ەكسپو شەجىرەسى: انتۆەرپەن, 1930 جىل
نەگىزىنەن عىلىم مەن ونەركاسىپ جەتىستىكتەرىنە ارنالعان لەج قالاسىنداعى حالىقارالىق كورمەدەن انتۆەرپەن قالاسىندا وتكىزىلگەن كورمەنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ تاقىرىبىندا ەدى. انتۆەرپەن كورمەسىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – تەڭىز جەتىستىكتەرىنە ارنالدى. سونىمەن قاتار بۇل كورمەدە بەلگيا مەملەكەتىنىڭ اگرارلىق سالاسى قول جەتكىزگەن وزىق تەحنولوگيالار مەن جەتىستىكتەر مولىنان كورىنىس تاپتى. ماسەلەن, كورمە شەڭبەرىندە وتكىزىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەلەرى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. كوكونىس جانە گۇل جارمەڭكەلەرى, بال ارالارى مەن اسىلتۇقىمدى مالدارعا ارنالعان جارمەڭكەلەر اقيقاتىندا اۋقىمى جاعىنان الەمدىك وقيعالار قاتارىنا قوسىلدى.
انتۆەرپەندەگى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ جالاۋى 26 ساۋىردە كوتەرىلدى. حالىقارالىق شارانىڭ تاقىرىبىنا ساي بەزەندىرىلگەن پورتتى قالا ادام تانىماستاي قۇلپىرىپ كەتتى. كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار وسى وقيعاعا ورايلاستىرا سالعان سۋبۇرقاقتارى مەن گۇلزارلار قالا كوركىنە ءسان قوستى. قالانىڭ بارلىق الاڭدارى مەن دەمالىس اۋماقتارىندا كورمەگە قاتىسۋشىلارعا ارنالعان مادەني-بۇقارالىق شارالار وتكىزىلدى. كورمەنىڭ تاقىرىبىنا سايكەس تەڭىز فلوتىنىڭ جانە تەڭىزشىلەردىڭ سول زامانعى جەتىستىكتەرى كەڭىنەن پاش ەتىلدى. بەلگيا كورولدىگى تەڭىز اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بۇل مەملەكەتتىڭ تەڭىز فلوتى سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى كوپتەگەن تاريحي قۇجاتتار جانە ارنايى جابدىقتالعان سورەلەردەگى جادىگەرلەر ارقىلى كەڭىنەن تانىستىرىلدى.
كورمەدە بەلگيا مەملەكەتىنىڭ سۋدان قۇتقارۋ سالاسىندا قول جەتكىزگەن وزىق تەحنولوگيالارى بارىنشا كورىنىس تاپتى. كورمە قالاشىعىندا ارنايى جابدىقتالعان قۇتقارۋ ستانساسى قىزمەت كورسەتتى. تەڭىز جاعالاۋىنداعى قۇتقارۋشىلاردىڭ ارنايى جابدىقتالعان ورىندارىندا سۋدان قۇتقارۋ كەزىندە پايدالاناتىن جابدىقتار كەڭىنەن نازارعا ۇسىنىلدى. سونىمەن بىرگە كورمە شارالارى اياسىندا وتكىزىلگەن بايقاۋعا بەلگيالىق بالىقشىلار پايدالاناتىن كەمەلەر مەن قايىقتاردىڭ نەشە ءتۇرى قويىلدى.
انتۆەرپەندەگى ەكسپو-1930 شاراسىنا اۆستريا, برازيليا, ۇلىبريتانيا, كانادا, دانيا, يسپانيا, فرانتسيا, يتاليا, ۆەنگريا, جاپونيا, لاتۆيا, ماروككو, نورۆەگيا, نيدەرلاند, پەرسيا, پولشا, پورتۋگاليا, فينليانديا, ليۋكسەمبۋرگ مەملەكەتتەرى جانە 30-دان استام الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن تەڭىز كومپانيالارى قاتىستى. سول كەزەڭدە الەمگە ايرىقشا تانىلعان Minerva Motors فيرماسى كورمەگە قاتىسۋشى وسى ەلدەرگە «فيات» ءاۆتوموبيلىنىڭ ەڭ وزىق جابدىقتارىن ۇسىندى. سونىمەن بىرگە بۇل فيرما جوعارىدا اتالعان ەلدەرگە وزدەرى شىعاراتىن 40 ورىندىق جاڭا اۆتوبۋستاردى ءجونەلتەتىن بولدى. Pretrofina كونتسەرنى بەلگيا – فرانتسيا ىنتىماقتاستىعى اياسىندا مۇناي ءوندىرۋ سالاسىندا قول جەتكىزىلگەن ۇزاق جىلدارداعى تابىستارىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى. Pretrofina كونتسەرنى مۇناي ءوندىرۋ سالاسىندا گەولوگيالىق بارلاۋدان قايتا وڭدەۋ ارقىلى مۇنايدان ءوندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ بارلىق ءتۇرىن شىعارۋعا قول جەتكىزگەن بولاتىن.
انتۆەرپەن كورمەسىنە قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا ۇلىبريتانيانىڭ جادىگەرلەرى كورمەنى تاماشالاۋشىلاردىڭ جوعارى باعاسىن الدى. دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ءىرى تەڭىز دەرجاۆاسى بولىپ تابىلاتىن بريتانيانىڭ ءجادىگەرلەرى شىندىعىندا دا بۇل باعاعا تولىق لايىق ەدى. تەڭىز تاقىرىبىنا ارنالعان پاۆيلوندارعا ورنالاستىرعان بۇل ەلدىڭ ءجادىگەرلەرى كولەمى جاعىنان بارلىق ەلدەردىڭ كورمەگە قويعان زاتتارىنان اسىپ ءتۇستى.
كورمە قورىتىندىسىندا قوناقتاردىڭ جازعان لەبىزدەرى توم-توم كىتاپتاردى قۇرادى. بۇكىلالەمدىك كورمەلەر شەجىرەسىندە انتۆەرپەندە وتكەن ەكسپو-1930 ءوزىنىڭ مازمۇنى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق ساپاسى جاعىنان ايتۋلى شارالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. وسى كورمەدە قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەر ناتيجەسىندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا جانە دوستىق قارىم-قاتىناستار نىعايا ءتۇستى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
