قۇلاندى جازىعىنىڭ قۋاڭ سايىنداعى قوتىر ءتۇبىردىڭ پاناسىنداعى تار اپاندا ءسۇتى تارتىلعان قۋ شاندىردى ىرىلداسا تارتقىلاۋدان جاقتارى تالعان قوس بولتىرىك تۇمسىقتارىن اناسىنىڭ باۋىرىنا تىعىپ, ەندى عانا راحاتتانىپ, بىرىلداعان ءتاتتى ۇيقىعا كەتكەن. تىستەرى جاڭا ءبىلىنىپ كەلە جاتقان بۇلاردى انالارى قازىر دانگە اۋىزداندىرىپ ءجۇر. جات دىبىستان قۋاڭ سايدىڭ قيىرشىق تاسى مەن اق شوقالاعى ارالاس قۇنارسىز سورىنا وسكەن بۇيىرعان, بۇزاۋباس, كوكپەك سەكىلدى سەلكەم شوپتەردىڭ اراسىنا بۇعا قالعان جەرلەرىنەن اتىپ تۇرىپ, الدىنان قۋانا سەكىرىپ شىعاتىن اش بولتىرىكتەرىن ول باۋىرىنا بىردەن جولاتپايدى. الدىمەن ىشىنە ساقتاپ كەلگەندەرىن قۇسادى. قۇسىقتىڭ ءيىسىن جاتىرقاپ, باستارىن الىپ قاشىپ, ەمشەك سۇراپ قىڭسىلاپ, باۋىرىنا ۇمتىلاتىن بولتىرىكتەرگە قانشىق وتكىر تىستەرىن اقسيتىپ, سۋىق ىرىلدايدى. امالى جوق, قارنى اشقان بولتىرىكتەر سوندا عانا اناسىنا كوزىنىڭ استىمەن جاسقانا قاراپ قويىپ, جەمتىكتى تۇرتكىلەي باستايدى. كەيبىر تۇتاس تۇسكەن كەسەكتەردى ۇيالاستار بالاڭ تىستەرىمەن تالاسا جۇلمالاپ, تاقىر-تازا جەپ, قاناعاتتانعان سوڭ عانا اناسى جۇمساق باۋىرىن اپاننىڭ سىزداۋىت توپىراعىنا توسەپ جاتا كەتەتىن. سول كەزدە عانا قۋانا سەكىرگەن بولتىرىكتەر ىرىلداسا كەلىپ, ەمشەكتەرگە جابىسادى. التى ەمشەكتى قۋ شاندىرى قالعانشا تارتقىلاپ, ەندى عانا تاعات تاپقاندارى دا سول. كۇندىزگى تالاسقاندارى ەسىنە تۇسە مە نەمەنە, كەيدە ۇيقىدا جاتقان ەكەۋى جوعارىراق ۇيمەلەپ, ءبىرىن-ءبىرى جۇمساق جەلىننەن تىقسىرىپ, ىرىلداسىپ قويادى. ەكەۋىنە دۇنيەدە وسى شاقتان ارتىق راحات تا جوق سياقتى...
...كەنەت اسپان ايىرىلىپ, دۇنيە توڭكەرىلىپ كەتكەندەي, گۇرس ەتكەن داۋىسپەن بىرگە ءدال ۇستەرىنە كەلىپ قالعان داڭ-دۇڭ, تاسىر-تۇسىر دىبىستار ەستىلدى. ارس ەتىپ اتىپ تۇرعان قانشىق باۋىرىنداعى بولتىرىكتەرىن توڭكەرە تاستاپ, اپاننان اتقىپ شىققان. ونىمەن بىرگە شىققان ەكىنشى گۇرسىل ءتىپتى جاقىننان ەستىلىپ, بولتىرىكتەردىڭ قۇلاعىن تۇندىرىپ جىبەردى. ءتاتتى ۇيقىدان ارىلماعان قوس بولتىرىك, قورىققاندارىنان قىڭسىلاۋعا دا شاماسى كەلمەي, ۇيلىعىپ, ءبىر-بىرىنە تىعىلۋدى ءبىلدى. كۇننىڭ ەندى عانا قۇلانيەكتەنىپ كوتەرىلىپ كەلە جاتقان شاعىنا قاراماي ەرتە جەتكەن جاۋلارى قويان-قولتىق كەلىپ قالعان ەكەن, قانشىق اپاننان ۇزاي المادى. ەكىنشى شىققان گۇرسىلمەن بىرگە انالارىنىڭ قاڭق ەتكەن داۋىسپەن سوڭعى دەمى دە شىققانىن بولتىرىكتەر سەزبەدى. وزدەرىنە قاراي توپىرلاي جۇگىرگەن تابان تارپىلدارىمەن بىرگە «زدەس, زدەس» دەگەن قۋانىشتى داۋىستاردى ەستىپ, دىبىستارىن شىعارماۋعا تىرىسىپ, ءبىر-بىرىنە جابىسا تۇسكەن.
ەندىگى كەزەكتە, كەشە عانا اسىر سالىپ, ەمىن-ەركىن ويناقتاپ جۇرەتىن جاۋدىرەگەن كۇناسىز كوزدى, تىك قۇلاق, سۇيكىمدى سۇر ءبولتىرىكتىڭ باسىنا تۇتقىننىڭ تۇمىلدىرىعى كيىلگەن ەدى. مۇنىڭ ءالسىز ىرىلداعانىنا قاراماعان ءبىر الەۋەتتى قول جەلكەسىنەن بۇرە ۇستاپ, قولقانى قاباتىن جاعىمسىز ءيىسى بار, ءبىر ساسىق دوربانىڭ ىشىنە توعىتىپ جىبەردى. سودان كەيىن جارىق دۇنيە بۇل ءۇشىن قاپ-قاراڭعى كورگە اينالىپ جۇرە بەرگەن. ۇيالاسىنىڭ دا قايدا قالعانىن دا بىلمەيدى, تەك ونىڭ وزىنە تانىس قىڭسىلى ءبىر ەستىلىپ قالعان-دى, بىراق مۇنى سالعان دورباعا ونى اكەلگەن جوق.
اڭشىلار دا ەكەۋ ەكەن. كوپتەن ىزىنە ءتۇسىپ, بۇگىن عانا قاقپاندارىنا تۇسىرگەن كوكشۋلان قانشىقتى العاندارىنا ەكەۋى دە ءماز. وسىدان ءبىر ايداي بۇرىن, بۇرىنعى اپاندارىندا بوز ارلاندى دا وسىلار سۇلاتقان. ول جولى دا ەكى بولتىرىك ولجالاپ, قارق بولعان-دى. قۇتىلىپ كەتكەن قانشىقتىڭ سوڭىنان اي بويى قالماي, اقىرى بۇگىن, قۇلاندى جازىعىنداعى جاڭا اپانىنىڭ ۇستىنە ءدال ءتۇسىپ, ەكەۋى تاعى دا ەكى بولتىرىكتى ولجالاعانعا ءتىپتى ماسايراپ, بەلبەۋلەرىنە قىستىرىپ جۇرەتىن فلياجكالارىن سۋىرىپ شىعارىپ, ءبىر-بىرىنە تورس ەتكىزىپ قاعىستىرىپ الدى دا, كەنەزەلەرى كەۋىپ قالعانداي ۇزاق قىلقىلداتتى.
* * *
اڭشىلىقپەن اينالىسۋدى كاسىپ قىلعان ەكى ماسكۇنەم بولتىرىكتەردى جاڭادان اشىلعان زووپارككە ساتىپ جىبەرىپ, تۇسىرگەن اقشاعا كۇنىمەن ءىشتى. اينالاسى بوزالا شاڭ بولىپ تۇراتىن جازدىق كافەنىڭ تالاي ءىشكىشتىڭ تۇرەگەپ تۇرىپ سىمىرۋىنە سۇيەنىش بولعان جۋانتىق ۇستەلىنىڭ دورەكىلەۋ جونىلعان قالىڭ تاقتايلى دوڭگەلەك بەتى مەن جۋان اياقتارى عانا بۇلاردى قۇلاۋدان امان ساقتاپ تۇر. ايتپەسە, ەكى اياقتان الدەقاشان ءال كەتىپ, قايتا-قايتا سۇرىنگەندەر بەتتەرى مەن يەكتەرىن بيىك ۇستەلگە ءدۇرس-ءدۇرس ۇرۋمەن زورعا تۇزەلەدى.
اڭگىمەلەرى تەك اڭنىڭ قىزىعى بولعان ەكەۋ اقىرى ەزۋلەرىنەن شۇبىرعان سىلەكەيگە شاشالىپ, ۇنەمى بوقتىق ارالاستىرىپ, داۋرىعىپ, قاتتى سويلەگەننەن داۋىستارى دا قارلىعىپ, دىبىستارى شىقپاۋعا اينالعان شاقتا بوكسەسى بەس بيەنىڭ ساباسىنداي بولاتىن بۋفەتشى سونيا ولاردى كافەنىڭ ىشىنەن جەلكەلەرىنەن ءبىر-ءبىر ءتۇيىپ, قۋىپ شىققان. تالتىرەكتەگەن كۇيىندە ءبىر-بىرىنە سۇيەنگەن ەكى القاش ءۇيدى اينالا بەرىپ, تۇزگە تۇردى. بىراق بۇل جەر كافەنىڭ اۋلاسى ەمەس, كوشەگە شىعاتىن قابىرعاسى ەدى, ەشكىمنەن يمەنبەي, قابىرعاعا سۇيەنگەن كۇيى دارەت سىندىرىپ تۇرعان ەكەۋگە جيىركەنە قاراعان جۇرت اينالا قاشىپ, تەز-تەز ءوتىپ جاتىر. تەك ءۇستى-باسى بىتەۋ ميليتسيانىڭ ماشينەسى عانا سىر ەتىپ توقتاپ, ەكەۋىن جەلكەلەگەن كۇيى تورلى قوراپقا تىعىپ الىپ, ءجۇرىپ كەتتى.
...زووپاركتەگى قوس بولتىرىك ءىشى ءبىرشاما كەڭ, ۇزىنشا تورعا ەكى بولەك سالىنعان. اڭدارمەن اينالىساتىن كاميلا ەسىمدى كەلىنشەك شىڭعىس ايتماتوۆتى كوپ وقىعان جاننىڭ ءبىرى بولۋ كەرەك, ەركەگىن تاسشاينار, ۇرعاشىسىن اكبارا دەپ جازدىردى. ءۇستى تۇتاس, استى جارتىلاي تاقتايلى, جارىمداي تورلى, ال بەرگى بەتى تۇتاس تورمەن قورشالعان بۇل كىلەتتى زووپارك باسشىلىعى جاقىندا عانا جاساتقان. توڭىرەگىنەن جاس قاراعايدىڭ ءيىسى شىعىپ تۇراتىنى سودان. ءوزى جەردەن ءبىرشاما بيىك ەتىلىپ, ءتورت تاعانعا ورناتىلعان.
مۇندا سالعان كۇنى تاسشاينار تۇرا قاشپاق بولىپ, تار قوراپتىڭ ءىشىن اينالىپ, ۇزاق جۇگىرگەن. بىراق قالاي جۇگىرسە دە قۋ تاقتاي مەن تورلى تەمىرگە سوعىلا بەرگەن سوڭ ءالى ءبىتىپ, كوزىن جالت-جۇلت ەتكىزىپ ۇزاق جاتتى. ءبىرازدان سوڭ اتىپ تۇرىپ, بارىن سالىپ تاعى دا زىرلاپ كوردى. نەگە ەشنارسە وزگەرمەي, ءبارى دە سول, باياعى كۇيىندە قالا بەرەتىنىنە اقىلى جەتپەي-اق قويدى. ءبىر كەزەك ابدەن ءالى بىتكەنشە شاۋىپ, باسى اينالىپ قۇلاعان دا ەدى. ەكى وكپەسى ءوشىپ, ءتىلى سالاقتاپ, كوزىن اشسا – ءبارىبىر سول, تورلى تەمىر مەن قۋ تاقتاي... مۇنداي قورلىققا شىداي الماي, ىرىلداپ, تىستەرىن شىقىرلاتىپ, اشۋ دا شاقىرىپ كورگەن, ودان دا قايران بولمادى. تەمىر توردى قاۋىپ, ءۇزىپ تاستاماق بولىپ, ۇزاق تىستەلەدى. بىراق وعان قالىڭ سىم بىلق ەتكەن جوق. ىرگەنى قوپارماق بولىپ, قالىڭ تاقتايدى تىرنالاپ ەدى, بالاڭ تىرناقتارى قوپارا الماي, سىنىپ قالدى. اۋىرعان جەرىن جالاپ, امالى تاۋسىلىپ ۇزاق جاتقان.
جات ءيىستى ءبىر ايەل جىلى سويلەپ, توبەسىندەگى تاقتايدى ءسال كوتەرىپ, ءسۇت قويىپ كەتەدى. ول كەلگەندە ىرىلداپ, بۇرىشقا تىعىلا قالاتىن تاسشاينار ايەلدىڭ قاراسى ابدەن ۇزىلگەندە عانا يتاياقتاعى ءسۇتتى تەز شالپىلداتىپ, كوزىنىڭ استىمەن جان-جاعىنا الاق-جۇلاق قاراپ قويىپ, جالاپ-جۇقتاپ قويادى.
العاشقى كەزدە يتاياقتاعى سۇتكە دە جولاماي كورگەن, بىراق اشتىق شىركىن شىداتپادى, تابەت جەڭدى. يتاياققا ءبىر باسىپ, ەكى باسىپ اقىرىن عانا جاقىنداپ كورسە, ەش قاۋىپ جوق. ىشىندەگى ءيىسى مۇرىندى جارعان اق سۇيىقتىقتى كورگەندە شىداي الماي, شالپىلداتىپ, اسىعىپ-ۇسىگىپ تىلىمەن قارپي باستاعان. سودان بەرى ونى ءبىر-اق قوتاراتىن بولدى.
ءۇش كۇننەن كەيىن كورگە دە ۇيرەنەدىنىڭ كەرى تاسشايناردىڭ دا باسىنا كەلگەن. العاشىندا بارلىق دىبىستان شوشىنىپ, سەلك ەتە قالىپ, قۇنىسا تۇسسە, قازىر كەيبىر دىبىسقا ىرىلداپ, ايبات شەگىپ, اتىلعىسى كەلگەندەي قورازدانىپ قويادى. اسىرەسە, استىنداعى توردان جەرگە تۇسكەن ءناجىس پەن ءزاردى تازالاۋعا كەلەتىن بوقتامپاز شالدىڭ قولقانى جارعان ك ۇلىمسى ءيىسى مۇرنىنا كەلگەندە, باراتىن جەر تاپپاي ىرىلداپ, اپاننىڭ ىشىنە تىعىلادى.
بۇل – تاسشاينارعا تانىس ءيىس. اپاندا ۇيلىعىپ جاتقاندا اناسىنان ايىرىپ, جەلكەسىنەن ءبۇرىپ الىپ توعىتقان كىر قاپشىقتان دا وسىنداي ءيىس شىققان. تاسشاينار سوندىقتان ءوزىنىڭ اتا جاۋى وسى ەكەن دەپ بىلەدى. ودان حابارى جوق شال دا ءبىر كاززاپ, مۇنى اينالدىرىپ, جۇمىسىن بىتىرسە دە تەز كەتپەي, ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ الادى. قالتاسىنان بىردەڭەلەر الىپ شىعىپ, جۇمساق داۋىسپەن مۇنى وزىنە شاقىرعان بولادى. بىراق وعان تاسشاينار بارۋشى ما ەدى, اناسىنان ايىرعان جاعىمسىز يىسكە بارلىق ىزعارىن شاشىپ, ىرىلىن كۇشەيتە تۇسەدى. «اح, تى مويا زليۋكا, اح, تى ۆولچونوك موي», دەپ كۇبىرلەگەن شال ايتەۋىر كەتىپ تىنادى.
كەشكە قاراي شەت جاقتان كۇڭگىرت جارىق ءتۇسىپ تۇرادى. ادام دىبىسى بىلىنبەگەن سوڭ ءبىر كۇنى تاسشاينار سول جاققا قاراپ اقىرىن ۇلىدى. اياعىندا ءتىپتى دىبىسىن شىعارىپ, ءۇرىپ تە كورگەن. و, عاجاپ, وعان باسقا جاقتان جاۋاپ كەلدى. ءوزىنىڭ ۇيالاسى اكبارانىڭ داۋىسىن جاڭىلماي تانىعان تاسشاينار قۋانىپ كەتىپ, قايتا-قايتا ۇلىعان.
نەگە ەكەنىن بىلمەيدى, باسىندا ەكەۋىن ەكى ءبولەك قاماعان زووپاركتەگى قوجايىندار ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ ەكەۋىن ءبىر كىلەتكە توعىتتى. تاسشاينار سول كۇنى وسىندا كەلگەلى العاش رەت قۋانىشتىڭ نە ەكەنىن سەزىنىپ, كۇنى بويى اكباراعا سۇيكەنىپ, جالاپ-جۇقتاپ, وعان قاتتى ۇيكەلۋمەن بولدى. ءوزىنىڭ بويى دا, كۇشى دە اكبارادان ارتىق ەكەندىگى سەزىلىپ تۇر, بۇل قاتتى ۇيكەلەي بەرسە العاشقى ۋاقىتتا قۋاناتىن اكبارا كەيدە اۋىرسىنىپ, قۇنىسىپ تا قالىپ جۇرەدى.
* * *
بۇل قالادا زووپارك جاڭادان اشىلعانىمەن تسيرك كوپتەن بەرى بار ەدى. تسيرك ديرەكتورى اقىلبەك الدوڭعاروۆ جۋىردا عانا بەلورۋسسيادان تاجىريبەلى اڭ ۇيرەتۋشى شاقىرعان. زووپارككە قاسقىردىڭ قوس بولتىرىگى الىنعانىن ەستىگەن ول جاڭادان كەلگەن اڭ ۇيرەتۋشىگە سولاردى ساتىپ الىپ, ۇيرەتۋدى ۇسىندى. ءوزى سونشالىقتى قيىن جۇمىس دەپ بىلمەيتىن بۇل ۇسىنىستان يگور بوۆك بىردەن باس تارتتى.
– قاسقىردى ۇيرەتۋ وتە قيىن. وعان تىم ۇزاق ۋاقىت كەرەك. ويتكەنى, ونىڭ اقىل-ەس جۇيەسى باسقا اڭدارعا قاراعاندا اناعۇرلىم كۇردەلى, جوعارى دامىعان, سوندىقتان ول بارىنشا ساق. ۇيرەتكەن نارسەنى بىردەن ۇققانىمەن قايتالاي بەرگەنگە قاتتى كۇدىكتەنىپ, جوق جەردەن ەشنارسەگە زاۋقى سوقپاي قالادى. قاسقىرعا وزىڭە قاجەتتىنى ماجبۇرلەپ جاساتۋ مۇمكىن ەمەس. ماجبۇرلەگەنگە ول بىردەن ەرەگىسىپ قالادى. ونىڭ ۇستىنە ول ادامنان كۇشتى اپريوري, وڭايلىقپەن باعىنبايدى.
– اپريوري دەگەن نە ءسوز؟
– ول جان يەسىنە ىشتەن تۋعانعا دەيىن بەرىلەتىن ءبىلىم دەسە بولادى. جاڭا تۋعان جاس بالا مەن قاسقىردىڭ جاڭا تۋعان بولتىرىگىن سالىستىرساڭ, ەكىنشىسى ومىرگە الدەقايدا ەپتى بولادى. ولەتىن جەرىن دە بىردەن بولجاپ, ساقتانا باستايدى. ادام بالاسى وندايدى ساناسى دامي باستاعاندا ومىرلىك تاجىريبە ارقىلى عانا بىلەدى ەمەس پە؟ ادامنىڭ ومىرگە ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىن اپوستەريوري دەپ اتايدى. بۇل اپريوريگە قارسىلىقتىڭ ەگىزى دەسە بولارلىق ءسوز.
– وي, اللا-اي, وندايدى كىم بىلگەن؟ باسە, تسيركتەردە باسقا اڭدار كوپ بولعانىمەن قاسقىردىڭ سيرەك بولۋىنىڭ سونداي ءمانىسى بار ەكەن عوي. سونىمەن مىنا ۇسىنىپ وتىرعان ەكى بولتىرىكتى نە ىستەيمىز؟ بۇرىن قاسقىر ۇيرەتىپ كورمەگەن بە ەدىڭىز؟
– كورگەنمىن, بىراق, ايتىپ تۇرمىن عوي, ونى ساحناعا شىعارعانشا وتە كوپ ۋاقىت كەرەك. سونشا كوپ ۋاقىت بەرەتىن بولساڭىز, تىرىسىپ كورەيىن.
– سوندا قانشا ۋاقىت كەرەك؟
– بولتىرىكتەر نەشە ايلىق ەكەن؟ – دەدى ۇيرەتۋشى قارسى سۇراق بەرىپ.
– انىعىن قايدان بىلەيىن, بىزگە ايتقانى 3-4 ايلىق بولسا كەرەك...
– ولاي بولسا كەم دەگەندە 5-6 ايدان كەيىن عانا ولاردى ارەناعا شىعارۋعا بولادى.
– بولسىن. قازىر شارۋاشىلىق باسشىسىمەن بىرگە زووپارككە بارىپ, بولتىرىكتەردى الىپ قايتىڭىزدار...
ءسويتىپ, تاسشاينار مەن اكبارانىڭ تسيركتەگى جاڭا ءومىرى باستالدى. ەرلى-زايىپتى يگور مەن ناتاليا بوۆكتەر ولاردىڭ سەنىمىنە كىرۋ جولىندا ۇزاق تەر توكتى. العاشقى كەزدە ەكەۋىنەن دە قاۋىپ الىپ, قۇنىسا قالاتىن بولتىرىكتەر قازىر ولارعا ابدەن ۇيرەنگەن: كەلگەندەرىنە قۋانىپ, قاتتى سۇيكەنىپ, بەتتەرىن دە جالاپ, ءولىپ-ءوشىپ قالادى. كۇننەن-كۇنگە دەنەسى كۇدىستەنىپ, كۇشى كوبەيىپ كەلە جاتقان تاسشايناردىڭ «قۇشاعى» دا قاتتى, ول يگوردىڭ ارقاسىنا جابىسىپ, قىسىپ تۇرىپ الاتىنى دا بار. اسىرەسە, بىرنەشە كۇن كورمەسە «ساعىنىپ» قالعاندارى سەزىلىپ تۇرادى. ۇيرەتۋشىلەردىڭ ەركەلەتكەن ءۇندەرى قاتتى ۇنايتىن بولسا كەرەك, اكبارا مۇندايدا ءتىپتى ولاردىڭ ۇستەرىن بىلعاپ, قۋانىشتان دارەتىن دە جىبەرىپ قويادى. يگور ولاردىڭ الدىندا بەدەلدى بولۋعا تىرىسىپ, ەركەلەتۋمەن قاتار ايتقانىن دا ەكى قىلماي ىستەتەدى. قاسقىرلار ونى ءۇيىردىڭ ارلانى دەپ ويلايتىن بولۋى كەرەك, ايتقانىنان شىقپاي, كورسەتكەنىن قۇر جىبەرمەي, ايتەۋىر تالاپ ەتكەنىنىڭ ءبارىن ورىنداپ ءجۇر.
قازىر قاسقىرلاردىڭ تۇراعى ءارى بيىك, ءارى كەڭ, ۇلكەن ۆولەر. تار كىلەتتەن قۇتىلىپ, كەڭ دۇنيەگە شىققانىنا ەكەۋى دە ءماز بولىپ, ۇزاق ءجۇگىرگەن. بۇل جەردە ەركىن تىنىستاپ, كوپ قيمىل جاسايتىنى ەكەۋىنە دە ۇنايتىن سياقتى. قاپەلىمدە ۇشىپ كىرگەن تورعاي بولسا, ەكەۋى دە قۋالاپ, ابدەن قالجىراتىپ, ايتەۋىر قۇلاتپايىنشا ءبىر تىنبايدى. ال ارەناداعى جاتتىعۋعا شىعۋ ءتىپتى قىزىق. بۇل جەردە يگور مەن ناتاليا دا بىرگە بولىپ, ءوزدەرىمەن بىرگە وينايدى. داۋىسى قاتتى شىعاتىن مۋزىكا مەن كورەرمەندەردىڭ جازىلىپ الىنعان دابىرىنان تاسشاينار العاشقى كەزدە قاتتى سەسكەنىپ ەدى, بىراق قاسىنداعى يگوردىڭ بۇلتارتپاس تالابى قورقىنىشىن سەيىلتىپ تاستاعان. ودان ءارى وزىنە بەرىلگەن تاپسىرمانىڭ «قىزىعىنا» بەرىلەدى. بىراق وڭاي تاپسىرمانى نەگە قايتا-قايتا جاساتاتىنىن تۇسىنبەي, كەيدە قاجىپ قالادى. ايتەۋىر, ايتقانىن بۇلجىتپاي ىستەسە ءۇيرەتۋشىلەردىڭ كومەيلەرىنە تىعىپ جىبەرەتىن ءبىر ءتۇيىر باۋىر مەن جۇرەكتىڭ ءدامى عانا سىلەكەيىن اعىزىپ, تەزىرەك سوعان جەتكەندى قالايدى. ەكەۋى ۇيرەتۋشىلەر كورسەتكەن جەرگە جاتىپ, الدىمەن «ءان سالۋى» كەرەك. ونىسى, باستارىن ەسىك جاققا قاراتىپ, باسقا باستاستارىن شاقىرىپ, ۇلۋ. سول كەزدە ارەناعا اق توقتى اتىپ شىعىپ, ارەنانى اينالا جۇگىرەدى. كولدەنەڭ جاتقان ەكەۋىنىڭ ۇستىنەن قارعىپ ءوتىپ, جۇگىرىسىن جالعاستىرا بەرەدى. بۇلاردىڭ قاسقىر دەپ شاقىرعانى قوي بولىپ جانە ول بۇلاردان قورىقپاي ۇستەرىنەن سەكىرىپ كەتكەنى كورەرمەندەرگە قاتتى ۇنايتىن بولسا كەرەك, بۇلار باۋىر مەن جۇرەكتى قىلعىتىپ جاتقاندا ولار ۇزاق قول سوعادى. وسىنداي بولماشى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ەكى قاسقىرعا دا تۇك ەمەس.
تاسشاينارعا تاماق بەرەتىن انتوننىڭ قىلىعى عانا ۇنامايدى, ول كىلەتتىڭ تەسىگىن اشقان بويى ەتتى لاقتىرا سالىپ, ونى تەز جابۋعا تىرىسادى. وزىنەن قورقاتىنىن سەزەتىن جىرتقىش تا ونى ءبىر بوكسەرگىسى كەلىپ, قىزىعىپ ءجۇر. تەسىككە جەتىپ بارعانىمەن اناۋ الىستاپ كەتىپ, تىستەرىن اقسيتىپ, ىرىلداپ قالا بەرەدى. بىراق تۇبىندە ءبىر تيىسەتىنىن ادام دا, اڭ دا ءبىلىپ العان. انتوننىڭ بۇل قىلىعىن ءبىر كۇنى كورىپ قالعان يگور جىرتقىشتى ىزالاندىرعانى ءۇشىن وعان قاتتى ۇرىستى. سودان بەرى انتون كورىنبەيدى, ونىڭ ورنىنا ەرمولاي دەگەن شال تۇرىپتى. بۇل تاسشايناردان قورىقپايدى, اكەلگەن ەتتى ۆولەرگە كىرگىزىپ, ءبىر ۋاق وتىراتىنى دا بار. بىراق ونىڭ ۇستىنەن شىعاتىن جاعىمسىز ءيىس باياعى ءوزىن سالعان دوربانى ەسكە سالىپ, ول كەلگەندە قاسقىر بۇرىشتا كوزىن جۇمىپ قويىپ, كەكتەنگەن ءتۇرىن جاسىرماي, وتىرىپ الادى. اكبارا بولسا وزىنە تيەسىلى ەتتى قاقشىپ الىپ, سۇيەگىن بىتىرلاتىپ, شايناي باستايدى.
* * *
كۇندەر وسىلاي ءوتىپ جاتتى. تاسشاينار بۇل ۋاقىتتا دۇردەي بولىپ ءوسىپ, ناعىز ارلان كەيپىنە ەنگەن. بىردە... مەزگىل قىس ورتاسىنان اۋعان شاق ەدى. بىرتەكتى, ءبىرسارىندى ۋاقىت پەن تىرلىك ءبىر كۇندەردە تاسشايناردى سارىۋايىمشىلدىققا سالا باستادى. ۇستىندەگى ءجۇنى دە ءتۇسىپ, تۇلەگەن جاباعى ءتۇرىن دە ازدىرىپ جىبەرگەن. كوڭىلسىز كۇيدەن ءبىر كەزەك ول ۇزاق ۇلىپ, ءتۇن بالاسىندا مازا تاپپايتىن جاعدايدا جەتتى. ۆولەردىڭ ىشىنە سىيماي, شارق ۇرىپ بۇرىش-بۇرىشىن كەزىپ كەتەدى. كەيدە اشۋ شاقىرىپ, ۇيالاسىن دا تالاپ تاستايدى. ونىڭ مىنەزىندەگى وزگەرىستى سەزگەن يگور تسيرك باستىعىنا ونى ۇيىقتاتۋ ارقىلى ءولتىرۋدى نەمەسە اشىق دالاعا, ەركىندىككە جىبەرۋدى ۇسىندى. بىراق «قاسقىرلار ويىن كورسەتەتىن تسيرك» دەگەن كورەرمەندى قىزىقتىرعىش لاقاپتان باس تارتا الماعاندار ونىڭ ۇسىنىسىنا ءمان بەرمەدى. ءتىپتى جاڭا باعدارلاما جاساپ, قاسقىرلاردىڭ «قىزىعىن» ارتتىرا ءتۇسۋدى تاپسىردى. بۇل ىسكە قوسىمشا اقشا بولىنەتىندىگى ناتاليانى دا قىزىقتىرىپ, ول دا يگوردىڭ قاۋپىن سەيىلتۋگە تىرىسقان.
...سول كۇنى قاسقىرلار كەزەكتى «ونەر كورسەتۋگە» شىققان. تاسشاينار تۇنىمەن ۇلىپ, دامىل تاپپاعان ەدى, سوندىقتان با قيمىلى سىلبىر. يگور ونىڭ كوڭىل-كۇيىن ءدال تانىپ, داۋىسىن ىزبارلاندىرا شىعارىپ قويادى. ءمىنە, قاسقىرلار قاتار جاتا قالدى. ارەناعا جۇگىرىپ شىققان اق توقتى الدىمەن اكبارانى, سوسىن تاسشايناردىڭ ۇستىنەن سەكىرە بەرگەن... سول كەزدە قاسقىر ارس ەتىپ ونى بۇيىردەن قاۋىپ الدى. ءبىر-اق ساتتىك كورىنىس. بۇيىرىنەن قان ساۋلاي جونەلگەن توقتى جانى شىعا ىشقىنا باقىرىپ, ارەنادان تۇرا قاشتى. يگوردىڭ اقىرعان داۋسىنان ءوزىنىڭ بىردەڭەنى قاتتى ءبۇلدىرگەنىن سەزگەن تاسشاينار جالى كۇدىرەيىپ بۇعا قالدى. كورەرمەندەر: «اح!» دەگەن اششى داۋىستارىمەن بىرگە ىشتەن تىنىپ قالعان.
جۇرتتىڭ ءبارى ابدىراعاندا ءبىرىنشى بولىپ ەسىن جيناعان يگور بولدى. ول قاسقىرلارعا ارەنادان شىعۋعا كوماندا بەرىپ, ءوزى كورەرمەندەرگە باس ءيىپ, ءىلتيپات ءبىلدىردى دە ولاردىڭ سوڭىنان ناتاليانى ەرتىپ جۇگىرە جونەلدى. سول ساتتە عانا ەس جيعان حالىق قاتتى قول سوعىپ جاتتى.
وسىدان كەيىن تسيرك باسشىلىعى مەن ءۇيرەتۋشىلەر تاسشايناردىڭ بولاشاق تاعدىرى تۋرالى ۇزاق تالاستى. ۇيرەتىلگەن قاسقىردىڭ اياق استىنان مۇنداي وقىس «ونەر» شىعارعانىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى دەگەنگە ءبارى دە ءىس اسسيستەنتتىڭ شالالىعىنان بولدى دەگەنگە سايدى. قاسقىر ۇيرەتۋشىلەردىڭ جاس اسسيستەنتى ەشكىممەن اقىلداسپاي توقتىنىڭ موينىنا «ساندىك» ءۇشىن شار بايلاپ شىعارعان ەكەن. ال وندايدى جاتتىعۋ كەزىندە كورمەگەن تاسشاينار جاڭا نارسەدەن بىردەن قاۋىپ ويلايتىن داعدىسىمەن «قاتەرگە» قارسى شىققانى سول دەستى. «ونداي-ونداي حاننىڭ قىزىندا دا بولادى», دەگەنگە سايعان باسشىلىق تاسشايناردى ءالى دە پايدالانۋدى قالاعان ەدى. الايدا جىرتقىشتىڭ پسيحولوگياسىن جاقسى بىلەتىن ۇيرەتۋشى تاسشايناردىڭ بويىنا قورقىنىش ەنگەنىن جانە ول ەندى سانادان گورى جابايى ينستينكتكە بوي ۇرا بەرەتىنىن ايتىپ تۇرىپ الدى. «قازىر بۇل قاسقىردىڭ اقىلىنان گورى جىرتقىشتىڭ ينستينكتى باسىم تۇر. مەن ونى بۇرىننان دا بايقاپ ءجۇرگەنمىن. ونى ۇيىقتاتۋ كەرەك دەگەنىم دە سول ەدى. بۇگىنگى وقيعا, ودان كەيىن بولعان جازالاردىڭ ءبارى قوسىلىپ ونىڭ جىرتقىشتىق بولمىسىن ارتتىرا ءتۇستى. قازىر قۇتىلماساق بۇل اڭنان بۇگىنگىدەن دە اۋىر قاۋىپ كۇتۋگە بولادى», دەگەن يگوردىڭ بۇلتارتپاس سوزدەرى اقىرى جەڭىپ شىعىپ, تاسشايناردى ورمانعا اپارىپ ەركىندىككە جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
* * *
...تاسشايناردى قاماعان تار كىلەتتى ارتقان جۇك تاسيتىن ەسكى «ۋازيك» سار دالانىڭ يكى-تيكى جولىمەن ىڭىلداپ ءجۇرىپ كەلەدى. قالادان كەم دەگەندە 50 شاقىرىم ءارى اپارىپ, ورمانعا قويا بەرىڭدەر دەگەن بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىنداۋعا تىرىسقان شوپىر مەن شارۋاشىلىق باسشىسى ساركەن سپيدومەترگە اندا-ساندا كوز سالىپ قويادى.
مىنە, مەجەلى جەرگە دە كەلىپ, جۇرگىنشىلەر ماشينادان ءتۇستى. بۇل جەر ەلدى مەكەننەن ءبىرشاما قاشىق, قالىڭ ورماننىڭ شەتى بولاتىن. ماشينانىڭ كۋزوۆىنداعى اۋىر كىلەتتى كوتەرىپ تۇسىرۋگە ەرىنگەن جۇرگىنشىلەر بورتتى ءتۇسىرىپ, ونىڭ ەسىگىن اشىپ ەدى, اتىپ شىعىپ, كەڭ دالاعا اتا جونەلۋگە ءتيىستى تاسشاينار ونىڭ بۇرىشىنا بارىپ تىعىلدى. «ءوي, مىنا سورلى, قايتەدى, كەت بار, شىق, دەپ كابيناعا كىرەتىن باسقىشقا شىققان ەكەۋ ۇزىن اعاشپەن ونى تۇرتكىلەپ جاتىر. بىراق تاسشاينار تۇسەر ەمەس, كەرىسىنشە ولارعا ىرىلداپ, ايبات شەگە باستادى.
– ماشينەنى شۇعىل قوزعاپ ءجۇرىپ كەتەيىك, سوندا قۇلاعان كىلەتتەن وزىنەن-ءوزى سەكىرىپ تۇسپەي مە؟ – دەدى زاۆحوز.
ونىڭ ءسوزىن دۇرىس ساناعان شوپىر ماشيناسىن كۇرت قوزعاپ, ءجۇرىپ كەتكەن ەدى, ايتقانىنداي تاسشاينار استى جىلتىر كىلەتتەن سىپىرىلىپ, جەرگە ءتۇسىپ قالدى. بىراق ورمانعا, بوستاندىققا قاراي ءجۇرۋدىڭ ورنىنا ماشينانىڭ سوڭىنان جۇگىرىپ, توڭقىلداققا كىدىرگەن ونىڭ كۋزوۆىنا ءبىر-اق قارعىپ, قايتادان ءمىنىپ الدى.
– ءوي, مىنا جازعان قايتەدى؟ بار ورمانىڭا, بار, – دەگەن ەكەۋى اقىرى تاسشايناردى ۇزىن تاياقپەن ۇرىپ, زورعا قۋىپ ءجىبەردى. بىراق ءبىرشاما جەرگە بارىپ توقتاپ, ارتتارىنا قاراعان ەدى, تۇسكەن جەرىنەن تاپجىلماي, بۇلاردىڭ سوڭىنان اڭىراپ, تۇرىپ قالعان قاسقىردى كوردى.
– وي, جازعان-اي, تۋعالى ەركىندىك كورمەگەن باسى نە ىستەرىن بىلمەي تۇر-اۋ, – دەدى كوپتى كورگەن ساركەن.
– نەشاۋا, ۇيرەنىپ كەتەدى, ءوزىنىڭ دالاسى عوي, – دەدى شوپىر...
...ءۇش كۇننەن كەيىن جەرگىلىكتى گازەتكە اش بولعاننان اۋىلعا كىرىپ كەتكەن قاسقىر تۋرالى وقىس وقيعا جاريالاندى. قاسقىر ەشكىمگە شاپپاعان, تەك قوقىس توگەتىن جەردەن وزىنە ناپاقا تاپپاق بولىپ جۇرگەن ەكەن. اۋىلدىڭ يت اتاۋلىسى وعان ءۇرىپ, ۋ-شۋ بولىپ جاتقاندا مىلتىعى بار ءبىر اڭشى ونى اتىپ سالىپ, ەل-جۇرتتىڭ العىسىن الىپتى...
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
