شىنىندا مال ۇرلىعى قاشان تىيىلادى؟
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە مەنشىكتى ءتىلشى ورالحان ءداۋىت «مال ۇرلىعى, ول قاشان تىيىلادى؟» (26.02.2014 جىل) دەگەن ورىندى ماسەلە كوتەردى. ءيا, اۋىلدا بۇل جاعدايعا توقتاۋ بولماي تۇر. ونىڭ ادام توزگىسىز جاعدايعا جەتكەن تۇستارى بارشىلىق. ماسەلەن, ءبىزدىڭ اۋدانىمىزدىڭ سارىجاز, تاساشى اۋىلدارىنان 6 ادامنان قۇرالعان توپتىڭ بىرنەشە جىلدان بەرى جۇزگە جۋىق ءىرى قارا جانە جىلقى ۇرلاپ جۇرگەن ءىس-ارەكەتتەرى انىقتالىپ, كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلدى. بۇل جونىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالاندى دا.
وتكەن جىلى ءبىزدىڭ جىلىساي, ۇزىنبۇلاق اۋىلدارىنىڭ جىلقىلارىن اتىپ, سويىپ اكەتۋ فاكتىلەرى ورىن العان ەدى. ەڭ سوراقىسى جايىلىمداعى بۋاز بيەلەردى اتىپ, ق ۇلىنىن اقتارىپ تاستاپ كەتەتىنى جانعا باتادى. بۋاز مالعا اۋىز سالعانداردىڭ ءىسىن حالقىمىز قانىپەزەرلىك دەگەن. ماسەلەن, اتاقتى «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىندا سارىباي مەن قاراباي قۇدا بولىپ ۋادەلەسەدى عوي. بىراق دۇنيەقور قاراباي سارىبايعا بۋاز مارال اتقىزادى. سارىباي قايتىس بولادى. وسى ارقىلى وسپادارلىق وڭالتپايتىنىن, ءتىپتى سوڭى ولىمگە سوقتىراتىنىن كورۋگە بولادى. بۇدان ساباق الساق, قانە. جوعارىدا ءبىز ايتقان ۇرلىقتىڭ سوڭى سونداي قاسىرەتپەن تىندى. ءۇش ادامنان قۇرالعان توپتىڭ بىرەۋى ۇرلىق ۇستىندە ۇستالىپ, زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرسە, قاشىپ جۇرگەن ەكەۋى جول اپاتىنا ۇشىراپ, بىرەۋى قايتىس بولىپ, ەكىنشىسى مۇگەدەك بولىپ قالدى.
جاقىندا اۋدانىمىزدىڭ بولەكساز اۋىلىندا كوپتەن مال ۇرلىعىمەن اينالىسىپ جۇرگەن توپ قۇرىقتالدى. مۇنداي ۇرلىقتاردى تىزبەلەپ ايتا بەرسەك از ەمەس. ءار اۋىلدا بار.
ەندى ۇرلىقتى بولدىرماۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك, سوعان توقتالىپ, ءوز ويىمدى ايتايىن. پرەزيدەنتىمىز جاڭا جولداۋىندا ەل حالقىنىڭ الدىنا وتە جاۋاپتى مىندەتتەر قويدى. تاياۋ جىلدارى الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋىمىز قاجەتتىگىن العا تارتتى. ول ءۇشىن ەكونوميكامىز, مادەنيەتىمىز, بىلىمدىلىگىمىز, سونىمەن بىرگە, ءتارتىبىمىز دە العا دامۋى كەرەك. شىنى كەرەك, بىزدە زاڭدىلىقتى, ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتەتىن ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردىڭ ءبىر جۇيەگە كەلگەن بايلانىسى جوق. ەڭ سوڭىندا تارتىپسىزدىككە ەشكىم دە جاۋاپ بەرمەي, قۇتىلىپ شىعا كەلەدى. سوندىقتان ەلىمىز بويىنشا ءتارتىپتى ورنىقتىرۋدىڭ باعدارلاماسى جاسالىپ, كىم نەگە جاۋاپ بەرەتىندىگى انىقتالۋى كەرەك سەكىلدى.
ەڭ ءبىرىنشى, ءوز بالاسىنىڭ تاربيەسىنە اتا-انا جاۋاپتى بولۋعا ءتيىس. وسى جەردە كوپ جىل ۇستاز بولىپ ىستەپ, ومىردەن وتكەن ءوز اكەمدى ۇلگى ەتەمىن. اكەم مارقۇم ءتورتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە, كەيىن جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىمدى باستاعاندا ايتقان وسيەتى, بەرگەن تاربيەسى ءالى ەسىمدە. ول: «ادال جۇمىس ىستە, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاما, ۇرلىق ىستەمە» دەيتىن. ءبىز ءبىر اكە-شەشەدەن تۋعان ون ەكىمىز دە وسى وسيەتتى ەشقاشان ەستەن شىعارعانىمىز جوق. ءار اتا-انا بالاسىنىڭ تاربيەسىنە وسىلاي ايرىقشا ءمان بەرۋى كەرەك. ەكىنشى, جاس ۇرپاققا اتا-انادان كەيىن تاربيە بەرىپ قالىپتاستىراتىن ۇستازدار قاۋىمى. اسىرەسە, سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەرەكشە. بالالاردىڭ مەكتەپتەگى تاربيەسىنە, مىنەز-قۇلقىنا ۇستازدار ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرسا ەكەن دەيمىن. جىل سوڭىندا سىنىپتان سىنىپقا كوشەرىندە ءار بالانىڭ مىنەزدەمەلەرىنە جەتە كوڭىل اۋدارىپ, اتا-انا, مۇعالىم بولىپ تاربيە ۇيرەتسە جاس شىبىقتاي وقۋشى قيسايىپ وسپەس ەدى.
ءيا, بىزدە وتە ءبىلىمدى, تاربيەلى ۇستازدار جەتكىلىكتى. الايدا, بالاعا ءبىلىم, تاربيە بەرۋدە ءوز ىسىنە سالعىرت قارايتىن, جۇيەلى تۇردە ىزدەنىپ وتىرمايتىن مۇعالىمدەر دە, مەكتەپ باسشىلارى دا كەزدەسەدى. بۇل وكىنىشتى. مۇنىڭ جاستار تاربيەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
ۇرلىقتى توقتاتۋمەن ەل بولىپ كۇرەسپەسە, وزىنەن-ءوزى تىيىلماسى بەلگىلى. اسىرەسە, ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتار ويلانىپ, بۇل سالادا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. مەن – ءوزىمنىڭ ەڭبەك جولىمنىڭ سوڭعى 14 جىلىندا اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى بولىپ, حالىقپەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى قيىن كەزەڭدەرىندە جۇمىس ىستەگەن اداممىن. ول كەزدە جاپپاي جۇمىس ورىندارى قىسقارىپ جاتقان كەزەڭ ەدى. وكرۋگتە ەكى-اق ادام جۇمىس ىستەگەن كەزدەرىمىز بولدى. وعان قاراعاندا قازىر جاڭاشا جۇمىس ىستەۋگە تولىق جاعداي جاسالىپ وتىر. اۋىلدىق وكرۋگكە وننان اسا شتات كەستەلەرى بەرىلىپ, اۆتوكولىك, قارجى ءبولىنىپ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلۋدە. ول ۋاقىتتا دا ۇرلىق بولدى. بىزگە بۇل كەمشىلىكتى تۇزەتۋ, ۇرلىقتى تيۋ ءۇشىن ناقتىلى جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. اۋىل تۇرعىندارىمەن كەلىسە وتىرىپ, جۇيەلى مىندەتتەر بەلگىلەدىك. مالدارى بار, جولعا جاقىن وتىرعان مالشىلاردان كەزەكشىلىكتەر ۇيىمداستىردىق. ساتۋعا نەمەسە باسقا جاقتارعا تاسىمالداناتىن مالدار ەسەپكە الىنىپ, ارنايى انىقتامالار بەرىلدى. ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار ونى ەسەپكە الىپ وتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە جيىرمادان اسا ۇرلىقپەن اينالىسقاندار ۇستالدى. سونىڭ ءبىرازى سول اۋىلداردا تۇرىپ, كەيىن باسقا جاققا كوشىپ كەتكەندەر ەكەن. «ۇرلىق ءتۇبى – قورلىق» – دەگەن ءسوزدى ءبىزدىڭ حالقىمىز ايتقان. ۇرلىق جاساپ ماندىعان ادامدى كورگەنىمىز جوق.
ءبىراز جىلدان بەرى زەينەتكەرلىككە شىعىپ, اۋىلدا اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى بولىپ قوعامدىق جۇمىس اتقارىپ كەلەمىن. حالىق سەنىم ارتقان ەكەن ونى جۇزەگە اسىرۋعا, سەنىمدى اقتاۋعا ءتيىسسىڭ. اقساقالدار القاسى كوپتەگەن قىلمىستىڭ الدىن الۋدا دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اۋىل اكىمىمەن, ايەلدەر, جاستار ۇيىمدارمەن, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس ىستەيمىز. كەيبىر ۇساق تارتىپسىزدىكتى ءوز وتىرىستارىمىزدا قاراپ, كەمشىلىكتى ۇزاتپاي تۇزەتۋدى تاپسىرامىز.
ەلباسى, ۇكىمەت تاراپىنان بارلىق جاعداي جاسالۋدا. تەك سونى ءتيىمدى پايدالان, ادال قىزمەت ەت. ءوز حالقىڭدى, ءوز اۋىلىڭداعى ادامداردىڭ مال-مۇلكىن ۇرلاپ ءومىر سۇرەمىن دەۋ اعاتتىق. بۇل رۋحاني مەشەۋلىك. كورىپ, كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ءۇش-ءتورت گەكتار جەرگە كوكونىس, باسقا دا داقىلدار سەۋىپ سونى كوكتەم, جاز ايلارىندا كۇتىپ مول ءونىم الىپ, داۋلەتى شالقىپ وتىرعان وتباسىلار ءار اۋىلدان تابىلادى. سونى ارقايسىمىز جاقسى ادەتكە اينالدىرساق ۇرلىق تىنىپ, ادامدىق سالتانات قۇرىپ, تۇرمىس تۇزەلەر ەدى.
ەندەشە, جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ ءتارتىپ, يدەولوگيالىق جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارلارى اتا-بابالارى مۇراعا قالدىرعان قىزمەتتەي الاڭسىز وتىرا بەرمەي, بەل شەشىپ ەڭبەك ەتەتىن كەز كەلدى. ونسىز ەلدىڭ جايى وڭالمايدى. مال ۇرلىعى دا جاقىندا تىيىلمايدى. ءيا, ۇرلىقتىڭ ۇلكەن كىشىسى جوق دەپ ارقايسىمىز ونى بولدىرماۋعا اتسالىسۋىمىز كەرەك.
مارات تاقاباەۆ,
اۋىل اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى.
الماتى وبلىسى,
رايىمبەك اۋدانى,
ۇزىنبۇلاق اۋىلى.
