انا ءتىلىمىز – ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى

بولا باستاعاندىعىنا قىزىلجار وڭىرىندەگى وڭ وزگەرىستەر ايعاق مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتىنا تاعى دا نازار اۋدارىپ: «بولاشاقتا بۇكىل ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى ءبىزدى بۇرىنعىدان بەتەر تەڭدەستىرىپ, بىرلىكتى نىعايتا تۇسەدى. مىنە, شيرەك عاسىردان بەرى ءبىز ءتىل ساياساتىندا ايقىن باعىتپەن كەلەمىز – مەملەكەتتىك ءتىلدى بىرتىندەپ دامىتۋدامىز جانە بۇكىل ەتنوستار تىلدەرىنىڭ دامۋى ءۇشىن جاعدايلار جاساۋدامىز», دەپ قاداي ايتتى. ەلباسى ۇستانعان ءتىل ساياساتى­نىڭ كەمەلدىگىن ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندەگى ءومىر شىندىعى دا كوز جەتكىزە ايعاقتاپ بەرىپ وتىر. ايتالىق, كەڭەس وكىمەتى تۇسىن­داعى سوڭعى, 1990-1991 وقۋ جىلىندا وبلىستاعى قازاق بالالارىنىڭ نەبارى 25 پايىزى عانا ءوز انا تىلىندە ءبىلىم العان بولسا, وسى جونىندەگى كورسەتكىش ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا بىرتىندەپ ءوسىپ, بيىلعى وقۋ جىلىندا 65 پايىزدان استى. بۇرىن پەتروپاۆل قالاسىندا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن جالعىز-اق وبلىستىق مەكتەپ-ينتەرنات بار ەدى, ال قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى 40 مەكتەپتىڭ 6-ى تازا قازاق تىلىندەگى, 15-ءى ارالاس مەكتەپتەر. وسىنىڭ ءبارى ءوزارا تۇسىنىستىكپەن, ءوزارا سىيلاستىقپەن, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەتپەن, ەشقانداي ىڭ-شىڭسىز تىندىرىلعان يگىلىكتى ىستەر ەكەندىگى سۇيسىنتپەي قويمايدى. ال قالامىزداعى اعايىندار سوڭعى كەزدە تاعى ءبىر قازاق مەكتەبىن اشۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ ءجۇر. الايدا, دۇنيەجۇزىن ەكونوميكالىق داعدارىس تولقىنى شايقالتىپ, «كورپەگە قاراي كوسىلەتىن» زامان قايتادان ورناپ تۇرعاندىقتان, جاڭا قازاق مەكتەپتەرىن, ەڭ الدىمەن, وبلىسىمىزداعى نوۆويشيمكا اۋىلى مەن تايىنشا قالاسىندا سالۋ كەرەكتىگى ءسوزسىز. ويتكەنى, اتالمىش ەلدى مەكەندەردەگى 1991 جىلى بۇرىنعى اۋداندىق پارتيا جانە اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ تار عيماراتتارىندا اشىلعان, ارقايسىسى 110 ورىندىق قازاق مەكتەپتەرىندە بۇگىندە وقۋشىلار ءۇش اۋىسىم بويىنشا وقىپ ءجۇر. ولاردىڭ, ءتىپتى, سپورت زالدارى جوق. وسى جونىندەگى اتا-انالاردىڭ تالاي جىلدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان جانايقايلى وتىنىشىنە وبلىس اكىمى سامات ەسكەندىروۆ قۇلاق اسىپ, جاڭا دا ۇلكەن مەكتەپ­تەردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجات­تامالارىن جاساتۋعا قارجى ءبول­گىزىپ, ولاردىڭ قۇرىلىسىن قار­جى­لاندىرۋ جونىندە رەسپۋب­ليكالىق ورگاندار الدىندا ماسەلە كوتەرگەندىگىنەن حاباردارمىز. بۇل پروبلەما الداعى جىلدارى وڭ شەشىمىن تاپسا, قىزىلجار وڭىرىندە قازاق ءتىلىن ودان ءارى وركەندەتۋ ىسىنە قوسىلاتىن زور ۇلەس, ەلەۋلى جەتىستىك بولارى ءسوزسىز. سونداي-اق, الداعى ۋاقىتتا مۇمكىندىك بولسا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىعا شاعىن مەكتەپتەر سالۋ تاجىريبەسى جالعاستىرىلسا, يگى بولار ەدى. بىراق, ونداي مەكتەپتەردى بولاشاعى ب ۇلىڭعىر, بالا سانى از ەلدى مەكەندەرگە ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە شال اقىن اۋدانىنداعى قاراتال, ايىرتاۋ اۋدانىنداعى بىرلەستىك سەكىلدى وقۋشىلارى ەسكى دە تار مەكتەپتەرگە سىيماي وتىرعان, كەلەشەگى جارقىن اۋىلداردا سالعان ءجون دەپ بىلەمىز. قازاق ءتىلى ءبىزدىڭ وڭىردە دە ەلباسى ايتقانداي, داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيىت­قىسىنا اينالا باستاعاندىعى دا ەش كۇمان تۋعىزباۋعا ءتيىس. مۇنى ايعاقتايتىن جاڭا ءۇردىس رەتىندە كەيىنگى جىلدارى جەرگىلىكتى قازاقتار عانا ەمەس, ۇلتى باسقا اتا-انالار دا ءوز بالالارىن قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىنا بەرە باستاعاندىعىن ايتۋعا بولادى. اتاپ ايتساق, بيىلعى وقۋ جىلىندا وبلىستاعى قازاق مەكتەپتەرىندە ۇلتى باسقا 329 بالا قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر. ال پەتروپاۆل قالاسىنداعى سابيلەرگە قازاق جانە ورىس تىلدەرىن قاتار ۇيرەتەتىن «التىن بەسىك» بالاباقشاسىندا بۇگىندە مەكتەپكە دەيىنگى ءتالىم-تاربيەمەن قامتىلعان 320 ءبۇلدىرشىننىڭ 75-ءى – باسقا ەتنوستاردىڭ بالالارى. وسىلايشا, ولاردىڭ اتا-انالارى ءوز سابيلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ ءوسۋىن قالايتىندىقتارىن انىق ءبىلدىرىپ وتىر. بۇل جاقسى باستاما الداعى كەزدە جالعاسىن تاپسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت: قوعا­مى­مىزداعى تاتۋلىق پەن بىرلىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا وبلىستاعى ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردىڭ اتاۋلارىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن ابايلاپ, اقىلمەن, بىرتىندەپ شەشكەنىمىز ابزال. بۇل باعىتتا وسىعان دەيىن اتقارىلعان ءىس تە, جيناقتالعان تاجىريبە دە از ەمەس. وسى ماسەلە جونىندە 2010 جىلى جاريالانعان موراتوري تاۋەلسىزدىك جىلدارى تىندىرىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلاپ, الداعى باعىتتى ايقىنداۋعا, ءتيىستى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەنى كامىل. ەندى ەلباسى بىلتىرعى قاڭتار ايىندا قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ونوماس­تيكا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ تالاپتارىن بۇلجىتپاي باسشىلىققا الۋىمىز قاجەت. وندا ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردىڭ اتتارىن جانە باسقا دا اتاۋ­لاردى اۋىستىرۋ كەزىندە تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلۋى قاجەتتىگى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىلىپ جازىلعان. سوندىقتان, بۇل ماسەلەدە ەشقان­داي قىزبالىققا سالىنباۋىمىز, «ارتىق قىلامىن دەپ تىرتىق قىلىپ الۋدان» ساقتانۋىمىز كەرەك. تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارمانىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا ءالى كۇنگە 85 كوشە – لەنين, 39 كوشە – كيروۆ, 28 كوشە – كۋيبىشەۆ, 25 كوشە – كارل ماركس, تاعى 25 كوشە كالينين دەپ اتالادى ەكەن. مىنە, سولاردى وزگەرتىپ, جاڭا زامانعا لايىقتى جاڭا اتاۋلار بەرۋ قاجەتتىگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا داۋ-تالاس تۋدىرا قويماس دەپ ويلايمىز. قايتا اتاۋ بەرۋ جۇمىسىنىڭ جاڭا كەزەڭىن, مىنە, سولاردان باستاساق, قاتەلەسپەسپىز. ارينە, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى, استانا مەن ومبى قالالارىنا باراتىن كۇرە جولدىڭ بويىمەن ءارلى-بەرلى وتكەن جولاۋشىلاردىڭ ەزۋلەرىنە كۇلكى ۇيىرەتىن چاپاەۆسكوە اۋىلى­نىڭ كۇنى وتكەن اتاۋىن بولاشاق دەپ وزگەرتۋ تۋرالى زاڭدى ۇسى­نىس­تى بۇرىنعى, ءتورتىنشى شاقىرىلىمداعى وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى ەكى رەت قاراپ, بەكىتپەي تاستاعاندىعى سياقتى جونسىزدىككە ەندى جول بەرمەۋىمىز كەرەك. مامليۋت اۋدانىنداعى لەنين اۋىلىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن دە بىرنەشە رەت قاراپ, «كۇنكوسەم» ەسىمىن اۋىستىرارلىقتاي جاڭا اتاۋ تابا الماعان اعايىندار دا مىقتاپ ويلاناتىن كەز جەتكەنى داۋسىز. مىنە, وسىنداي بۇگىنگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, اتتوبەلىندەي ازشىلىقتىڭ ەمەس, قالىڭ ورمانداي كوپشىلىكتىڭ پىكىرى مەن قولداۋىنا سۇيەنىپ, ىڭ-شىڭسىز شەشكەنىمىز ءجون. بۇل رەتتە «بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇراتىن» كوزسىزدىككە ۇرىنۋدىڭ, اسىعىپ-اپتىعۋدىڭ ەش قيسىنى جوقتىعىن دا ءوزىمىز بەل ورتاسىندا جۇرگەن ءومىر تاجىريبەسى تالاي مارتە كوزىمىزگە تۇرتكەندەي ەتىپ كورسەتىپ بەرگەندىگىن ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. وسى ورايدا, ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «بارلىق ۇلت وكىلدەرىمەن ءتىل تابىسىپ, تاتۋ-ءتاتتى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرۋ – بارشا قازاقتىڭ باس­تى قاعيداسى بولۋى شارت. ءوز حالقىن سۇيەتىن ادام, ءوز جۇرتىنا جاقسىلىق تىلەگەن جان وزگە حالىق­تاردى اشىندىرمايدى, ءوز ۇلتىن ەشكىمگە قارسى قويمايدى. ءبىز ەل يەسى رەتىندە بيىك بولا بىلسەك, وزگەلەرگە سىيلى بولامىز», دەگەن اتالى سوزدەرىن جادىمىزدا ۇستاۋعا ءتيىسپىز. ەلباسى ايتقانداي, ءبىز وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن, وتكەننىڭ تاعىلىمىنان ساباق الا بىلۋگە ءتيىسپىز. كەيبىر كورشىلەس, تاعدىرلاس ەلدەردە اياق استىنان تۇتانىپ جاتقان قاۋىپتى وتتىڭ جەل ۇشىراتىن ۇشقىنىن ءوز ورتامىزعا ءتۇسىرىپ الۋدان اباي بولايىق! سوندىقتان دا وسىناۋ قيلى زاماندا ەل بىرلىگىن, حالىق بىرلىگىن كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – ارقايسىمىزدىڭ ەڭ باس­­تى ازاماتتىق بورىشىمىز, تاۋەل­سىزدىكتى ارمانداپ وتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحى الدىنداعى ەڭ اسىل پارىزىمىز ەكەندىگىن ۇمىتپايىق! كارىباي مۇسىرمان, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى. پەتروپاۆل.