حالىقارالىق «تۇركىستان» گازەتى – ساياسي اپتالىق. جيىرما جىلدىق تاريحى بار گازەت بۇل كۇندەرى كۇللى تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءۇنى, اقپارات ايناسى بولىپ قالىپتاستى. تاريح تەرەڭىندە جاتقان تۋعان ەلىمىزدىڭ ارعى-بەرگى شەجىرەسىن جاساۋعا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن, وتاندىق اقپارات كەڭىستىگىنەن ءوزىنىڭ ءتيىستى ورنىن تاپقان, بەت-بەينەسى ايقىندالعان باسىلىمنىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا گازەتتىڭ باس رەداكتورى ءشامشيدين پاتتەەۆپەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– ءشامشيدين اشەنقوجا ۇلى, «تۇركىستان» اپتالىعىنىڭ العاشقى ءنومىرى شىققانىنا جيىرما جىل تولىپ وتىر. بۇل ءبىر قاراعاندا, قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا مەزگىل سياقتى. ال بۇگىنگى زاماننىڭ زىمىران ۋاقىتىمەن ولشەسەك, از ۋاقىت ەمەس. شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وقىرمانىمەن جۇزدەسىپ كەلە جاتقان باسىلىمنىڭ شىعۋ تاريحى قانداي ەدى؟
– «تۇركىستان» گازەتىنىڭ نەگىزىن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قالتاي مۇحامەدجانوۆ سالدى. ول كىسىنىڭ بەدەلى حالىق پەن ۇكىمەت باسشىلارى الدىندا جوعارى ەدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا ءىلتيپاتىنا بولەنگەن جان بولاتىن. تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن ناسيحاتتايتىن گازەت 1993 جىلى 14 قاراشادا ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن شىقتى. ونىڭ العاشقى ءنومىرى سول جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا جارىق كوردى. گازەت بەتتەرىنە تۇركىلەردىڭ بىرلىگى, ولاردىڭ تاريحى دا كەڭىنەن ايتىلدى, قازاقستاننىڭ نارىقتىق قاتىناس كەزەڭىندەگى قوعامدىق ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارى قامتىلدى. ءدىن ماسەلەسى دە قالىس قالعان جوق. رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى ءار الۋان تاقىرىپتارعا ساي جاڭا رۋبريكالار اشىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرە وتىرىپ, قوعامدىق پىكىرلەر قالىپتاستىرا ءبىلدى. ەلدە نارىقتىق قاتىناستىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى كىم-كىمگە دە وڭايعا سوقپاعانى ءمالىم. گازەت تە سول جىلدارى قارجىلىق جاعىنان تاپشىلىق كورىپ, ەكى-ءۇش اي بويىنا قىزمەتكەرلەر جالاقى الماعان كەزدەر دە بولدى. دەگەنمەن, قانشا قيىندىقتار تۋىنداسا دا قالەكەڭ تۇيىقتان شىعار جول تاۋىپ, گازەت تۋىن جىققان جوق. گازەت از عانا ۋاقىت ىشىندە كوزىقاراقتى وقىرمانداردىڭ ۇنپاراعىنا اينالدى. بەرتىن كەلە سەگىز بەتتىك, سودان سوڭ ون ەكى بەتتىك كولەممەن وقىرماندارعا جول تارتتى. رەداكتسيادا ەكى بىردەي رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ يەگەرى مەن بىرنەشە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جاريالاعان بايگەسىندە توپ جارعان جۋرناليستەر قىزمەت ەتەدى. گازەتىمىز حالىقارالىق جاعدايلاردى دا تۇراقتى جازىپ كەلەدى.
– ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىن قولداپ, وقىرمانعا تىرەك بولعان گازەت قازاق ۇلتى ءۇشىن قانداي قىزمەت اتقاردى؟
– ۇلتتىق باسىلىمداردىڭ قاي-قاسىسى دا كوتەرگەن ماسەلەلەرىنە ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قاراعانى ەشكىمگە دە داۋ تۋدىرا قويماس. سولاردىڭ ىشىندە «تۇركىستان» گازەتى دە وسى تۇرعىدان ءوز ۇلەسىن قوستى دەپ بىلەمىن. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ مەن ونى جان-جاقتى دامىتۋ تەك ۇكىمەتتىڭ عانا شارۋاسى ەمەس. وسى ورايدا گازەتتەرگە دە جۇكتەلگەن مىندەتتەر از بولمادى. وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىندا وقىرمانداردى سابىرعا شاقىرا وتىرىپ, پرەزيدەنت ۇستانعان نارىقتىق قاتىناستىڭ قىرى مەن سىرىن تۇسىندىرۋدە ايانىپ قالعان جوق. بىلىكتى ەكونوميست مامانداردى, ايتۋلى عالىمداردى تارتىپ, ولاردىڭ ماڭىزدى ماقالالارىن ءجيى-ءجيى جاريالاپ وتىردى. سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلگەن بە. سول باعىتتا ايتۋلى عالىمداردىڭ ۇكىمەتكە دوستىق راۋىشتەگى سىن ماقالالارىن دا جاريالادىق. اسىرەسە, ەل ىشىندە ءدىن بىرلىگى ماسەلەسى جۇرتقا الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ جاتقان كەزدە, گازەت وعان بەيجاي قاراپ قالعان جوق. شەتەلدەردەن ىشىمىزگە ەنگەن ءتۇرلى سەكتالار ءداستۇرلى ءدىن بىرلىگىنە اقاۋ تۇسىرە باستاعان كەزدە قالەكەڭ باستاپ, باسقالار قوشتاپ, جۇرتتى الداۋعا ءتۇسىپ قالماۋلارى ءۇشىن يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن ماڭىزىن كەڭىنەن كورسەتەتىن ماتەريالداردى اۋىق-اۋىق جاريالاپ وتىردى.
قوعامدا تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – ورالمانداردىڭ ەلگە ورالۋى بولدى. بۇل قازىر دە وزەكتى ماسەلە. قىتايدان, موڭعوليادان, يراننان تاريحي وتانى قازاقستانعا ورالۋدى ماقسات تۇتقان قانداستارىمىز رەداكتسيا ەسىگىن اشىپ, وزدەرىنىڭ ءتيىستى قۇجاتتار دايىنداۋدا كوپتەگەن قيىندىقتارعا كەزدەسىپ, اۋرە-سارساڭ كۇي كەشكەندەرى جونىندە شاعىمدانىپ ءجۇردى. ءبىز دە سونىڭ وڭتايلى جولىن قاراستىرا وتىرىپ, اقىرى گازەت ىشىنەن ورالماندارعا ارناپ, ءتورت بەتتەن تۇراتىن «قونىس» قوسىمشاسىن جارىققا شىعارۋدى ۇيعاردىق. قالتاي اعا قوسىمشانىڭ رەداكتورى ەتىپ وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن جەتىك بىلەتىن ايتان ءنۇسىپحاندى تاعايىندادى. قوسىمشادا ەكى ەل اراسىندا جۇرەتىن قۇجاتتاردى دۇرىس دايىنداۋ جونىندە بىرنەشە ماتەريالدار جاريالاپ, قىتاي مەن موڭعوليا ەلدەرىنە تاراتىلدى. گازەتتىڭ ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى وڭ ناتيجەسىن بەرىپ جاتقانىن ورالماندار العىسىنان سەزىپ وتىردىق. قازىر ەلگە كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ ازاماتتىق الۋ ماسەلەسىن قوزعاۋ ۇستىندەمىز.
گازەتتە ونەر ادامدارى تۋرالى دا از جازىلعان جوق. ءداستۇرلى اندەردى شىرقاۋشىلار مەن تەاتر ارتىستەرىنىڭ جاي-كۇيلەرىن دە ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزىپ, باسقا ارىپتەستەرىمىز سەكىلدى قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى ايانىپ قالعان جوقپىز. قانشاما تالانتتىلاردى ەلگە تانىتتىق. اۋىل سپورتىن دامىتۋعا دا كوڭىل ءبولىپ, جاقسىسىن باسقالارعا ۇلگى تۇتىپ, جامانىن وتكىر سىنعا الدىق.
– ءسوز جوق, باسىلىمنىڭ بەدەلى – اقيقاتتى ايتا بىلۋىندە. ال «تۇركىستاننىڭ» وقىرمان كوپشىلىككە قادىرلى بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– اقپارات قۇرالدارى اقيقاتتى ايتپاسا, كىم ايتادى؟ «ەسكەرمەگەن اۋرۋ جامان». قوعام دەرتتەن قۇلان-تازا ادا دەپ ايتۋ اسىلىق بولار. اۋىلداعى اكىمدىكتەن باستاپ, استاناداعى ۇكىمەت باسشىلارىنا دەيىن حالىق باقىلاپ وتىر. ولاردىڭ ەل دامۋىندا جىبەرگەن كەيبىر قاتەلەرىنىڭ ءوزى حالىققا جەڭىل تيمەيدى. ءوز ىستەرىندە ورەسكەل كەمشىلىكتەر جىبەرگەن اكىمدەر مەن مينيسترلەردى سىن تەزىنە الدىق. بەلگىلى ەكونوميست توقتار ەسىركەپوۆ پەن تالاي بىلىكتىلەردىڭ پىكىرلەرىن جاريالاپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتىق دەسەم اسىلىق بولماس. اۋىز سۋ, حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, شاعىن بيزنەستى دامىتۋ جونىندە گازەتتە از سىن ايتىلعان جوق. تىپتەن داۋ-دامايدا قالعان جەكە باستىڭ دا تاعدىر-تالايىنا اراشا ءتۇسىپ, ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسكەن ساتتەرىمىزدى وقىرماندار گازەتتەن ءبىلىپ وتىر. الايدا حاننىڭ قىزىندا دا كەمشىلىك بولادى ەكەن. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەمەكشى, ءبىزدىڭ ەل جىلدان-جىلعا دامۋ ۇستىندە. ازداپ بولسا دا جاڭا ءوندىرىس ورىندارى اشىلىپ جاتىر. پوستكەڭەستىك ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى اراسىنان ءبىزدىڭ ەل شوقتىعى قاي سالادا دا جوعارى تۇر. سوندا دا قوعامدا جەگى قۇرتتاي جەپ جاتقان جەمقورلار سانى ازايار ەمەس. وكىنىشتىسى سول, قولىندا ۇلكەندى-كىشىلى بيلىگى بارلار عانا ەمەس, كەيبىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, سانى از دا بولسا سوت مۇشەلەرىنىڭ وزدەرى دە قىلمىسقا قاتىسى بولىپ جاتسا نە شارا. گازەت قوعامداعى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن دە باتىل-باتىل جازىلعان ماتەريالدارىمەن كۇرەسىپ كەلەدى.
– باسىلىم ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى, جاعىمدى جاڭالىقتاردى جەتكىزۋدە, سونداي-اق حالقىمىزدىڭ رۋحانياتى مەن تاريحىن تانىتۋدا قانداي ءرول اتقاردى؟
– ۋاقىت پەن زامان تالاپتارى وسكەلەڭ. قوعامنىڭ قاي سالاسىندا دا سول تالاپتارعا ساي كەزىندە رەفورمالار جاسالىنىپ وتىرماسا, ەل قاي جاعىنان دا توقىراۋعا ۇشىراۋى مۇمكىن. مىسالى, وسى كۇنگە دەيىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى سالانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قانشاما رەفورمالار جاسادى. بىراق سولاردىڭ ءبارى دە سىنعا ۇشىراۋمەن بولدى. مەكتەپ وقۋلىقتارى اناۋ, تاريح پاندەرىندەگى كورسەتىلگەن جىلدار ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەيدى. حيميا مەن فيزيكا ءپاندەرىندە دە قاتەلىكتەر از ەمەس. ساپالى وقۋلىق شىعارماي ءبىلىمدى وقۋشى تاربيەلەۋ وڭايعا تۇسپەيدى. ازىرگە قوعامدا وسى ءبىلىم سالاسى كەنجەلەپ دامۋدا. مەديتسينانىڭ جىرى ءبىر بولەك. باسقا سالالاردا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ قولعا الىنعالى بەرى ساناۋلى جىلدار ىشىندە ءبىرقاتار ونەركاسىپ ورىندارى ىسكە قوسىلىپ, سولاردىڭ كەيبىرى ونىمدەرىن تاۋار تۇرىندە الىس-جاقىن شەتەلدەرگە شىعارۋدا. وزىمىزدە شەتەلدىك جەڭىل كولىكتەر مەن جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن اۆتوبۋستار دا قۇراستىرىلىپ جاتىر. استىققا باي ەلمىز. ونىڭ ءبىر بولىگىن باسقا ەلدەرگە ساتۋدان ءبىراز پايدا تابۋدامىز. مۇناي, گاز, ۋران سالاسىندا دا وسىنداي. رەسەيمەن شەكتەسىپ جاتقان اقتوبە, باتىس قازاقستان, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ىرگەلەس جاتقان رەسەيلىكتەرگە ساتۋدا. تاريحتى جاڭاشا كوزقاراسپەن جازۋ وڭاي ەمەس. ول ءبىر كۇندە, قىسقا ۋاقىتتا اتقارىلا قويار شارۋا ەمەس.
– وسى كۇنگە دەيىن باسىپ وتكەن جول, اتقارىلعان جۇمىس كوڭىل كونشىتەدى دەسەك, حالىقارالىق باسىلىمنىڭ بولاشاعى قانداي بولماق؟ الداعى جوسپارلارىڭىز قانداي؟
– جاڭا جوسپارلار ەل ءىشىندەگى وزگەرىستەردەن تۋىندايدى. قازىر الەمدىك ساياساتتا كوپتەگەن جاڭالىقتار بولىپ جاتىر. سولارعا ساياسي ساراپتاما جاساي وتىرىپ, وقىرماندارعا دەر كەزىندە جەتكىزۋ باستى مىندەت. ارينە, كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە وراي ەلگە تانىمال ساياساتكەرلەردىڭ پىكىرلەرىن ءبىلدىرۋ دە قيىندىق كەلتىرەدى. قازىر قازاق تىلىندەگى باسىلىمداردىڭ قاي-قايسىسى دا حالىقارالىق جاعدايدى, رەسپۋبليكامىزداعى وزگەرىستەردى تالداپ كورسەتۋدە ورىس باسىلىمدارىنان كەم سوقپايدى. الدىمىزعا قويعان جوسپارلار كوپ. ەڭ باستىسى, ەل ءىشىندە تىنىشتىقتى ساقتاۋدا, بىرلىكتى ارتتىرۋدا بار مۇمكىندىكتى پايدالانۋ. مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى تۇعىرىنا تولىق قوندىرۋدا ۇزدىكسىز ۇگىت-ناسيحات ءجۇرگىزىپ وتىرۋ ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءىس. ال گازەتتىڭ بولاشاعى وقىرماندار تالعامىنا تىكەلەي بايلانىستى. تالعامدارىنان شىعاتىن قۇندى ماتەريالدار بەرىپ وتىرساق, بولاشاعىمىز دا جامان بولماس دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
شارافاددين ءامىروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
