ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى گەوگرافيا ينستيتۋتى cۋ ماسەلەلەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, گيدرولوگ-ينجەنەر جاقىپباي دوستايمەن اڭگىمە.
سۋ پايدالانۋ ۇدەرىسى 10-12 پايىزعا ءوسىپ وتىرادى
– جاقىپباي اعا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق ون سىن-قاتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە «سۋدىڭ تىم تاپشىلىعى» ماسەلەسى اتالعانى بەلگىلى. ستراتەگيادا الەمدىك سۋ رەسۋرستارى قاتتى قىسىم كورىپ وتىرعانى, سوڭعى 60 جىلدا جەر شارىندا اۋىزسۋدى پايدالانۋ 8 ەسە وسكەنى, وسى جۇزجىلدىقتىڭ ورتاسىنا قاراي كوپ ەلدىڭ سۋدى سىرتتان الدىرۋعا ءماجبۇر بولاتىنى جايلى ايتىلعان بولاتىن. كۇردەلەنۋ باعىتىنا قاراي بەت العان بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە ءسىز نە دەيسىز؟ – كەلەشەكتە, ياعني ءاربىر ون جىلدا «شارتتى ستسەناري» بويىنشا الەمدىك سۋ پايدالانۋ ۇدەرىسى 10-12 پايىزعا ءوسىپ وتىرادى دا, 2025-2030 جىلدارعا قاراي 1995 جىلمەن سالىستىرعاندا, 1,4 ەسەگە ارتادى. ال قازاقستاندا سۋ رەسۋرستارى 2030 جىلعا قاراي قازىرگى 91,3 تەكشە شاقىرىممەن سالىستىرعاندا 21 پايىزعا ازايىپ, 72,4 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايدى. ازايۋ ۇدەرىسى, نەگىزىنەن ترانسشەكارالىق وزەندەر ەسەبىنەن بولادى, ياعني كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىن سۋ كولەمى 60 پايىزدان استام مولشەرگە كەميدى. سەبەبى, بۇگىنگى تاڭدا كورشىلەر وزدەرىنىڭ ەكونوميكا سالالارىن دامىتۋ ءۇشىن سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى ارتتىرىپ كەلەدى. – ارينە, سۋ – شەكتەۋلى رەسۋرس. ال, شەكتەۋلى دۇنيەنىڭ كوزىن يەلەنۋ ءۇشىن كۇرەس جەر بەتىندەگى شيەلەنىس پەن جانجالدار سەبەپتەرىنىڭ وشاعى رەتىندە قارالىپ, قازىردىڭ وزىندە گەوساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالۋدا. مۇنداي جاعدايدا ەلدىڭ ۇستاناتىن ساياساتى قانداي بولۋى كەرەك؟ – مەملەكەتتىك ساياسات تارازىلانعان بولۋى ءتيىس. الەمدىك تاجىريبەدە قابىلدانعان قاعيدالاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستانعا تيەسىلى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ءليميتىن بەلگىلەپ الۋىمىز كەرەك. بۇل جونىندە ەرتىس, ىلە سەكىلدى ءىرى وزەندەرىمىزدىڭ سۋىن ءبولىسۋ جونىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ءالى كۇنگە دەيىن كەلىسىم جاسالعان جوق. بۇل كورشىمىز ەشبىر حالىقارالىق قۇجاتقا قول قويعان ەمەس. ال وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەي سياقتى وزگە كورشىلەرىمىزبەن 1983 جىلى ماسكەۋدە بەكىتىلگەن شارتىمىز بار ەكەنى راس. الايدا, بۇل ەلدەر شارتتى ورىنداماي قويا سالاتىنى دا راس. قالاي دەگەنمەن دە, سۋ ماسەلەسى قازىرگى كۇنى جانە جاقىن بولاشاقتا وتكىر گەوساياسي ماسەلەگە اينالاتىنى انىق. – پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە بۇل پروبلەمانىڭ گەوساياسي استارى جوق ەمەستىگىنە نازار اۋدارىپ, اتالعان ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان, ونى ساياسيلاندىرۋعا جول بەرمەۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن ەدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا تاعى قانداي ءماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر؟ – قازىرگى تاڭدا ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا مىناداي ماسەلەلەر بار. ماسەلەن, سىرداريا, شۋ-تالاس وزەندەرى بويىنشا ۋاقىتشا, 1983 جىلى ماسكەۋدە قابىلدانعان قۇجاتقا سايكەس كەلىسىم بولعانىمەن, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ سۋارمالى ەگىس تاناپتارىنا قاجەت كەزىندە كورشىلەر سۋدى بەرمەي قويادى. ال «سۋ ىشپەگەن» ەگىستىكتەر, تيىسىنشە, كۇيىپ كەتەتىنى بەلگىلى. ەكىنشىدەن, توقتوعۇل سياقتى جوعارىدا ورنالاسقان بوگەندەردەن قىستىڭ كوزى قىراۋدا ەلەكتر قۋاتىن الۋ ماقساتىندا توپەلەپ سۋ ءجىبەرەتىن كەزدەر دە بولىپ تۇرادى. ال بۇگىندە باتىستاعى قاراوزەن مەن سارىوزەننىڭ سۋىن رەسەيلىكتەر بىزگە ساتىپ بەرىپ وتىر. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەردى ايتا بەرسەڭ, تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى.
بىزگە كەلەتىن سۋ مولشەرى كەمىپ, ساپاسى تومەندەي باستادى...
– قازاقستان گەوگرافيالىق جاعدايىنا بايلانىستى بارلىق ءىرى وزەندەردىڭ تومەنگى ساعاسىندا ورنالاسقان. دەمەك, ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋىن, ەڭ الدىمەن, وسى ترانسشەكارالىق وزەندەر اعىستارىنىڭ ازايۋىمەن بايلانىستىرا قارايمىز. قارا ەرتىس, ىلە وزەندەرىنە قاتىستى ورىن الىپ وتىرعان, بولاشاقتا بولۋى مۇمكىن كۇردەلى پروبلەمالار جونىندە نە ايتاسىز؟ – ەلىمىزدەگى وزەندەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى (ەرتىس, ەمىل, ىلە, شۋ, تالاس, سىرداريا, جايىق, توبىل) شەتەلدەردە باستالىپ, سۋ رەسۋرستارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ەلىمىزدەن تىسقارىدا قالىپتاسادى. ءارتۇرلى ەسەپتەۋلەر بويىنشا, بىزدەگى 100-دەن اسا تەكشە شاقىرىم سۋدىڭ 50 پايىزى شەتەلدەردەن كەلەدى ەكەن. ال ولاردىڭ جىل سايىن حالقىنىڭ سانى دا, ەكونوميكاسى دا ءوسىپ كەلەدى. 2030–2050 جىلدارى سۋدىڭ باعاسى التىن مەن مۇنايدان دا قىمبات بولادى دەگەن بولجام بار. ماسەلەن, كورشى ەلدەردە ەكونوميكاسىن دامىتۋ ماقساتىندا سۋ رەسۋرستارىن قارقىندى پايدالانۋ ىسكە اسىرىلۋدا, دەمەك, بولاشاقتا بۇل ۇدەرىستىڭ ارتا ءتۇسۋى دە زاڭدى نارسە. الايدا, وسىعان بايلانىستى بىزگە كەلەتىن سۋ مولشەرى دە, سايكەسىنشە كەمي تۇسۋدە. بۇعان قوسا, بىزگە كەلەتىن سۋدىڭ ساپاسى دا تومەندەي باستادى. قارا ەرتىس پەن ىلەگە كەلەتىن بولساق, بالقاش, جايساڭ نەمەسە بۇقتىرما سۋ قويمالارىنىڭ اپاتتىق جاعدايعا دۋشار بولۋلارى ابدەن مۇمكىن. – قازاقستان عالىمدارى تاعى ءبىر ەكولوگيالىق اپات قاۋپى ءجونىندە بولجام جاساپ كەلەدى. ول – بالقاش كولىنىڭ قۇرعاپ كەتۋ قاۋپى. بۇل كولدىڭ بۇگىنگى ەكولوگيالىق جاعدايى جانە بولاشاعى تۋراسىندا قانداي بولجام جاسار ەدىڭىز؟ – ماماندار ايتىپ وتىرعان بولجامدار ءبىزدىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ 1980 – 2000 جىلدار ارالىعىندا ءجۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە نەگىزدەلگەن. بۇل ماسەلەنى ءبىزدىڭ ينستيتۋت عالىمدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گيدرومەتەورولوگيا كافەدراسىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسە زەرتتەۋدە. 1979-1989 جىلدارعى زەرتتەۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا كەزىندە كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن بىرقاتار شارالار جاسالىپ, ناتيجەسىندە بالقاش كولىنىڭ دەڭگەيى اپاتتىق دەڭگەيدەن (340,5 مبج) 1,5 م.-گە كوتەرىلىپ, 342,5 م.-گە جەتكىزىلدى. بۇگىنگى كۇنى كولدىڭ دەڭگەيى 342,0 مەتر ابسوليۋتتىك بەلگىدەن تومەن تۇسكەن جوق. ارينە, كليماتتىڭ ىلعالدىلىق جاعدايى تەربەلىپ تۇراتىنى بەلگىلى, سوعان بايلانىستى كولدىڭ دەڭگەيى دە بىرەسە كوتەرىلىپ, بىرەسە تومەندەپ تۇرادى. بۇل جاعدايعا ەندى قىتايدىڭ قارقىندى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرعان سۋ شارۋاشىلىق ساياساتى دا ۇلكەن اسەر ەتپەي قويماسى انىق. ەگەر, قىتاي جاعى سۋدى الۋدى ۇدەتكەنىن قويماي, سۋ ءبولىسۋ كەلىسىمىنە قول قويماسا, وندا بالقاش كولىنىڭ بىرنەشە كولشىكتەرگە ءبولىنىپ كەتۋ قاۋپى بار. بالقاش كولىنىڭ سۋ تەڭدەستىگىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن ىلە وزەنى قۇرايدى, ال قالعان بولىگى قاراتال, لەپسى, اقسۋ, اياگوز وزەندەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. بالكىم, سول ىلە وزەنى بويىنشا كورشىمىزبەن بەلگىلى ءبىر كەلىسىمگە كەلەمىز عوي دەگەن ءۇمىت تە جوق ەمەس.سۋ قۇبىرلارى جەلىسىنىڭ ەسكىرۋ دەڭگەيى – 70 پايىز
– ءسىز قىزمەت ەتەتىن گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزى قاي جىلى قالاندى, قۇرىلعان كۇننەن بەرى سۋ ماسەلەسى بويىنشا قانداي جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى؟ – گەوگرافيا ينستيتۋتى گەوگرافيا سەكتورى رەتىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىندا ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, 1938 جىلى قۇرىلعان. العاشقى جىلدارى ينستيتۋتتىڭ زەرتتەۋلەرى ەلتانۋ سيپاتىندا بولسا, سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە مۇزدىقتانۋ, فيزيكالىق گەوگرافيا, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق گەوگرافيا باعىتتارىندا دامىدى. ال 1985 جىلى گەوگرافيا ينستيتۋتى بولىپ قۇرىلعاننان باستاپ گيدرولوگيا, سۋ رەسۋرستارىنىڭ ماسەلەلەرى ەڭ نەگىزگى زەرتتەۋ نىساندارىنا اينالدى. وسى جىلدار ارالىعىندا ينستيتۋت ماماندارى ارال, بالقاش, الاكول, كاسپي الاپتارىنىڭ گيدروەكولوگيالىق ماسەلەلەرىمەن تۇراقتى تۇردە اينالىسىپ كەلەدى. كوپ جوبا ىسكە اسىرىلدى. استانا قالاسىن سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى دە ءاردايىم نازارىمىزدا. اسىرەسە, قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى سۋ ءبولىسۋ جۇمىسىمەن تۇپكىلىكتى اينالىسىپ كەلەمىز. ماسەلەن, ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ نەگىزىنە ينستيتۋتتىڭ زەرتتەۋلەرى الىنعان. سونداي-اق, الەمدەگى جانە ورتالىق ازياداعى سۋ ماسەلەلەرىنىڭ شيەلەنىسۋى مەن ەلىمىز ءۇشىن سۋ رەسۋرستارىنىڭ اسا ماڭىزدىلىعىن ەسەپكە الا وتىرىپ, گەوگرافيا ينستيتۋتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قولداۋىمەن 2009-2011 جىلدارى «انتروپوگەندىك جانە كليماتتىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى قازاقستانداعى تابيعي سۋ رەسۋرستارىن باعالاۋ جانە پايدالانىلۋىن بولجاۋ» تاقىرىبى بويىنشا ارنايى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامانى ىسكە اسىردى. – ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ – قازاقستان ءۇشىن وتكىر پروبلەما. كەي وڭىرلەرگە ءالى كۇنگە دەيىن ساپالى اۋىز سۋ جەتىسپەيدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ, اسىرەسە, قاي وڭىرلەرى سۋدىڭ زاردابىن كوپ تارتىپ وتىر؟ – قازىرگى تاڭدا سۋدىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان وڭىرلەر – ورتالىق قازاقستان, اقمولا وبلىسىنىڭ سولتۇستىگى, جامبىل, اقتوبە, قىزىلوردا جانە اتىراۋ وبلىستارى. ال استانا قالاسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ – كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس... – بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اۋىز سۋ پروبلەماسىن جۇيەلەۋ ماقساتىندا باعدارلامالار ازىرلەندى, دەگەنمەن, ولار ءماسەلەنى تولىقتاي شەشىپ بەرە الماي وتىرعان سەكىلدى. باعدارلامالاردىڭ كەيبىرىنىڭ ورىندالۋ ءناتيجەلەرىنە جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا بىرقاتار كەمشىلىكتەردىڭ جىبەرىلگەنى انىقتالعانىن دا بىلەمىز. ولاردىڭ دۇرىس جۇزەگە اسىرىلۋى ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار اتقارىلۋى كەرەك ەدى؟ – مەن 2012 جىلى بۇل ماسەلەنىڭ كەيبىر كەمشىلىكتەرى تۋرالى «ۆودنىە رەسۋرسى» جۋرنالىنا ماقالا جازعان ەدىم. وندا سۋ قۇبىرلارىن جوبالاۋدا, سالۋدا كەزدەسەتىن ولقىلىقتار ايتىلعان. بىرىنشىدەن, سۋ قۇبىرلارى سالىناتىن جەرلەر جەكەمەنشىككە بەرىلىپ كەتكەندىكتەن, ول جەرلەردى قايتارۋ وتە قىمباتقا تۇسەدى, ال ەكىنشىدەن, ول جوبالاردى ساراپتامادان وتكىزۋ رەسىمدەرى مەملەكەتتىك ساراپتامادان وزگە باسقا دا مەكەمەلەر ارقىلى ىسكە اسىرىلۋىنا بايلانىستى وتە ۇزاققا سوزىلىپ, بارلىق بەلگىلەنگەن مەرزىمدەر جولدا قالادى. ۇشىنشىدەن, بۇل ماسەلەنى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋى ءتيىس كوپ «ورىنداۋشىلار» بولىنگەن قارجىنى جەلگە ۇشىرۋدا. مىسالى, ءبىر اۋىلدا سۋ قۇبىرلارى ءار ۇيگە تارتىلىپ, دايىن بولسا دا, سول قۇبىرعا جەتكىزىلەتىن سۋ كوزى جوق! – اۋىز سۋدى دايارلاۋ ءۇشىن, ياعني جەراستى جانە جەرۇستى سۋلارىن الۋ ءۇشىن سالىنعان سۋ قۇبىرلارى مەن عيماراتتاردىڭ ساپاسى جونىندە نە ايتاسىز؟ – قازاقستاندا حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ايتارلىقتاي وتكىر جاعدايدا. اۋىز سۋ دايارلاۋ ءۇشىن سالىنعان سۋ قۇبىرلارى مەن عيماراتتاردىڭ كوپشىلىگى بۇدان 25-30 جىل بۇرىن ىسكە قوسىلعان نەمەسە كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكەن. جەراستى جانە جەرۇستى سۋلارىن الۋ ءۇشىن سالىنعان سۋ قۇبىرلارى شارۋاشىلىقتارى ادەتتە زارارسىزداندىرۋعا قاجەتتى عيماراتتار كەشەندەرىمەن قامتىلماعان, كوپتەگەن سۋ الۋ ورىندارىندا سانيتارلىق قورعاۋ ايماعىنىڭ رەجىمى ساقتالمايدى. ەلىمىزدەگى سۋ قۇبىرلارى جەلىسىنىڭ ەسكىرۋ دەڭگەيى 70 پايىزعا جەتكەن. بۇل ەسكىرۋ دەڭگەيى پايىزدىق ولشەممەن العاندا, جىل سايىن ۇزدىكسىز ارتىپ كەلەدى, سوعان بايلانىستى اپاتتى جاعدايلار كوبەيىپ, سونىڭ سالدارىنان جەتكىزىلگەن سۋدىڭ ساپاسى تومەندەپ, لاستانۋ دارەجەسى وسۋدە. «قازگيدرومەت» رمك ەكولوگيالىق مونيتورينگ قىزمەتى باقىلاۋلارىنا سايكەس, وزەندەر ەلدى مەكەندەر ارقىلى اعىپ وتكەننەن كەيىن, قاتتى لاستانىپ شىعادى. كەلەشەكتە ەلدى مەكەندەر اۋماعىنان كەلىپ تۇسەتىن لاستاۋشى زاتتار, اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار تاراپىنان تابيعاتتى قورعاۋ زاڭنامالارى كوپتەپ بۇزىلاتىن, سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەر تازالىعى ساقتالمايتىن ءىرى قالالاردا ارتادى دەپ بولجام جاسالۋدا.جەراستى سۋلارى – ستراتەگيالىق قور
– وزەن القاپتارىنداعى شارۋاشىلىق ارەكەتتەر, كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋى سۋ رەسۋرستارىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟ – وزەن الاپتارىنداعى شارۋاشىلىق ارەكەتتەر مەن كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋىنىڭ اسەرى سۋ رەسۋرستارىنىڭ قالىپتاسۋ جاعدايىنا ىقپال ەتەتىنى شىندىق. قازاقستان جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قالىپتاساتىن وزەندەر, سۋ رەسۋرستارى كليماتتىڭ ەسەبىنەن وزگەرىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورتاشا ەسەپپەن 8-10 پايىزعا, ياعني 4,4 تەكشە شاقىرىمعا ازايسا, ترانسشەكارالىق اعىندى سۋلار 4,5 تەكشە شاقىرىمعا كەمىگەن. ال شارۋاشىلىق ارەكەتتەر جالپى سۋ رەسۋرستارىن 20-25 پايىزعا ازايتتى. سونىڭ اسەرىنەن ول شامامەن 24 تەكشە شاقىرىمعا كەمىدى. 2020-2030 جىلداردا ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارى شارۋاشىلىق ارەكەتتەر ەسەبىنەن 20-30 تەكشە شاقىرىمعا كەمىپ, 72-82 تەكشە شاقىرىمدى قۇرماق. تابيعاتقا قاجەتتى ەكولوگيالىق اعىندىنىڭ كولەمى 60-65 تەكشە شاقىرىم بولسا, 2020 جىلدارعا قاراي ەكونوميكاعا 28,5 تەكشە شاقىرىم, ياعني جىلىنا 90-95 تەكشە شاقىرىم سۋ قاجەت بولادى ەكەن. ال بىزدە ول كەزدە سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمى 82-72 تەكشە شاقىرىمدى قۇراۋى مۇمكىن, ياعني بۇل – سۋ تاپشىلىعىنىڭ مولشەرى 1020 تەكشە شاقىرىم بولۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز. ەلىمىزدىڭ وسى وزەن اعىندىسى سوڭعى 40-50 جىلدا شارۋاشىلىق ارەكەتتەر ەسەبىنەن جىلىنا 23,8 تەكشە شاقىرىمعا, ياعني 21%-عا كەمىگەن. ونىڭ 15,9 تەكشە شاقىرىمى(26%) ترانسشەكارالىق اعىندى بولسا, ال 7,9 تەكشە شاقىرىمى(14%) – ءوزىمىزدىڭ ىشكى سۋلارىمىز. شارۋاشىلىق ارەكەتتەردىڭ ەسەبىنەن بولعان كەمۋ (47%) ارال-سىرداريا سۋ شارۋاشىلىق الابىندا بايقالسا, ەڭ ازى – نۇرا–سارىسۋ جانە ەرتىس الاپتارىندا 8%-عا كەمىگەن. – بۇگىندە ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ قانشا بولىگىن جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارى قۇرايدى؟ – ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا قازاقستانداعى 1974-2010 جىلدار ارالىعىندا بايقالعان جەرۇستى سۋلارىنىڭ جيىنتىق رەسۋرسى (تۇرمىستىق اعىندى) جىلىنا 91,3 تەكشە شاقىرىمعا تەڭ بولدى, ونىڭ 44,3 تەكشە شاقىرىمى شەكارالاس ەلدەردەن كەلسە, 47,0 تەكشە شاقىرىمى – ەلىمىزدە قالىپتاسقان وزەن سۋلارى. مينەرالدىلىعى 1,0 گ/ل دەيىن بولاتىن جەراستى سۋ رەسۋرستارىنا ەڭ باي اۋماق بالقاش-الاكول (15,51 كم3/جىل) جانە ەرتىس (8,52 كم3/جىل) الاپتارى, مينەرالدى سۋعا «ەڭ كەدەيى» – توبىل-تورعاي (0,94 كم3/جىل) مەن ەسىل (0,80 كم3/جىل) الاپتارى. جەراستى سۋلارىنىڭ پايدالانۋعا بولاتىن قورىنىڭ 88 پايىزىن (13,52 كم3) تۇششى سۋلار قۇرايدى. – سۋ رەسۋرستارىنىڭ ەلدىڭ ەكونوميكا سالالارىندا پايدالانىلۋى جونىندە نە ايتاسىز؟ – ەلدىڭ سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ قۇرىلىمىندا سۋ تۇتىنۋشى جانە سۋ پايدالانۋشى سالالار بار. ءبىرىنشىسى – وزەن اعىندىسىن گيدروگرافيالىق جەلىدەن الىپ كەتىپ, پايدالانادى. ولارعا سۋارمالى ەگىنشىلىك, كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق, وندىرىستىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق سۋمەن قامتۋ جاتادى. ال سۋ پايدالانۋشىلار ءوز ارەكەتىن سۋ نىسانىنىڭ (وزەن جەلىسىندە) شەگىندە ىسكە اسىرادى. ولارعا گيدروەنەرگەتيكا, بالىق شارۋاشىلىعى, سۋ كولىگى جاتادى. سۋ رەسۋرستارىنىڭ ەڭ كوپ بولىگى (70-75%) سۋارمالى ەگىنشىلىككە جۇمسالسا, 25-30 پايىزى كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق جانە وندىرىستىك سۋمەن قامتۋعا جۇمسالادى ەكەن. جەراستى سۋلارى پايدالانىلاتىن سۋ رەسۋرستارىنىڭ 5-10 پايىزىن عانا قۇرايدى. سوندىقتان, جەراستى سۋلارى ستراتەگيالىق قور رەتىندە ساقتالۋى ءتيىس.حالىقتى ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىققا ۇندەپ, «تاربيەلەۋىمىز» كەرەك
– ءوندىرىس كولەمىنىڭ ءوسۋى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋىنا قانشالىقتى دەڭگەيدە اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ – قازاقستانداعى ءوندىرىستىڭ كەلەشەكتەگى كۇتىلەتىن قارقىندى ءوسۋىن سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ قارقىندىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ىسكە اسىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن الىناتىن (بەلگىلەنگەن) ليميتتىك سۋدىڭ كولەمى تومەندەگىدەي بولادى: جالپى سۋ كولەمى جىلىنا 23,3 تەكشە شاقىرىم, ونىڭ 15,3 تەكشە شاقىرىمى – قايتارىلمايتىن سۋ تۇتىنۋ, 8,0 تەكشە شاقىرىمى – قايتارىلاتىن سۋ. ال جىلىنا بۇلاردىڭ 15,4 تەكشە شاقىرىمى – اۋىل شارۋاشىلىعىنا, 4,0 تەكشە شاقىرىمى – وندىرىسكە, 2,2 تەكشە شاقىرىمى – كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا, 1,8 تەكشە شاقىرىمى وزگە دە سالالارعا جۇمسالادى. بۇعان قوسا, سۋ الۋدىڭ كەلەشەك ءليميتىن جىلىنا 19,8 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايتىن جەر ءۇستى سۋلارى ەسەبىنەن, 1,5 تەكشە شاقىرىم جەر استى سۋلارى ەسەبىنەن, 1,1 تەكشە شاقىرىم تەڭىز سۋلارى ەسەبىنەن, 0,9 تەكشە شاقىرىم وزگە دە سۋ كوزدەرى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. جالپى العاندا, ترانسشەكارالىق وزەن اعىستارىنىڭ ازايۋىنا جانە ەكونوميكانىڭ ونەركاسىپتىك سالالارىندا سۋ پايدالانۋدىڭ ارتۋىنا بايلانىستى سۋارۋعا جۇمسالاتىن سۋ رەسۋرستارى 2015 جىلعا قاراي سايكەسىنشە, 8,93 – 12,44 تەكشە شاقىرىمعا تومەندەيدى, ال 2020 جىلعا قاراي ول 8,12 – 11,47 تەكشە شاقىرىمعا, 2030 جىلعا قاراي 7,34 – 10,61 تەكشە شاقىرىمعا كەميدى. – قازاقستان – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا سۋارمالى ەگىنشىلىگى جەتەكشى ءرول اتقاراتىن ەلدەردىڭ ءبىرى. جالپى, ەلىمىزدەگى سۋارمالى ەگىنشىلىك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ قانشا بولىگىن قامتيدى؟ – كەزىندە شامامەن 2,3 ملن. گەكتار نەمەسە جىرتىلاتىن جەردىڭ 5 پايىزىن قۇرايتىن سۋارمالى تاناپتاردان رەسپۋبليكا بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ 30 پايىزىن الاتىن. 2000 جىلدىڭ باسىنان ەسەپتەگەندە يرريگاتسيالىق-دايىندالعان سۋارمالى جەرلەردىڭ مولشەرى 2,3 ملن. گەكتار شاماسىندا بولدى. قازىرگى كەزدە شامامەن 1,4 ملن. گا. جەر سۋارىلىپ, ونىڭ 1,3 ملن. گەكتارى, ياعني 90 پايىزى وڭتۇستىك وڭىردە ورنالاسقان. ال پايدالانىلمايتىن سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋدانى ەلىمىز بويىنشا 0,89 ملن. گا. نەمەسە جالپى سۋارمالى جەرلەردىڭ 38 پايىزىن قۇرايدى. ارنايى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر جوعالعان, ياعني پايدالانىلماي قالعان 1,0 ملن. گا. سۋارمالى جەر رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا الىنباعان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ەسەبىنەن جىلىنا 700,0 ملرد. تەڭگەدەن استام شىعىن اكەلەتىنىن كورسەتتى. قازاقستاندا 2030 جىلعا قاراي سۋ ۇنەمدەۋ رەجىمىندە 2,0 ملن. گەكتارعا دەيىن سۋارمالى جەردى پايدالانۋعا بولادى. ول جەرلەردەن جىل سايىن 3,2-3,6 ملرد. دوللارعا باعالاناتىن ءونىم الۋعا دا مۇمكىندىك بار. بۇل – قازىرگى كەزدەگى سۋارمالى جەرلەردەن الىناتىن ونىمنەن 2,6 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز. ەگەر, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىس جانە شىعىس ايماقتارىندا سۋارمالى ەگىنشىلىك اۋىلدىق ونەركاسىپتىڭ بازيستىك نەگىزى رەتىندە داميتىن بولسا, سولتۇستىك جانە باتىس ايماقتاردا جەكەلەگەن سۋارمالى ماسسيۆتەر كوكونىس-كارتوپ جانە ەت-ءسۇت ءوندىرىسىنىڭ ونەركاسىپتىك ورتالىقتارى مەن قالالار ماڭىندا مەليوراتيۆتىك نەگىزدى قۇرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. قازاقستان ءۇشىن تازا تۇشى سۋ – ماڭىزدى ستراتەگيالىق رەسۋرس. اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».
