يندۋستريالاندىرۋ ىسىندە ىركىلىس بولمايدى
ەلىمىزدە ەكونوميكانى العا باستىرۋ باعىتىندا يگىلىكتى شارالاردىڭ مولىنان جاسالىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدا ۇكىمەت بارىنشا كۇش-جىگەرمەن جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ەل الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەر ۇكىمەتتىڭ وتىرىسىندا تالقىلانىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى جۇرتشىلىققا ۇسىنىلۋدا. سونىڭ ءبىرى جۋىردا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسى ەدى. وسى باسقوسۋدان كەيىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ, قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك شولپانقۇلوۆ جانە «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى قۋاندىق بيشىمباەۆ باق وكىلدەرىنە تالقىلانعان ماسەلەلەر جايىندا كەڭىنەن ايتىپ بەرگەن بولاتىن.
«ۇكىمەت ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن ماقۇلدادى. مەملەكەت باسشىسى ونى بەكىتكەننەن كەيىن ۇكىمەت شارالاردىڭ تىڭعىلىقتى جوسپارىن قابىلدايتىن بولادى», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ.
ەكىنشى بەسجىلدىققا بەلگىلەنگەن جۇمىستار ءتورت باعىت بويىنشا دامىتىلماق. ءبىرىنشىسى – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى جانە قارجىلىق بازانىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس شيكىزاتتىق سەكتور. ەكىنشىسى – ءوسىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىن وڭدەۋ ونەركاسىبى. ءۇشىنشىسى بولاشاقتا باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتەتىن يننوۆاتسيالىق سەكتور بولسا, ءتورتىنشىسى – ادامداردى جۇمىسپەن قامتيتىن سەكتور. وسى بەسجىلدىقتا بيزنەستىڭ بارىنشا بەلسەندى قاتىسۋى نازارعا الىنعان. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باعدارلامانى ازىرلەۋگە دە, ونى جۇزەگە اسىرۋعا دا بەلسەندى اتسالىسپاق.
ەكىنشى بەسجىلدىقتا مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى بارىنشا شەكتەۋ ۇسىنىلسا, مەملەكەت رەسپۋبليكالىق كارتاعا مەملەكەت تاراپىنان جول سالۋ, سۋبسيديا بەرۋ سىندى قانداي دا ءبىر مىندەتتەمەلەردى وزىنە الاتىن جوبالاردى عانا قوساتىن بولادى. مۇنداي ينۆەستورلارمەن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت جاسالىپ, مەملەكەت ءوز ءرولى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الماق. ال بيزنەس ءوز ءونىمىنىڭ, جوباسىنىڭ ساپاسى ءۇشىن جاۋاپتى بولماق.
اۆتوموبيل جاساۋ سالاسىنىڭ الدىندا ءوندىرىس كولەمىن جىلىنا 37 مىڭنان 190 اۆتوموبيلگە دەيىن, شەكتەۋدى اعىمداعى 30 پايىزدان 50 پايىزعا دەيىن جانە ەكسپورتتى 30 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. ءاربىر سالانىڭ وزىندىك ماڭىزدى ەرەكشە مىندەتتەرى مەن پروبلەمالارى بار دەسەك تە, ءاربىر سالاعا تەحنيكالىق رەتتەۋدەن باستاپ كادرلاردى دايارلاۋ سىندى قولداۋلاردى قوسا العاندا, ۇكىمەت تاراپىنان قارجىلاي دەمەۋشىلىك بولماق. بۇدان وزگە ۇكىمەت زاڭدار مەن وزگە دە كوتەرمەلەۋ شارالارى ارقىلى قولداۋ كورسەتپەك.
يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا 6,6 تريلليون تەڭگە قاجەت ەكەن. بۇل جايىندا جيىندا «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى قۋاندىق بيشىمباەۆ ايتىپ ءوتتى. اتالمىش حولدينگ مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا نەگىزگى قارجى اگەنتى رەتىندە ايقىندالعان. حولدينگ ءوز كەزەگىندە ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ قارجىلىق كولەمىن وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە ناقتىلاپ قويىپتى. «سول كەزدەرى ءۇيد مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى جالپى باعالاۋ الداعى بەسجىلدىققا بەلگىلەنگەن-ءتىن. بۇگىن ءتۇرلى تالقىلاۋلارداعى ستراتەگيادا قارجىلىق رەسۋرستىڭ قاجەتتى دەڭگەيى شامامەن 6,6 تريلليون تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەندى», دەدى ول. حولدينگ باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل قارجىنىڭ بارلىعى بىردەي مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن الىنبايدى. سونداي-اق ول مەملەكەتتىك قولداۋعا بەرىلگەن ءبىر تەڭگەمەن مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيانىڭ ارقاسىندا ءبىز 3-3,3 تەڭگە دەڭگەيىندە جەكە, سونىمەن قاتار شەتەلدىك قارجى تارتا الامىز دەپ ويلايمىن دەگەن پىكىرىن دە ءبىلدىرىپ ءوتتى.
بارلىق ماكروەكونوميكالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرا, ءۇيد باعدارلاماسى اياسىندا نەسيەلەندىرۋدىڭ باستى قۇرالى رەتىندە ۇزاق مەرزىمدى تەڭگەلىك نەسيەلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. بۇل كاسىپكەرلەرگە ۆاليۋتالىق قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, ولار ءۇشىن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتپەك. قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى نەسيەلەرى جەتى جىلدان ون جىلعا دەيىن بەرەتىن بولسا, ۇكىمەت ەكىنشى بەسجىلدىق اياسىندا قدب-نى جانە ونىڭ نەسيەلىك قىزمەتىن قولداۋ ماقساتىندا اتالعان بانكتى قارجىلىق قولداۋ, سونداي-اق سىرتقى قارىزداردىڭ تۇرلەرى ءۇشىن كاپيتال مەن كەپىلدىكتەر ۇسىنۋدى قاراستىرىپ وتىر.
«اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «2015-2019 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن دامىتۋ» باعدارلاماسىن ءازىرلەدى. باعدارلاما اياسىندا اتالعان سالادا بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەر جۇزەگە اسىرىلماق. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2019 جىلى ازىق-ت ۇلىك جانە قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا كولەمى 97 ميلليارد تەڭگەگە, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى كولەمى 30 پايىزعا, ياعني 1271 ميلليارد تەڭگەگە جانە ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندە 68 مىڭ ادامعا دەيىن جۇمىسباستىلىق دەڭگەيى ۇلعايىپ, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ يمپورت كولەمى 3 ەسەگە دەيىن تومەندەمەك», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ.
اتالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتى مەن قارجىلىق قىزمەتتەرگە, سونىمەن بىرگە كوممۋنالدىق جانە كولىك قىزمەتىنە, ىدىس جانە وراۋىشتارعا قولجەتىمدىلىكتى ۇلعايتۋ مىندەتتەرى جۇزەگە اسىرىلماق. سونداي-اق وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ساتۋ كەڭىستىگىن كەڭەيتۋگە جاعداي جاساۋ, تۇتىنۋ مادەنيەتىن دامىتۋ, كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ, تەحنيكالىق رەتتەۋ, سالىق سالۋدى جەتىلدىرۋ, ەكسپورت پەن يمپورت ساۋداسىن رەتتەۋ, تاۋار اينالىمىن ەسەپكە الۋ مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدى ينستيتۋتتىق دامىتۋ دا وسى قاتاردا.
مينيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن 2013 جىلدىڭ اقپان ايىندا قابىلدانعان «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جاڭا مەملەكەتتىك قۇرالدار قاراستىرىلعان. جالپى, 2013 جىلى ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىنىڭ قايتا وڭدەۋ تاۋارلارىنىڭ ىشكى ساۋدا-ساتتىق اينالىمى 4 250 ميلليون دوللاردى قۇراعان. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى رەسپۋبليكالىق ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 5 پايىزىن, ال قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ 16,5 پايىزىن قامتىعان.
ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ قۇرىلىمىنداعى نەگىزگى ۇلەستى استىقتى قايتا وڭدەۋ, نان جانە نان-توقاش, ەتتى قايتا وڭدەۋ مەن جەمىس-كوكونىس جانە وزگە دە سالالار الادى. سونداي-اق مۇنىمەن بىرگە جەكە پوزيتسيالار بويىنشا يمپورتتىڭ قوماقتى ۇلەسى ساقتالىپ كەلەدى. بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس ەلىمىزگە 3 ميلليارد دوللار سوماسىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى يمپورتتالعان. ول نەگىزىنەن كونديتەرلىك بۇيىمدار, ءسۇت ونىمدەرى, قانت, قۇس ەتى مەن جەمىس-كوكونىس كونسەرۆىلەرىندە كورىنىس تاپقان. يمپورتتىڭ ۇلكەن ۇلەسىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى وتاندىق تاۋار ءونىمىنىڭ ءوسۋ كولەمىنىڭ ازدىعىنا, وندىرىستەردىڭ جۇكتەلۋىنىڭ تومەندىگىنە كەلىپ سايادى. تەحنيكالىق رەتتەۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە ستاندارتتاردى ساقتاۋدى باقىلاۋ, بىلىكتى مامانداردىڭ ازدىعى دا قولبايلاۋ بولۋدا. بۇعان تاۋار-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋ دەڭگەيى مەن اينالىمداعى قاراجاتتىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى, قۇرال-جابدىقتاردىڭ توزۋى جانە جەرگىلىكتى وندىرىستەگى ساپالى شيكىزاتتىڭ ازدىعىن دا قوسۋعا بولادى. جالپى, ادامزات ءۇشىن ماڭىزى زور اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى مىندەتتەر, بۇيىرسا, بولاشاقتا اتقارىلۋعا ءتيىس شارالار وسىنداي باعدارلامالار اياسىندا جۇزەگە اسپاق.
2014-2015 جىلدارى «قورداي» (قازاق-قىرعىز شەكاراسى), «قونىسباەۆ», «قاپلانبەك» (قازاق-وزبەك شەكاراسى), «قالجات» (قازاق-قىتاي شەكاراسى) كەدەن بەكەتتەرىن قايتا سالۋ مەن جاڭعىرتۋ جوسپارلانعان. بۇل جونىندە قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك شولپانقۇلوۆ ايتتى. وتىرىستا تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتىن ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ ءراسىمىن ەنگىزۋگە نازار اۋدارىلعان. ەلەكتروندى قاعازسىز دەكلاراتسيالاۋ ينتەرنەت جەلىسى بويىنشا راستايتىن قۇجاتتاردى ۇسىنباي كەدەندىك دەكلاراتسيانى بەرۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى. بۇل كەدەندىك رەسىمدەۋ مەن كەدەندىك باقىلاۋ ۇدەرىسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىپ, شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتتەرىن ارتتىرماق. سونداي-اق وتىرىستا قارالعان ماسەلەلەر اراسىندا ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق باقىلاۋدى كەدەن ورگاندارىنا بەرۋ جانە شەكارا ماڭىنداعى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتارىن قۇرۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولعانى دا اتاپ كورسەتىلدى. «كەدەن ورگاندارىنا ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق باقىلاۋ فۋنكتسيالارى مەن كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتتەرىنە وسىمدىكتەر كارانتينى بويىنشا باقىلاۋدى بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا» زاڭ جوباسى وسى ماسەلەلەردى كوزدەيدى.
كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى ەلەۋلى تۇردە جاقسارتۋ ماقساتىندا كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا جاڭا ورتا مەرزىمدى جوسپار ازىرلەۋ جونىندە ۇسىنىس ايتىلعان. جوسپاردا بۇدان بۇرىن باستالعان ءىس-شارالاردى قيسىندى تۇرعىدا اياقتاۋ, سونداي-اق, جاڭا سەگىز باسىمدىقتى ايقىنداۋ كوزدەلگەن. مىندەتتى الدىن الا اقپاراتتاندىرۋ مەن ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن پىسىقتاۋ جانە ينتەگراتسيالاۋ جانە «ە-ليتسەنزيالاۋ» بويىنشا بار ماسەلەلەردى شەشۋ دە وسى باسىمدىقتاردىڭ قاتارىندا تۇرسا, تاۋارلار شىعارىلعاننان كەيىن سەرتيفيكاتتاۋ قاعيداتىن ەنگىزۋ مەن وتكىزۋ پۋنكتتەرىن ينتەگراتسيالانعان كەشەندەر تۇرىندەگى كەدەندىك باقىلاۋدىڭ جاڭا تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن جاراقتاندىرۋ دا وسى تىزبەدە. «باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوجول ۋچاسكەسىندە جاڭارتىلعان وتكىزۋ پۋنكتىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ دا جوعارىداعى ايتىلعان باسىمدىقتار قاتارىنان ورىن الىپ وتىر.
سىرتقى شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىن جاڭعىرتۋ مەن جاراقتاندىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار بەلگىلەنگەن. كەدەن قىزمەتىنىڭ قازىرگى ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ شەڭبەرىندە وتكەن جىلى «مايقاپشاعاي» كەدەن بەكەتىنىڭ قۇرىلىسى مەن قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنداعى «باقتى» كەدەن بەكەتىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالعانى دا اتاپ كورسەتىلدى.
وسىلايشا, جۇيەلى جۇمىستار بەلگىلەنگەن مەجەلەر بويىنشا ىلگەرى باسۋدا.
ءابدىراحمان قىدىربەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
ەلىمىزدە ەكونوميكانى العا باستىرۋ باعىتىندا يگىلىكتى شارالاردىڭ مولىنان جاسالىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدا ۇكىمەت بارىنشا كۇش-جىگەرمەن جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ەل الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەر ۇكىمەتتىڭ وتىرىسىندا تالقىلانىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى جۇرتشىلىققا ۇسىنىلۋدا. سونىڭ ءبىرى جۋىردا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسى ەدى. وسى باسقوسۋدان كەيىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ, قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك شولپانقۇلوۆ جانە «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى قۋاندىق بيشىمباەۆ باق وكىلدەرىنە تالقىلانعان ماسەلەلەر جايىندا كەڭىنەن ايتىپ بەرگەن بولاتىن.
«ۇكىمەت ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن ماقۇلدادى. مەملەكەت باسشىسى ونى بەكىتكەننەن كەيىن ۇكىمەت شارالاردىڭ تىڭعىلىقتى جوسپارىن قابىلدايتىن بولادى», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ.
ەكىنشى بەسجىلدىققا بەلگىلەنگەن جۇمىستار ءتورت باعىت بويىنشا دامىتىلماق. ءبىرىنشىسى – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى جانە قارجىلىق بازانىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس شيكىزاتتىق سەكتور. ەكىنشىسى – ءوسىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىن وڭدەۋ ونەركاسىبى. ءۇشىنشىسى بولاشاقتا باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتەتىن يننوۆاتسيالىق سەكتور بولسا, ءتورتىنشىسى – ادامداردى جۇمىسپەن قامتيتىن سەكتور. وسى بەسجىلدىقتا بيزنەستىڭ بارىنشا بەلسەندى قاتىسۋى نازارعا الىنعان. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باعدارلامانى ازىرلەۋگە دە, ونى جۇزەگە اسىرۋعا دا بەلسەندى اتسالىسپاق.
ەكىنشى بەسجىلدىقتا مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى بارىنشا شەكتەۋ ۇسىنىلسا, مەملەكەت رەسپۋبليكالىق كارتاعا مەملەكەت تاراپىنان جول سالۋ, سۋبسيديا بەرۋ سىندى قانداي دا ءبىر مىندەتتەمەلەردى وزىنە الاتىن جوبالاردى عانا قوساتىن بولادى. مۇنداي ينۆەستورلارمەن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت جاسالىپ, مەملەكەت ءوز ءرولى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الماق. ال بيزنەس ءوز ءونىمىنىڭ, جوباسىنىڭ ساپاسى ءۇشىن جاۋاپتى بولماق.
اۆتوموبيل جاساۋ سالاسىنىڭ الدىندا ءوندىرىس كولەمىن جىلىنا 37 مىڭنان 190 اۆتوموبيلگە دەيىن, شەكتەۋدى اعىمداعى 30 پايىزدان 50 پايىزعا دەيىن جانە ەكسپورتتى 30 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. ءاربىر سالانىڭ وزىندىك ماڭىزدى ەرەكشە مىندەتتەرى مەن پروبلەمالارى بار دەسەك تە, ءاربىر سالاعا تەحنيكالىق رەتتەۋدەن باستاپ كادرلاردى دايارلاۋ سىندى قولداۋلاردى قوسا العاندا, ۇكىمەت تاراپىنان قارجىلاي دەمەۋشىلىك بولماق. بۇدان وزگە ۇكىمەت زاڭدار مەن وزگە دە كوتەرمەلەۋ شارالارى ارقىلى قولداۋ كورسەتپەك.
يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا 6,6 تريلليون تەڭگە قاجەت ەكەن. بۇل جايىندا جيىندا «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى قۋاندىق بيشىمباەۆ ايتىپ ءوتتى. اتالمىش حولدينگ مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا نەگىزگى قارجى اگەنتى رەتىندە ايقىندالعان. حولدينگ ءوز كەزەگىندە ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ قارجىلىق كولەمىن وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە ناقتىلاپ قويىپتى. «سول كەزدەرى ءۇيد مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى جالپى باعالاۋ الداعى بەسجىلدىققا بەلگىلەنگەن-ءتىن. بۇگىن ءتۇرلى تالقىلاۋلارداعى ستراتەگيادا قارجىلىق رەسۋرستىڭ قاجەتتى دەڭگەيى شامامەن 6,6 تريلليون تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەندى», دەدى ول. حولدينگ باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل قارجىنىڭ بارلىعى بىردەي مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن الىنبايدى. سونداي-اق ول مەملەكەتتىك قولداۋعا بەرىلگەن ءبىر تەڭگەمەن مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيانىڭ ارقاسىندا ءبىز 3-3,3 تەڭگە دەڭگەيىندە جەكە, سونىمەن قاتار شەتەلدىك قارجى تارتا الامىز دەپ ويلايمىن دەگەن پىكىرىن دە ءبىلدىرىپ ءوتتى.
بارلىق ماكروەكونوميكالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرا, ءۇيد باعدارلاماسى اياسىندا نەسيەلەندىرۋدىڭ باستى قۇرالى رەتىندە ۇزاق مەرزىمدى تەڭگەلىك نەسيەلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. بۇل كاسىپكەرلەرگە ۆاليۋتالىق قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, ولار ءۇشىن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتپەك. قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى نەسيەلەرى جەتى جىلدان ون جىلعا دەيىن بەرەتىن بولسا, ۇكىمەت ەكىنشى بەسجىلدىق اياسىندا قدب-نى جانە ونىڭ نەسيەلىك قىزمەتىن قولداۋ ماقساتىندا اتالعان بانكتى قارجىلىق قولداۋ, سونداي-اق سىرتقى قارىزداردىڭ تۇرلەرى ءۇشىن كاپيتال مەن كەپىلدىكتەر ۇسىنۋدى قاراستىرىپ وتىر.
«اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «2015-2019 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن دامىتۋ» باعدارلاماسىن ءازىرلەدى. باعدارلاما اياسىندا اتالعان سالادا بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەر جۇزەگە اسىرىلماق. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2019 جىلى ازىق-ت ۇلىك جانە قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا كولەمى 97 ميلليارد تەڭگەگە, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى كولەمى 30 پايىزعا, ياعني 1271 ميلليارد تەڭگەگە جانە ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندە 68 مىڭ ادامعا دەيىن جۇمىسباستىلىق دەڭگەيى ۇلعايىپ, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ يمپورت كولەمى 3 ەسەگە دەيىن تومەندەمەك», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ.
اتالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتى مەن قارجىلىق قىزمەتتەرگە, سونىمەن بىرگە كوممۋنالدىق جانە كولىك قىزمەتىنە, ىدىس جانە وراۋىشتارعا قولجەتىمدىلىكتى ۇلعايتۋ مىندەتتەرى جۇزەگە اسىرىلماق. سونداي-اق وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ساتۋ كەڭىستىگىن كەڭەيتۋگە جاعداي جاساۋ, تۇتىنۋ مادەنيەتىن دامىتۋ, كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ, تەحنيكالىق رەتتەۋ, سالىق سالۋدى جەتىلدىرۋ, ەكسپورت پەن يمپورت ساۋداسىن رەتتەۋ, تاۋار اينالىمىن ەسەپكە الۋ مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدى ينستيتۋتتىق دامىتۋ دا وسى قاتاردا.
مينيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن 2013 جىلدىڭ اقپان ايىندا قابىلدانعان «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جاڭا مەملەكەتتىك قۇرالدار قاراستىرىلعان. جالپى, 2013 جىلى ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىنىڭ قايتا وڭدەۋ تاۋارلارىنىڭ ىشكى ساۋدا-ساتتىق اينالىمى 4 250 ميلليون دوللاردى قۇراعان. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى رەسپۋبليكالىق ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 5 پايىزىن, ال قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ 16,5 پايىزىن قامتىعان.
ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ قۇرىلىمىنداعى نەگىزگى ۇلەستى استىقتى قايتا وڭدەۋ, نان جانە نان-توقاش, ەتتى قايتا وڭدەۋ مەن جەمىس-كوكونىس جانە وزگە دە سالالار الادى. سونداي-اق مۇنىمەن بىرگە جەكە پوزيتسيالار بويىنشا يمپورتتىڭ قوماقتى ۇلەسى ساقتالىپ كەلەدى. بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس ەلىمىزگە 3 ميلليارد دوللار سوماسىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى يمپورتتالعان. ول نەگىزىنەن كونديتەرلىك بۇيىمدار, ءسۇت ونىمدەرى, قانت, قۇس ەتى مەن جەمىس-كوكونىس كونسەرۆىلەرىندە كورىنىس تاپقان. يمپورتتىڭ ۇلكەن ۇلەسىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى وتاندىق تاۋار ءونىمىنىڭ ءوسۋ كولەمىنىڭ ازدىعىنا, وندىرىستەردىڭ جۇكتەلۋىنىڭ تومەندىگىنە كەلىپ سايادى. تەحنيكالىق رەتتەۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە ستاندارتتاردى ساقتاۋدى باقىلاۋ, بىلىكتى مامانداردىڭ ازدىعى دا قولبايلاۋ بولۋدا. بۇعان تاۋار-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋ دەڭگەيى مەن اينالىمداعى قاراجاتتىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى, قۇرال-جابدىقتاردىڭ توزۋى جانە جەرگىلىكتى وندىرىستەگى ساپالى شيكىزاتتىڭ ازدىعىن دا قوسۋعا بولادى. جالپى, ادامزات ءۇشىن ماڭىزى زور اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى مىندەتتەر, بۇيىرسا, بولاشاقتا اتقارىلۋعا ءتيىس شارالار وسىنداي باعدارلامالار اياسىندا جۇزەگە اسپاق.
2014-2015 جىلدارى «قورداي» (قازاق-قىرعىز شەكاراسى), «قونىسباەۆ», «قاپلانبەك» (قازاق-وزبەك شەكاراسى), «قالجات» (قازاق-قىتاي شەكاراسى) كەدەن بەكەتتەرىن قايتا سالۋ مەن جاڭعىرتۋ جوسپارلانعان. بۇل جونىندە قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك شولپانقۇلوۆ ايتتى. وتىرىستا تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتىن ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ ءراسىمىن ەنگىزۋگە نازار اۋدارىلعان. ەلەكتروندى قاعازسىز دەكلاراتسيالاۋ ينتەرنەت جەلىسى بويىنشا راستايتىن قۇجاتتاردى ۇسىنباي كەدەندىك دەكلاراتسيانى بەرۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى. بۇل كەدەندىك رەسىمدەۋ مەن كەدەندىك باقىلاۋ ۇدەرىسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىپ, شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتتەرىن ارتتىرماق. سونداي-اق وتىرىستا قارالعان ماسەلەلەر اراسىندا ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق باقىلاۋدى كەدەن ورگاندارىنا بەرۋ جانە شەكارا ماڭىنداعى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتارىن قۇرۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولعانى دا اتاپ كورسەتىلدى. «كەدەن ورگاندارىنا ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق باقىلاۋ فۋنكتسيالارى مەن كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتتەرىنە وسىمدىكتەر كارانتينى بويىنشا باقىلاۋدى بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا» زاڭ جوباسى وسى ماسەلەلەردى كوزدەيدى.
كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى ەلەۋلى تۇردە جاقسارتۋ ماقساتىندا كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا جاڭا ورتا مەرزىمدى جوسپار ازىرلەۋ جونىندە ۇسىنىس ايتىلعان. جوسپاردا بۇدان بۇرىن باستالعان ءىس-شارالاردى قيسىندى تۇرعىدا اياقتاۋ, سونداي-اق, جاڭا سەگىز باسىمدىقتى ايقىنداۋ كوزدەلگەن. مىندەتتى الدىن الا اقپاراتتاندىرۋ مەن ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن پىسىقتاۋ جانە ينتەگراتسيالاۋ جانە «ە-ليتسەنزيالاۋ» بويىنشا بار ماسەلەلەردى شەشۋ دە وسى باسىمدىقتاردىڭ قاتارىندا تۇرسا, تاۋارلار شىعارىلعاننان كەيىن سەرتيفيكاتتاۋ قاعيداتىن ەنگىزۋ مەن وتكىزۋ پۋنكتتەرىن ينتەگراتسيالانعان كەشەندەر تۇرىندەگى كەدەندىك باقىلاۋدىڭ جاڭا تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن جاراقتاندىرۋ دا وسى تىزبەدە. «باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوجول ۋچاسكەسىندە جاڭارتىلعان وتكىزۋ پۋنكتىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ دا جوعارىداعى ايتىلعان باسىمدىقتار قاتارىنان ورىن الىپ وتىر.
سىرتقى شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىن جاڭعىرتۋ مەن جاراقتاندىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار بەلگىلەنگەن. كەدەن قىزمەتىنىڭ قازىرگى ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ شەڭبەرىندە وتكەن جىلى «مايقاپشاعاي» كەدەن بەكەتىنىڭ قۇرىلىسى مەن قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنداعى «باقتى» كەدەن بەكەتىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالعانى دا اتاپ كورسەتىلدى.
وسىلايشا, جۇيەلى جۇمىستار بەلگىلەنگەن مەجەلەر بويىنشا ىلگەرى باسۋدا.
ءابدىراحمان قىدىربەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
