جولاۋشىلار تاسىمالى: باعا جوعارى, ساپا تومەن

ۆاگونداردىڭ تەڭ جارتىسى توزىپ تۇر

يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رىلىمدىق دامۋ مينيستر­لىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا ەل اۋماعى بو­يىنشا 130-دان استام جولاۋشىلار پويىزى جۇرەدى. جىلجىمالى قۇرام پاركىندە 2,6 مىڭ جولاۋشىلار ۆاگونى بار. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ شامامەن 46 پايىزى توزىپ تۇر. سوڭعى 10 جىلدا 1,1 مىڭنان استام جاڭا ۆاگون ساتىپ الىنعان ەكەن. بيىل تاعى 73-ءى قاتارعا قوسىلماق. سوعان قارا­ماستان, 900-دەن استام ۆاگون­نىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى 30 جىل­دان اسىپ كەتكەن. امال جوق, سۇرانىس وسكەن كەز­دە ولاردى دا پايدالانۋعا تۋ­را كەلەدى.

جولاۋشىلار پويىزدارىنا قاتىستى شاعىمنىڭ كوپ ەكەنى بەلگىلى. ۆە­دوم­ستۆوعا قاراستى كولىك كومي­تەتى توراعاسىنىڭ مىن­دەتىن اتقارۋشى قاسىم تىلە­پوۆتىڭ ايتۋىنشا, سالاداعى تۇيت­كىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىك ءتيىستى شارالار قابىلداۋدا. بۇل رەتتە ەۋروپالىق تەحنولوگيا­لار بويىنشا وتاندىق جولاۋ­شىلار ۆاگوندارىنىڭ ءوندى­رىسىن ۇيىمداستىرۋ قولعا الىنعان. ول ءۇشىن شۆەي­تساريالىق «شتادلەر» كومپانياسى تارتىلىپ وتىر.

جوبا اياسىندا «تۇلپار» ۆاگون جاساۋ زاۋىتىنىڭ بازاسىندا 537 ۆاگون شىعارۋ جوسپارلانۋدا. ۆاگوندار كەمىندە 35 پايىزدىق وقشاۋلاۋ دەڭگەيىمەن, ەۋروپالىق ساپا ستاندارتتارىمەن جانە جاڭا تەحنولوگيالار ترانسفەرتىمەن شىعارىلاتىن بولادى.

– مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىگىن ەنگىزۋ ارقىلى تاسىمالداۋشىلاردى ۆاگونداردى جاڭارتۋعا ىنتالاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. مينيسترلىك ۆاگونداردى ساتىپ الۋعا كرەديت بەرۋ كەزىندە سىياقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋعا جىل سايىن 14 ملرد تەڭگە قاراجات بولەدى. سوڭعى 5 جىلدا وسى باعدارلاما اياسىندا جەكە تاسىمالداۋشىلار 85 ۆاگون ساتىپ الىپ, سالاعا 3 ملرد تەڭگەدەن استام قارىز ينۆەستيتسياسىن تارتتى, – دەيدى ق.تىلەپوۆ.

جاعدايدى رەتتەۋدىڭ ءبىر تەتىگى – جولاۋشىلار ۆاگوندارىنىڭ جاي-كۇيىنە جانە سەرۆيس دەڭگەيىنە قويىلاتىن تالاپتاردى نورماتيۆتىك تۇرعىدان قاتايتۋ. اتاپ ايتقاندا, مينيسترلىك جولاۋشىلار پويىزدارىندا جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى ۇلتتىق ستاندارتتى قايتا قارادى. جاسالعان شارتتار شەڭبەرىندە جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ ەرەجەلەرىن, ستاندارتتار مەن سانيتارلىق نورمالاردى ساقتاۋ بويىنشا تاسىمالداۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كوزدەلگەن. پاركتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جا­ڭارتۋ اياسىندا ۆاگوندارعا قويىلاتىن نورماتيۆتىك تالاپتار كۇشەيتىلمەك.

– جولاۋشىلارمەن كەرى بايلانىس ورناتۋ دا ماڭىزدى. سوندىقتان كولىك كوميتەتىنىڭ احۋالدىق ورتالىعىنىڭ بازاسىندا تاۋلىك بويى جولاۋشىلاردىڭ وتىنىشتەرىن قابىلداۋ ءۇشىن Whatsapp ءنومىرى جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ۋاقتىلى قاراۋدى باقىلاۋدى تىكەلەي كولىك كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى جۇزەگە اسىرادى. وسى جىلدىڭ وزىندە 1 مىڭنان استام ءوتىنىش قارالدى جانە ءتيىستى دەن قويۋ شارالارى قابىلداندى, – دەپ ناقتىلادى كولىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى.

ق.تىلەپوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, جولاۋ­شىلار پويىزدارىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وڭ ناتيجە بەرمەك. 2022 جىلدىڭ 5 ايىندا اۋماقتىق كولىكتىك باقىلاۋ ورگاندارىمەن 200 جولاۋشىلار پويىزى تەكسەرىلگەن. تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ قاعيدالارىنىڭ تالاپتارىن بۇزۋعا قاتىستى 431 كەمشىلىك انىقتالعان. بيلەتسىز جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋعا قاتىستى 33 وقيعانىڭ جولى كەسىلىپتى. 31,2 ملن تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل وندىرىلگەن.

– پاركتى جاڭارتۋ اياسىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءۇشىن «كەدەرگىسىز ورتا» قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. بۇگىندە 44 باعىتتىڭ قۇرامىن­دا 98 بىر­لىك مامانداندىرىلعان كۋپە ۆاگون­دارى جۇرەدى. وسىلايشا, وبلىسارا­لىق با­عىت­­تاردىڭ 75 پايىزى مامان­دان­­دى­رىل­عان ۆاگوندارمەن قامتىلعان. تاسى­مال­داۋشىلارمەن جاسالعان شارت­تاردا 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وبلىسارالىق پو­يىز­داردى ماماندان­دىرىلعان ۆاگوندارمەن 100 پايىز قامتۋ بويىنشا شارتتار ەنگىزىل­دى. وسىلايشا, قابىلداناتىن شارا­لار ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا توزۋ­دى ەداۋىر ازايتۋعا جانە تەمىر جول جولاۋ­­شىلار تاسىمالدارىنىڭ ساپاسىن ار­ت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ق.تىلەپوۆ.

«جولاۋشىلار تاسىمالى» اق باسشىسى جانىبەك تايجانوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, شىلدە-تامىز ايلارىندا ءۇش جاڭا مار­شرۋت ىسكە قوسىلادى. ولار: نۇر-سۇلتان – شىمكەنت, نۇر-سۇلتان – قوستاناي, نۇر-سۇلتان – الماتى. ونىڭ ىشىندە باستاپقى ەكى باعىت بويىنشا «تالگو» پويىزى قاتىناماق.

– بۇگىندە ەل اۋماعىندا پويىز قاتى­نايتىن 138 باعىت بار. ونىڭ ىشىندە 104 مارشرۋت بويىنشا تاسىمالعا ءبىز جاۋاپتىمىز. قالعان باعىتتارعا جەكە تاسىمالداۋشى كومپانيالار جاۋاپتى. ەلى­­مىزدە ۇلتتىق تاسىمالداۋ كومپانيا­سى­نان بولەك, 9 جەكە كومپانيا بار. بۇ­گىن­دە «قازاقستان تەمىر جولىنا» قاراس­تى 2 215 ۆاگون بار. ونىڭ 1 429-ى بۇ­رىنعى ستاندارتتى ۆاگون, ال 670-ءى – «تالگو» ۆاگونى. پاندەميادان كەيىن تمد بويىنشا قازاقستان حالىقارالىق پو­يىز رەيستەرىن قايتا ىسكە قوسقان العاش­قى ەل ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇگىندە 11 حالىق­ارالىق پويىز رەيسى بار. ولار رەسەي­دىڭ استراحان, ومبى, سامارا قالاسى­نا قاتى­­ناي­دى. سونىمەن قاتار وزبەك­ستان مەن قىرعىزستان استاناسى بىشكەككە پو­يىزدار قاتىناپ تۇر, – دەدى ج.تايجانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە پويىز قىزمەتىنە قاتىستى جاڭا ستاندارت ەنگىزىل­دى. وعان تازالىقتى ساقتاۋ, قىزمەت كورسەتۋ كىرەدى.

– پويىزدارعا قاتىستى بۇعان دەيىن بولعان پروبلەما – بيلەت ساتۋشى دەلدالدار جانە بيلەتتەردى جاپپاي ساتىپ الىپ تاپشىلىقتى قولدان جاساۋ ماسەلەسى شەشىلدى. اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن 2 جىل بۇرىن «موبيۋس» بيلەت ساتۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلعان ەدى. جاڭا جۇيە تيىمدىلىگىن كورسەتتى. قازىر الىپساتارلىق جوق, – دەپ سەندىردى ول.

ج.تايجانوۆ كومپانيادا «كۇتۋ پاراعى» جۇيەسى جۇمىس ىستەيتىنىن العا تارتتى. ول نە ءۇشىن كەرەك؟ كەيدە جولاۋ­شىلار bilet.railways.kz سايتى ارقىلى ءتيىستى باعىتىنا بيلەت تاپپاي قالادى. وسىنداي كەزدە جولاۋشى «كۇتۋ پاراعىنا تۇرۋ» باتىرماسىن باسۋى كەرەك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, قاجەتتى مارشرۋت پەن پويىزدار تۋرالى اقپاراتتار شىعادى. اتالعان جۇيە ارقىلى ۆاگوننىڭ ءتۇرى مەن ءنومىرىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بار.

ۇشاقتاردىڭ كەشىگۋىنە اسەر ەتەتىن فاكتور كوپ

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سالتانات تومپيەۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىن­گى تاڭدا ىشكى باعىتتار بويىنشا تاسى­مالداۋ نارىعى تولىعىمەن قالپىنا كەل­تىرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى تاسىمالداۋ نارىعىندا 5 اۆياكومپانيا 57 اۆيا­مار­­شرۋت بويىنشا اپتاسىنا 600-دەن استام رەيس ورىندايدى. سونداي-اق 22 اۆيا­مار­­شرۋت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن سۋبسيديالانادى. ولار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۆيا­مارشرۋتتاردى كولىكتىك قولجەتىمدىلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋبسي­ديالانادى. سونىمەن قاتار ولار تاسى­مالداۋشىلارعا كوممەرتسيالىق نەگىزدە ورىنداۋ ءۇشىن شىعىندى بولىپ سانالادى.

– حالىقارالىق باعىتتار بويىنشا ۇشۋ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋ جالعاسۋدا. جالپى, قازاقستان اپتاسىنا 465 رەيس جيىلىگىمەن 106 مارشرۋت بويىنشا 27 ەلمەن اۋە قاتىناسىنا يە. حالىقارالىق اۋە قاتىناسى پاندەمياعا دەيىنگى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا, 24 ەلمەن اپتاسىنا 442 رەيس جيىلىگىمەن 99 مارشرۋت بويىنشا رەيستەر ورىندالعان. وسى جىلى يتاليا­مەن جانە گرەكيامەن رەيستەر اشىلدى. اۆياكومپانيالار قىتايعا, گونكونگقا جانە مالايزياعا رەيستەردى قالپىنا كەلتىرىپ, پاكىستانعا اشىپ, رەسەيمەن, گەرمانيامەن, ساۋد ارابياسىمەن جانە وزبەكستانمەن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەدى س.تومپيەۆا.

وسى جىلدىڭ العاشقى 5 ايىندا ەلدەگى اۋە­جايلار 6,84 ملن جولاۋشىعا قىزمەت كور­سەتتى. كورسەتكىش 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزە­ڭى­مەن سالىستىرعاندا 13 پايىزعا ارتىق.

– جۇرگىزىلگەن تالداۋ قورىتىندىسى بويىنشا, اتاپ ايتقاندا, ىشكى تۇراقتى رەيستەردە جولاۋشىلار اعىنىنىڭ اي­تارلىقتاي ءوسۋى انىقتالدى. وسىعان باي­لا­نىستى ۇشۋ تۇراقتىلىعى كورسەت­كىش­تەرىنىڭ تومەندەۋى بايقالادى. بۇل ديناميكا حالىقارالىق ستاتيستيكامەن دە راستالدى. وتكەن جىلى ۇشۋلاردىڭ تۇراقتىلىعى 81 پايىزدى قۇرادى. سونىمەن قاتار ەۋروپالىق وداق ەلدەرى مەن اقش كورسەتكىشتەرى تيىسىنشە 77 پايىزدى جانە 80 پايىزدى قۇرايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە مينيسترلىكتىڭ, اۆياكومپانيالاردىڭ, اۋەجايلاردىڭ جانە اۋە تاسىمالدارى­نا تارتىلعان باسقا دا تاراپتاردىڭ نەگىزگى باسىمدىعى جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ قاۋىپسىزدىگى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون, – دەيدى ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

س.تومپيەۆانىڭ ايتۋىنشا, اۆيا­تاسىمال كەشەندى راسىمدەردىڭ جيىنتىعى بولىپ سانالادى. وعان تاسىمالداۋشىلاردان بولەك, اۋەجايلار, اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ ورگاندارى, جولاۋشىلار قاتى­سادى. دەمەك كەشىگۋ سەبەپتەرى دە ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, اۋە كەمەسىنىڭ تەح­نيكالىق اقاۋلىعى, اۋا رايىنىڭ كۇردەلى جاعدايلارى جانە باسقالارى. سول سەبەپتى رەيستەردىڭ كەشىگۋى اۋە تاسىمالىندا قالىپتى قۇبىلىس سانالادى.

– اۆياكومپانيانىڭ كىناسىنەن رەيس كىدىرگەن جاعدايدا, قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس تاسىمالداۋشى كىدىرىس ۇزاقتىعىنا بايلانىستى تەگىن نەگىزدە ەكى تەلەفون قوڭىراۋىن شالۋ, سالقىن سۋسىندار, ىستىق تاماق, قوناقۇيدە تۇرۋ, سونداي-اق قوناقۇيگە دەيىن جانە اۋەجايعا كەرى قايتۋ كولىگىن ۇسىنۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار كەشىكتىرۋدىڭ ءار ساعاتى ءۇشىن تاسىمالداۋشى بيلەت قۇنىنىڭ 3 پايىزى مولشەرىندە ايىپپۇل تولەيدى. جوعارىدا كورسەتىلگەن تالاپتار ورىندالماعان نە تيىسىنشە دۇرىس ورىندالماعان كەزدە اۆيا­كومپانيا 200-دەن 1000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل تۇرىندە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى, – دەدى س.تومپيەۆا.

سوڭعى ۋاقىتتا بيلەتتەردىڭ باعاسىنا قاتىستى سىن ايتىلىپ ءجۇر. ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اتاپ وتكەندەي, قازاقستاندا حالىق­ارا­لىق تاجىريبەگە سايكەس باعا بەلگى­لەۋ­دى رەتتەۋ 2016 جىلى كۇشىن جويدى. سون­دىق­تان قازىرگى ۋاقىتتا اۆياكوم­پانيا­لار اۋە بيلەتتەرىنىڭ باعاسىن دەربەس قالى­پتاس­تى­رادى. دەمەك اتالعان ماسەلە بويىنشا اۆياكومپانيالار عانا جاۋاپ بەرە الادى.

– مينيسترلىك جولاۋشىلاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ ماقساتىندا تۇراقتى جۇ­مىس جۇرگىزۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا رەيستى كەشىك­­تىرگەنىنە ايىپپۇل تولەمەگەنى ءۇشىن اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. بۇل نورما بيىل كۇشىنە ەنەدى دەپ كۇتىلۋدە, – دەيدى س.تومپيەۆا.

ول بيىل ەلىمىزدە 9 اۋە كەمەسىن ساتىپ الۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى. جالپى, جوسپارعا سايكەس, 2025 جىلعا دەيىن 45-تەن استام اۋە كەمەسى الىنباق. مىسالى, بيىل Air Astana مەن FlyArystan كومپانياسىنىڭ پاركى 2 اۋە كەمەسىمەن تولىقتى. 27 ماۋسىمنان باستاپ Air Astana جانە FlyArystan-نىڭ كەستەسىندە جاڭا اەروبۋس پايدا بولدى. سونىمەن قاتار بيىل جىل سوڭىنا دەيىن اتالعان 2 اۋە كومپانياسى تاعى 5 اۋە كەمەسىن ساتىپ الماق.

«SCAT» اق وكىلى نيكولاي بۋرياكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بەلگىلەنگەن اۋە رەيسىن كەيىنگە قالدىرۋ – امال قالماعان جاعدايدا قابىلداناتىن شەشىم. اۋە كومپانيالارى مۇمكىندىگىنشە جولاۋشىلارىن دىتتەگەن جەرگە ۋاقتىلى جەتكىزگىسى كەلەدى. الايدا كەيدە اۋە رەيستەرىن 8 نەمەسە 12 ساعاتقا دەيىن كەيىنگە شەگەرىپ جاتادى.

– كوبىنە رەيستەردى كەشىكتىرۋ مەن بولدىرماۋدىڭ سەبەبى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى. تۇمان, قاتتى جەل, بوران, تاعى سول سياقتى فاكتورلار اسەر ەتەدى. اۋە رەيسى كەيىنگە شەگەرىلگەن جاعدايدا كومپانيا جولاۋشىلارعا ءتيىستى جاعدايدى جاساۋعا ءتيىس. ايتار بولساق, باسقا اۋە رەيستەرىن نەمەسە باسقا قالا ارقىلى ۇشىپ بارۋدى ۇسىنۋ سەكىلدى. ەگەر جولاۋشى تولىق قۇنىن قايتارۋدى تالاپ ەتسە, وندا تالاپ 100 پايىز ورىندالۋعا ءتيىس, – دەيدى ن.بۋرياكوۆ.