكتورلار توبى ا.رۇستەمبەكوۆ (توپ جەتەكشىسى), س.بازارباەۆ پەن ج.ايتبالاەۆ, ينجەنەر-كونسترۋكتورى م.ۆاحشتەين, ينتەرەر ديزاينشىسى ا.وسپانوۆ, سونداي-اق, ونىڭ جوباسىن جاساۋعا “اەروپورت” ااق, “ەمك” جشس, “ارحفوند” جاق, ارحيتەكتورلار وداعى جانە “الۋا” جشس سەكىلدى قازاقستاندىق جەتەكشى فيرمالاردىڭ ماماندارى قاتىستى. ال قۇرىلىسىن “يمستالكون” ااق قۇرىلىس كومپانياسى (باس ديرەكتورى – ۆ.ت. كانانىحين) جاسادى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى زايا كەتكەن جوق. نەرىنىڭ جوعارى تالاپتارىنا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەتىن, الەمدە ءبىرىنشى رەت ديامەترى 22 مەترلىك جانە سالماعى 300 توننادان تۇراتىن كۇننىڭ تۇسۋىنە قاراي ءتۇسىن وزگەرتەتىن «حامەلەون» اينەگىنەن جاسالعان شار بيىكتىگى جاعىنان رەكوردقا (الەمدەگى ەڭ ۇلكەن شاردىڭ ەڭ بيىكە كوتەرىلۋى بويىنشا) يە بولدى. جانە استانا قالاسىندا ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعى وتكىزگەن 10-بايقاۋدا بەدەلدى حالىقارالىق قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن 2002 جىلعى ەڭ تاڭداۋلى جوبا جانە قۇرىلىس رەتىندە “بايتەرەك” كەشەنىنە گران-پري ۇزدىك ايىرىم بەلگىسى بەرىلدى. استانانىڭ ورتالىعىندا كوككە بوي ۇمتىلىپ, ەرتەگىدەن شىندىققا اينالعان «بايتەرەك» – قازىرگى قازاقستاننىڭ نىشان-سيمۆولى, حالقىمىزدىڭ قايتا ورلەۋى مەن تۇلەۋىنىڭ, مەملەكەتتىك قۋاتىنىڭ, كەڭدىگى مەن دارحاندىعىنىڭ, حالىق ارمانىنىڭ جۇزەگە اسقانىنىڭ بەلگىسى.
مىڭجىلدىقتارعا مىزعىماي جەت, بايتەرەگىم!
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
