ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
سۋ مەن شۋ – سەل كەلەدى... سەل كەلەدى! – دەپ ۇرەيى ۇشقان شۇباپ ەل كەلەدى. قارعىن سۋدى بەلۋاردان كەشىپ, قايدا بارارلارىن بىلمەي تەربەلەدى. اۋىلدى تۇگەل سۋ باسىپ كەتتى, سۋ باسقان سوڭ شۋ باسىپ كەتتى. اۋەلى قورا قۇلادى, ونى كورىپ شۋلاپ بالا جىلادى, ارتىنشا انا جىلادى. قويشى, قۇلاعىڭ تۇنادى. قورا قۇلاعانى قۇت ەكەن, بۇل قايدان كەلگەن جۇت ەكەن؟ ارتىنشا تام قۇلادى. شۋلاعاننىڭ اكەسى سوندا بولدى, بۇكىل دالا جىلاۋدان جاڭعىرادى. – اكىم قايدا, ويباي, اكىم قايدا؟ وسىندايدا جاردەم شاقىرماي ما؟ انشەيىندە بىزگە كەلىپ ەسەپ بەرەدى, مۇندايدا قاسىمىزعا جاقىنداي ما؟ – دەپ شالدار اكىمىن ىزدەدى, بىرەۋلەر جاقىنىن ىزدەدى, ۇشىنشىلەرى قاتىنىن ىزدەدى. ايتەۋىر, ءبىر كومەكتىڭ بولارىنان, كۇدەرلەرىن ۇزبەدى. سارعايتىپ كۇتكەن اكىم كەلدى, زارداپ شەككەندەرگە جاقىن كەلدى. – اللانىڭ سەلىن مەن اكەلگەنىم جوق, ۇيلەرىڭە نەگە قارامايسىڭدار؟ ءوز باسپانالارىڭدى قاۋىپسىز ەتپەگەن, ءبارىڭ دە جارامايسىڭدار. باقاداي شۋلاپ توپتالىپ تۇرعانشا, نەگە ۇيلەرىڭە تارامايسىڭدار؟ – دەپ وزەگىنە شوق تۇسكەن, سارى ساماۋرىنداي بۇرق-بۇرق قاينادى. كوزدەرى بۇقانىڭ كوزدەرىندەي شاتىناپ, ماڭدايىڭدا وينادى. نە كومەك بەرمەسە, نە جۇباتا الماسا, «اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول», – دەپ جۇرگەنىمىز ەمەس پە ءبىر دالباسا. قاباعى قاتۋ اكىمنەن حالىق تا جاسقانادى, بۇلار ەلدى قالاي باسقارادى؟ * * * حالىق ايتسا قالت ايتپايدى, «سۋ اعادى, تاس قالادى». سابىربەك ولجاباي. شىمكەنت.وقۋ بىتىرگەن وقىمىستىلار
مەرگەنباي ايتقان ەكەن
ءوزىڭ كورىنىپ قالاسىڭ
شورا ۇنەمى باسقالاردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرە سويلەپ, «مەن باستىق بولسام», «مەن اكىم بولسام» دەگەنگە قۇمار-اق. – اينالايىن شورا, – دەيدى سوندايدا مەرگەنباي. – سەن باسقا بولعانعا قۇمارتپاسايشى, ارجاعىنان ءوزىڭ كورىنىپ قالىپ, جۇرتتان ۇيات بولادى عوي.كىنا كىمنەن؟
– جاس كەزىمدە تالاي قىز كەزدەستى عوي, سولاردىڭ ىشىنەن وسى قاتىندى تاڭداعانىما تاڭمىن! – دەدى جولتاي تاعدىرىنا نالىپ. – باسقالاردىڭ نۇرقامالدان ارتىقتىعىنا كوزىڭ جەتە مە؟ – دەدى مەكەڭ قۇرداسىنا. – ويباي-اۋ, ولاردىڭ كوبىن كورىپ ءجۇرمىن عوي, جاراسىمدى وتباسىن قۇرىپ وتىر ەمەس پە؟! – مۇمكىن, ساعان كەزىكپەگەندىكتەن دە شىعار, وسىنى دا ءبىر ويلاساڭ قايتەدى؟ – دەپتى مەرگەنباي.ۇقساستىق ەسكە تۇسىرەدى
– اناۋ سماعۇل مۇعالىمدى كورگەندە, مەنىڭ ويىما سۇيەن مارقۇم تۇسەدى. جۇرتپەن داۋلاسىپ ءجۇرۋشى ەدى عوي, – دەپ ءسالىم ءوز ادەتىنە باسىپ, اۋىلدىڭ بەلسەندى جىگىتىن جامانداۋعا كىرىستى. ونىڭ اڭگىمەسىن سوزدىرماۋ ءۇشىن مەكەڭ دە, ونىڭ ءسوزىن قوستاعانداي بولىپ: – بىرەۋدى كورىپ, بىرەۋ ەسكە تۇسەتىنى راس, – دەدى مەرگەنباي. – سەنى كورگەندە, مەن دە جامالبەكتى ەسكە الام. ول دا سەن سياقتى بىلتىر العان قارىزىن ءالى بەرمەي ءجۇر.امان قالۋدىڭ جولى
– ايتالىق, مەكە, ءبىر ساياحاتتىڭ كەزىندە ءبىر ادام جەگىشتەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالدىڭ دەلىك, سوندا قايتەر ەدىڭ؟ – دەدى ءابسات قۇرداسى. – سەنى جۇرت جول تاپقىش دەيدى, قايتىپ جول تابار ەدىڭ؟ – مەن جەكە ءوزىم عانامىن با, جوق قاسىمدا سەن دە بارسىڭ با؟ – جارايدى, مەن دە بولايىن. – وندا الدىمەن سەنى جەگىزۋدىڭ جولىن تابامىز عوي, – دەدى مەرگەنباي. – ال ولار سەنىڭ اراق ساسىعان ەتىڭدى جەگەن سوڭ, قازاقتاردىڭ ءبارى وسىنداي بولار دەپ, باسقامىزعا جولاماس. وكىنبە, قازاقتاردى قۇتقارىپ, قۇربان بولاسىڭ. ماماديار جاقىپ. الماتى.شولاق مىلتىق
بەسوبادا جاڭا تۇرعىزىلعان كوپقاباتتى ءۇيدىڭ قيراپ قالۋىنا بايلانىستى قۇرىلىس ماتەريالدارى باس قوسىپ, جيىن وتكىزەدى: – مەن اشەيىن توبەسىن عانا جاۋىپ تۇردىم عوي, ءۇيدىڭ قۇلاۋىنا مەن كىنالى ەمەسپىن, – دەپ اقتالدى شاتىر. – سوناۋ قىتايدان كەلىپ كومەكتەستىك قوي بىزدەر, – دەيدى ارماتۋرالار. – ءبىز از بولساق تا, كادىمگىدەي جابىلىپ جۇمىس ىستەدىك, – دەيدى قۇمنىڭ ءبىر ءتۇيىرى. – مىنەزىمىز جۇمساق ءارى بوس بولسا دا, قۇرىلىستىڭ بەرىك بولۋىن قالادىق قوي ءبىز دە, – دەپ اقتالادى كىرپىشتەر. وسى كەزدە ءبارى ءبىر بۇرىشتا ءبىر ۋىس بولىپ بۇگەجەكتەپ تۇرعان تسەمەنتكە شۇيلىگە باستايدى. ول بولسا: – نەمەنەگە ماعان دىكەڭدەي بەرەسىڭدەر, ءارى-بەرىدەن سوڭ مەنىڭ ول قۇرىلىسقا مۇلدە قاتىسىم جوق!.. – دەپ ءمۇلايىمسىدى. كامشات جۇباتحانوۆا. استانا.ءيىر-قيىر ينتەرنەت
ىلدەكەڭ ينتەرنەت كەلمەي تۇرىپ ەسەيىپ-ەرجەتكەنىنە وكىنسە دە, بالاسىنىڭ باعى جانىپ, زامانى سوعان تۋرا كەلگەنىنە تاۋبە دەيدى. اسىرەسە, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا كەرەك ماعلۇماتتاردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تاۋىپ بەرگەن بالاسىنا ءدان ريزا... كەرەگىڭدى ايتا قال, ىزدەپ ءىز كەزەدى دە ءاپ-ساتتە الدىڭا تاستايدى. ىلدەكەڭ بالاسى تاۋىپ بەرگەن ماعلۇمات اتاۋلىنى قيىستىرىپ: – اتىڭنان دا, زاتىڭنان دا اينالدىم ينتەرنەت... سەن بولماعاندا ارحيۆ كەزىپ ءجۇنجىپ بىتەر ەدىم-اۋ!.. – دەپ ريزا كەيىپتە كۇبىرلەپ وتىر ەدى, اياقاستى بويجەتكەن قىزى: – اكە, مەنى الىپ قاشىپ كەتتى! – دەپ جايسىزداۋ حاباردى دۇڭك ەتكىزگەنى. ىلدەكەڭ: «باعىڭ اشىلسىن!» دەي جازداپ بارىپ, «الىپ قاشقان» دەگەن ءسوزدى قولاپايسىزداۋ كوردى دە: «قازىر قىزىم, حابارلاسامىن» دەپ توقتاۋ ايتىپ, بولاشاق قۇدانىڭ اتى-ءجونىن سۇراپ الدى دا, بالاسىنا: – مىنا كىسى جونىندەگى بار ماعلۇماتتى تەزدەتىپ تاپ! – دەپ بولاشاق قۇدانىڭ اتى-ءجونىن الدىنا تاستادى. ينتەرنەت ءىز كەسىپ: «كۇزەتشى. كەيىنگى ايەلىمەن پاتەر جالداپ تۇرادى. بۇرىندارى ءىستى بولىپ سوتتالعان...» دەگەن ماندەگى ماعلۇمات بەرگەن بويدا ىلدەكەڭ, قىزىنا: – قۇرتامىن! و زاماندا بۇ زامان الىپ قاشتى دەگەن نە سۇمدىق! كەلىسىم بەرمە! بارامىن دا كوزدەرىنە كوك شىبىن ۇيمەلەتەمىن, تۇرمەگە توعىتامىن! – دەپ توق ەتەرىن ايتىپ جۇلقىنا جولعا شىقتى. ...ورتا جولدان اسقاندا بالاسى حابارلاسىپ: – اكە, باعاناعى ماعلۇمات باسقاشا بولىپ تۇر, ينتەرنەت قاتەلەسىپتى... قۇداڭىز شەنەۋنىك ەكەن. بارشىلىقتىڭ يەسى. ينتەرنەت بولاشاق قۇداڭىزدىڭ ءزاۋلىم كوتتەدجى الدىندا تۇسكەن سۋرەتىن دە كورسەتىپ تۇر, – دەمەسى بارما. بىرەۋ ىلدەكەڭنىڭ ۇستىنەن مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى... كولىگىن كىدىرتىپ, اقىلعا كەلە ساباسىنا ءتۇسىپ: – قىزىم, اكەڭدى تىڭداساڭ كەلىسىمىڭدى بەر. «ءوز ەركىممەن كەلدىم» دەپ قولحاتىڭدى جاز. بارعان جەرىڭدە باعىڭ اشىلسىن, – دەپ توق ەتەرىن ايتىپ كەرى قايتتى. ... اۋلاعا ەنگەنى سول ەدى, بالاسى قولىندا نوۋتبۋگى: – اكە, اپكەمنەن بولاشاق قۇداڭىزدىڭ اتى-جونىمەن قوسا تۋعان جىلىن سۇراپ الىپ ينتەرنەتتەن قايتا ىزدەپ كورىپ ەدىم... فاميلياستار بىردەي بولىپ شىعىپ, انىعى – بولاشاق قۇداڭىز باعاناعى باسىنداعى كىسىنىڭ ناق ءوزى ەكەن, – دەمەسى بارما... ... ىلدەكەڭنىڭ ۇستىنەن بىرەۋ تاعى دا مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى... كوزى قاراۋىتىپ, اياعى تالتىرەكتەپ: – اتاڭا نالەت ءيىر-قيىر ينتەرنەت! تۇبىمىزگە جەتتىڭ, جەتكىزبەي جەلكە قيدىردىڭ! ءبارىنەن دە قىزىمنىڭ قولحات بەرىپ قويعانىن ايتساڭشى! – دەپ تابالدىرىققا قۇلاپ سىلق ءتۇستى... ەرسۇلتان ماعجان. تالدىقورعان.اللا ءبىزدى قولداسا
ءزاۋلىم ۇيلەر نە كەرەك, ىشىنە بالا تولماسا, سەڭسەڭ ىشىك نە كەرەك, جىلقى جايىپ توڭباسا. ۇرپاق تىلەپ نە كەرەك, وزىڭنەن ارتىق بولماسا, ناركومان نە ماسكۇنەم, ادەتتەرىن قويماسا. قازاق بولىپ نە كەرەك, باس پەن جامباس قويماسا, تۋىس بولىپ نە كەرەك, كوڭىلىڭ كونشىپ تولماسا. اتاعىڭنان نە پايدا, ىستەگەن ءىسىڭ وڭباسا, ماڭداي تەردەن نە پايدا, باسىڭا باقىت قونباسا. حالىق بۇلاي بولماس ەدى, الپاۋىتتار سورماسا, ميللياردەر بولسا دا, كوزدەرى ونىڭ تويماسا. ادىلدىك قايتىپ بولادى, جەمقوردى تۇتاس جويماسا, تاۋبەشىل ادام بولار ەد, قۇرانعا تەرەڭ بويلاسا. ادام اتادان تاراعان, ءتۇپ-توركىنىن ويلاسا, حالىق ءىرىپ كەتەدى, ءبولىنۋىن قويماسا. ادام قايتىپ كوبەيەدى, نەكەگە قىزدار تۇرماسا, اۋىل قايتىپ كوگەرەدى, بيۋدجەتى جەتپەي ۇرلاسا. اكىمدەردى سىيلار ەك, حالىقتىڭ جايىن ويلاسا, ەتەگىنە ناماز وقىر ەك, پەرىشتەدەي قورعاسا. تەكتى اتادان تۋماعان, ادامشىلىق بولماسا, قۇلشىلىقتى تەك قانا, ءبىر اللاعا جولداسا. قازاق ماڭگى ولمەيدى, بەرەكەسىن جويماسا. قازىحان اشە. الماتى.اۋىلدىڭ ايتقىشتارى
اقىن مۇقاتاي جىلقايداروۆ ءبىر كۇنى كەگەنگە قاراي وتەتىن كۇرە جولدىڭ بويىندا كولىك كۇتىپ تۇرىپتى. ءبىراز ۋاقىت وتكەندە سول كەزدەگى كەگەن اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مىنگەن اق شاڭقان ۆولگا ءوتىپ بارىپ, توقتاي قالادى. مۇقاتاي اقىن جۇگىرىپ جەتە بەرگەندە كولىك ورنىنان قوزعالىپ كەتەدى. ىلە-شالا ەكىنشى كولىككە مىنگەن اقىن كوزدەگەن جەرىنە الگىلەردەن بۇرىن جەتىپتى. كەگەنگە كەلە سالا ولەڭ جازىپ, ونى اۋداندىق گازەتكە جاريالاپ جىبەرەدى. ەرتەڭىنە ءبىرىنشى حاتشى ءوز كومەكشىلەرىنە تاپسىرما بەرىپ, مۇقاتايدى كەڭسەسىنە الدىرادى. «مۇقا كەلىڭىز, مىنا ءجۇرىسىڭىز بولماس, باسىڭىزعا ءۇي الىپ بەرەيىن, جاعدايىڭىزدى جاسايىق», – دەپ مايموڭكەلەپتى. ءوزىن ورتا جولدا قالدىرىپ كەتكەن حاتشىنىڭ بۇل ىسىنە اڭ-تاڭ بولعان اقىن ۇستەلدە جاتقان گازەتتى ج ۇلىپ الىپ: «بۇل كەگەندە سەن قالمايسىڭ مەن قالام, بولاشاققا سەن بارمايسىڭ مەن بارام. اقىن ۇلىن تۇبىندە ءبىر جوقتايدى, امان بولسا, اسقار تاۋىم, كەڭ دالام! اسفالتتا جۇرمەسەم دە «ۆولگامەن», جالعىز جاياۋ قالماسپىن-اۋ جولدا مەن. كەلەشەككە سەنەن بۇرىن جەتەمىن, ولەڭ دەگەن جەلدەن جۇيرىك جورعامەن. ...سەنگەن حالقىڭ ساناپ ەدى دارىنعا, سول دارىنىڭ سۇڭگىپ كەتتى-اۋ قارىنعا... ...كۇندەۋ ەمەس, جۇندەۋ ەمەس ولەڭىم, قىزمەت دەگەن ءوستى-اۋ سەنىڭ ونەرىڭ. مىڭ كۇن ەمەس, ءبىر كۇندىك قوي كورەرىڭ, ايقىن ەندى, بىقسىپ بارىپ سونەرىڭ», – دەپ اقىن اكىمنىڭ جاسايمىن دەگەن جاعدايىنا قاراماي كەڭسەدەن شىعا جونەلىپتى. * * * ءجيى اۋىسىپ جاتاتىن اكىمدەردىڭ سانىندا قيساپ بار ما. رايىمبەك اۋدانىنا قىزمەتكە بارعان سۋ جاڭا اكىمنىڭ ءبىرى اۋىل-ايماقتى ارالاپ ءجۇرىپ, قاراسازداعى «مۇقاعالي» مۇراجايىنا باس سۇعىپتى. سول كەزدەردە مۇراجايدا قىزمەت ىستەيتىن ايتىسكەر اقىن قاسەن ساماتىروۆ جاڭا كەلگەن اكىمدى مۇراجاي جۇمىسىنان جان-جاقتى حاباردار ەتەدى. بىراق, الگى اكىم قاسەكەڭدى جىعا تانىماسا كەرەك. ەسىك الدىنا شىعىپ: «سىزبەن دۇرىستاپ تانىسپادىق», قوي دەگەن اكىمگە, قاسەن اقىن: «اكىم مىرزا جول بولسىن بۇل ىسىڭە, تاڭىرقاپ مەن دە تۇرمىن جۇرىسىڭە. «ولگەندەردىڭ» قۇلاعىن شۋىلداتپاي, شاپان جاپ مەن سياقتى تىرىسىنە», – دەپ ۇيالتقان ەكەن. كورگەن بىلگەنوۆ. الماتى وبلىسى.قالتالىلار تۋرالى قاعىتپا
«قالتالى» مىقتى كەيكيىپ وتىرىپ ءوزى شامالاس مىعىمعا: – سوناۋ ۆاتيكاننان كەلگەن بەتىم. وي-حوي, مەنى ونداعى اۋليە اكەيدىڭ ءوزى قابىلداپ, كوزبە-كوز, ەكەۋدەن-ەكەۋ وتىرىپ تۋرا ءبىر ساعاتتاي اڭگىمەلەستىك, – دەگەندە, اناۋ ەسىنەپ الىپ: – بىلەمىن, ول كىسى ونى ماعان قالتا تەلەفونىما حابارلاسىپ ايتتى... – دەگەن ەكەن. * * * بايلىعىمەن اتى شىققان ءبىر مىرزا قايىرشىعا اقشا تاستاپ تۇرعاندا انا ساباز: – ءسىزدىڭ بالاڭىز ماعان بۇدان ەكى ەسە اقشا تاستايدى, – دەپ قالادى. سوندا بايشىكەش: – ە, ونىكى ءجون! ويتكەنى, ونىڭ اسا باي اكەسى بار, – دەگەن ەكەن... * * * بايشىكەشتىڭ بالاسى اكەسىنە كەلىپ: – ەگەر مەن ماتەماتيكادان «بەس» الاتىن بولسام, وندا ءسىز دوللار بەرەمىن دەگەنسىز. كەشە مۇعالىم «ءۇش» قويىپ ەدى, بۇگىن «ەكى» الدىم... ەكەۋىن قوسسام «بەس» بولىپ تۇر. ۋادەڭىزدى ورىندايتىن شىعارسىز؟ – دەيدى. – البەتتە! مىنە, كەشەگىڭە ءبىر دوللار, مىنە, بۇگىنگىڭە بىرەۋ, ەكەۋىن قوسساق – ۋادە ەتكەن ون ءبىر... – دەپتى اكەسى.بۇگىنگى ءتاسىل شۋلاتۋ كەرەك, شۋلاتۋ, شۋلاتۋ كەرەك قالايدا. «دەلوۆوي ۆيدپەن» شۋلاتساڭ, بولاسىڭ «ۇلگى» تالايعا.
تاقىرىپ قويىپ تۋلاتىپ, گازەتپەن كوتەر ەڭسەنى. اشۋ كەرەك شۋلاتىپ, ەكى ادامدىق كەڭسەنى. «كاماز» شىعارام دە, ەل سەنەد, بولماسا دا بۇراندا. شىعارماساڭ دا بەلسەبەد, شۋلاتا بەر, ۇراندا. شۋلاتاتىن كۇن بۇگىن, نە دەسە دە ەل مەيلى. ەرتەڭىنە ولار ءبىر-ءبىرىن, شۋلاتىپ, ءسىرا, ەرلەيدى. بۇدان شىعار جول كانى, قۇداي قىلدىق جەكەنى. اتانباساق بولعانى, شۋىلداقتار مەكەنى. ۇكىم ەت جانالعىش راكەتا – جەندەتتەي, ءۇستى دە ءدۇمپۋ, استى دا. ەنتىگەدى دەم جەتپەي, سىر بويى ناۋقاس – استما. اۋ, ۇكىمەت, ۇكىم ەت, ەلگە قالعان شەتتەگى, بەرىڭدەر اۋا, وتتەگى. تەڭەۋ – اگاي, كازاكشا تۋسينەم, ايتا المايم, ورىسشادان كايتا المايم. – كورىپ تۇرمىن, ورىسشاعا شەشەنسىڭ,
ءوز تىلىڭە بوتەنسىڭ.
ءبارىن ءتۇسىنىپ, ايتا المايتىن,
ءيتىم سياقتى ەكەنسىڭ.
ورىنباسار الجىك.
قىزىلوردا.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر
