ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك مەديانىڭ بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى سىندارلى ديالوگ ورناتاتىن الاڭ رەتىندە ارەكەت ەتۋ مۇمكىندىگى زور. ال قازىر الەۋمەتتىك جەلىنى ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر وسى باعىتتا پايدالانا الىپ ءجۇر مە؟
وتكەن جىلى قازاقستاندا الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ ۇلەسى 63,5 پايىزعا جەتكەن. Eurasian Center for People Management كومپانياسىنىڭ جوبا مەنەدجەرى, ساياساتتانۋ عىلىمدارى كانديداتى ايمان ءجۇسىپوۆا «قازاقستاندىقتار الەۋمەتتىك جەلىلەردە, فورۋمدار مەن بلوگتاردا جاريالانعان اقپاراتقا تالعاممەن قارايدى. پاندەميا كەزىندە حالىقتىڭ اقپاراتتىق ساۋاتتىلىعى ارتتى, وقىعان, ەستىگەن اقپاراتىن سۇزگىدەن وتكىزىپ, قايتا تەكسەرۋگە ماشىقتانىپ كەلەدى», دەيدى. «ماسەلەن, ارنايى جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەسى وعان قاتىسقان ازاماتتاردىڭ 16,54 پايىزى جاريالانعان اقپاراتقا تولىق سەنەدى, 12,22 پايىزى مۇلدەم سەنبەيدى, 65,28 پايىزى كەيدە سەنەتىنىن كورسەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى ايمان ءجۇسىپوۆا. سونداي-اق ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر وكىلدەرىنىڭ, جەكەلەگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەلسەندى بولۋى وتە ماڭىزدى.
الايدا بۇگىندە ولاردىڭ كوپشىلىگىندە ناقتى ستراتەگيا جوق. نەگە؟ ساراپشىلاردىڭ كوپشىلىگى «ويتكەنى ولار الەۋمەتتىك جەلىلەرگە اسا ءمان بەرىپ, ماڭىزىنا تەرەڭ ۇڭىلە بەرمەيدى, نەمقۇرايدى قارايدى», دەگەن پىكىردە. مۇنى PR سالاسىنداعى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ماماندارىنىڭ ءبىرى ەرلان اسقاربەكوۆ تە قوستايدى. ول بۇگىندە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنە كوممۋنيكاتسيا سالاسىندا ترەنينگتەر جۇرگىزىپ كەلەدى. «كۋرسيۆ» اقپاراتتىق سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا ساراپشى: «وقىتۋ ساباقتارىنا نەگىزىنەن ءباسپاسوز حاتشىلارى مەن قوعاممەن بايلانىس بولىمدەرىنىڭ باسشىلارى قاتىسادى. جالپى العاندا, ولار الەۋمەتتىك جەلىلەر جۇمىسىنىڭ قىر-سىرىن تۇسىنەدى, جۇرتشىلىقپەن قارىم-قاتىناستىڭ قالاي قۇرىلاتىنىن بىلەدى. الايدا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى جۇمىسباستىلىقتى جەلەۋ ەتىپ مۇنداي ترەنينگتەرگە مۇلدەم كەلمەيدى. بۇل دۇرىس ەمەس, ويتكەنى قازىر ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردە اككاۋنتتارى بار, ولار وزدەرى قاراپ وتىرۋى قاجەت. ءتىپتى ارنايى ترەنينگكە قاتىسقان ءباسپاسوز حاتشىلارى ولاردىڭ جەكە دەپ تانىلعان الەۋمەتتىك جەلىلەرىندە پايدا بولعان «جاعىمسىز پىكىرلەرگە», حالىقتان كەلىپ تۇسكەن ساۋالدارعا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرە الماۋى ابدەن مۇمكىن», دەدى. بۇل ماسەلەگە سالعىرت قاراۋ مەملەكەتكە زيان ەكەنىن اتاپ ءوتتى ول. «سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت تۇتاستاي ۇتىلادى. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىن بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسقا ەلدەرىمەن سالىستىراتىن بولساق, ءبىز بىرقاتار كورسەتكىش بويىنشا الدا كەلەمىز. الايدا PR ساياساتقا دۇرىس كوزقاراستىڭ جوقتىعىنان, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرمەيتىن بولساق, كوشتەن قالۋىمىز مۇمكىن», دەپ قوستى سۇحباتىندا ەرلان اسقاربەكوۆ.
سونىمەن قاتار زاڭگەر, ساراپشى ەرجان ەسىمحانوۆ Facebook پاراقشاسىندا «كەز كەلگەن قازاقستاندىق شەنەۋنىك بارلىق الەۋمەتتىك جەلىلەردە تىركەلگەن. بىراق, ەڭ قىزىعى, ولاردىڭ كوبى الەۋمەتتىك جەلىنى ۇناتپايدى, ولارعا سەنبەيدى جانە ەگەر «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» بولماسا, ونى پايدالانۋدان قۋانا باس تارتاتىن ەدى», دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. ول مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە بارلىق دەڭگەيدەگى ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىنا تالداۋ (كونتەنت اناليز) جاساي وتىرىپ, بارلىعىنا ءتان 5 «ەرەكشەلىكتى» اتاپ كورسەتتى.
ءبىرىنشىسى – عاسىرلىق جازۋ ءستيلى. ماسەلەن, پوست شۇڭقىرلاردى جوندەۋ نەمەسە قاردى تازارتۋ تۋرالى بولسا دا, «ستالينگراد شايقاسىنداي» جازىلادى. «17 شاقىرىمنان استام جول جوندەلدى!», «23 بىرلىك تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى!». ەكىنشى ەرەكشەلىك – قاراپايىم ءتىل قولدانىلمايدى. ەڭ قاراپايىم نارسەلەرگە دە قاتال سيپاتتاما بەرىلەدى. مىسالى, شەنەۋنىك اعاش باسىنا شىعىپ كەتكەن مىسىقتىڭ جەرگە تۇسۋىنە كومەكتەسسە, ول Instagram پاراقشاسىندا «حالىقپەن جوسپارلى كەزدەسۋ وتكىزۋ بارىسىندا ەمەن سورتتى وسىمدىگىنەن مىسىق تۇقىمداس جانۋاردىڭ جەرگە ءتۇسۋى جۇزەگە اسىرىلدى». نەمەسە, ءبىر اجەيدى جولدىڭ ارعى بەتىنە وتۋىنە كومەكتەسىپ جىبەرسە, «زەينەت جاسىنداعى ادامنىڭ روزىباقيەۆ كوشەسىنىڭ سولتۇستىك جاعىنان وڭتۇستىك جاعىنداعى جول جيەگىندەگى كەدەرگىدەن وتۋىنە كومەك كورسەتىلدى», دەگەن ءماتىن قۇرالاتىنىن سىنعا الدى ەسىمحانوۆ. ءۇشىنشى ەرەكشەلىكتى ساراپشى «شامادان تىس بايسالدى» دەپ كورسەتەدى. «الەۋمەتتىك جەلىدە شەنەۋنىكتەرگە ءازىل جەتىسپەيدى. وقىرماننىڭ كەز كەلگەن ءازىل-قالجىڭى شەنەۋنىكتىڭ جوعارى دارەجەسىنە جانە ونىڭ مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋىنە جاسالعان «شابۋىل» رەتىندە قابىلدانادى. مىندەتتەر تەك اسا بايسالدىلىقپەن ورىندالۋ كەرەك دەپ تۇسىنەدى ولار. ءتورتىنشى ەرەكشەلىك – كەرى بايلانىستىڭ جوقتىعى. ءسىز پىكىرلەرگە شىنىمەن جاۋاپ بەرەتىن الەۋمەتتىك جەلى شەنەۋنىگىن كوردىڭىز بە؟ حالىق الەۋمەتتىك جەلىدە شەنەۋنىكتىڭ جاريالاعان پوستىن كوردى, وقىدى, ءبىتتى, وسىعان دا ريزا بولۋى كەرەك. ايتۋعا بولاتىن نارسەنىڭ ءبارى ايتىلدى. «شەنەۋنىكتەر كوممەنتاريلەردى تەك جۇمىسى جوق, قولى بوس ادامدار عانا جازادى دەپ سانايدى. الايدا وزەكتى سۇراقتار سول جەردە ءجيى قويىلادى», دەيدى ول.
ال بەسىنشى ەرەكشەلىك – مۇلدەم پايداسىز كوممۋنيكاتسيا قۇرۋ. شەنەۋنىكتەردىڭ قولىنداعى الەۋمەتتىك جەلىلەر ىڭعايلى, جىلدام ءارى قۋاتتى كوممۋنيكاتسيا قۇرالىنان قانداي دا ءبىر ء«داستۇرلى باسىلىم رەداكتسياسىنا» اينالىپ بارادى. «قازاقستاندا ءوز ءىسىن ادامي تىلمەن ايتا الاتىن شەنەۋنىك بولسا, الەۋمەتتىك جەلىدە سۋپەرجۇلدىز بولاتىنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەمىن. جينالىس, مەموراندۋم, حالىقپەن كەزدەسۋلەر تۋرالى حابار تاراتپاي, جاي عانا ء«بىز بۇگىن مىنا جۇمىستى قولعا الدىق. بۇل وتە قاجەتتى جانە ناتيجەلى بولادى. ءبىز جۇمىس ىستەيمىز, ءبىزدىڭ ماقساتىمىز بار... ال ەگەر سۇراقتارىڭىز بولسا, قويىڭىزدار!» دەسە, حالىقپەن جاقسى قارىم-قاتىناسقا جول اشارى ءسوزسىز. بىراق مۇنداي «كەيىپكەر» ازىرگە جوق», دەيدى ساراپشى.
بۇگىندە قازاقستان بيلىك پەن قوعامنىڭ سىندارلى ءوزارا قارىم-قاتىناسىن, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ادىستەرى مەن جولدارىن ىزدەۋدە. بۇل تۇرعىدا «الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بارلىق جاعىمدى جاقتارىن, الەۋەتىن, جالپى قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا ءبىلۋ, ولار ارقىلى قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ءوزارا سەنىم دەڭگەيىن جانە ءوزارا ىنتىماقتاستىق داعدىلارىن ارتتىرۋ ەڭ ماڭىزدى مىندەت بولماق», دەيدى Eurasian Center for People Management كومپانياسىنىڭ جوبا مەنەدجەرى, ساياساتتانۋ عىلىمدارى كانديداتى ايمان ءجۇسىپوۆا. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ اكىمدەرگە تۇرعىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا بەلسەندى تۇردە دەن قويىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تاپسىرعانى دا وسى ينتەرنەت پلاتفورماسى مۇمكىندىگىنىڭ زور ەكەنىن مەڭزەگەنى انىق.
قازىرگى كەزدە ەلدەگى كوممۋنيكاتسيانىڭ جاڭا ءتۇرى – الەۋمەتتىك جەلىلەرگە دەگەن قارىم-قاتىناس پەن ونى حالىقپەن بايلانىس ورناتۋدا ۇتىمدى پايدالانۋ تەك بلوگەرلەردىڭ قولىنان كەلەر دۇنيە بولىپ تۇر. ال, شىن مانىندە, بۇل بايلانىس قۇرالىنىڭ مۇمكىندىگى ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان دا زور ەكەنىنە ساراپشىلاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى دالەل.
باتىس ەلدەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ مۇمكىندىگىن توم-توم ەڭبەكتەرمەن ءححى عاسىر باسىندا زەرتتەپ تاستادى. ءتىپتى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىركەلۋىن, ونداعى حالىقپەن بايلانىسىن زەرتتەۋ تاقىرىبىنا ارقاۋ ەتىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعاندارى جەتەرلىك. ماسەلەن, گەرمانيا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋ ماقساتىن ساراپتاعان زەرتتەۋشىلەر ولاردىڭ دا جەلىگە دەگەن قۇلشىنىستارىن بىردەن بايقاماعانىن ايتادى. ماسەلەن, ساراپشى كەلم وزگە زەرتتەۋ توبىنىڭ مۇشەلەرىمەن بىرگە نەمىس ساياساتكەرلەرىنىڭ Facebook جانە Twitter-دەگى بەلسەندىلىگى 2012-2016 جىلدار ارالىعىندا تۇراقتى بولعانىن ايتادى. ولار مۇنى Facebook پەن Twitter-ءدىڭ سول ۋاقىتتان بەرى پايدالانىپ كەلە جاتقان بەلگىلى الەۋمەتتىك مەديا بولۋىمەن بايلانىستىرادى. ال زەرتتەۋشىلەر بەرنحارد جانە دوحلە نەمىستىڭ جەرگىلىكتى ساياساتكەرلەرى اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى حالىقپەن تىكەلەي ارالاسۋعا تالپىنبايتىنىن, ونى باق كومەگىمەن جاساعاندى ءجون سانايتىنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ولار ساياساتقا جاڭادان كەلگەن جانە جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتىپتى جەكە ماقساتتارعا دا پايدالانۋعا مۇددەلى ەمەس ساياساتكەرلەر الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىنە تەك سايلاۋ ناۋقانى ءۇشىن تىركەلسە, ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ءوز پارتيالارىنىڭ سايلاۋالدى جەتەكشىلەرىنىڭ قىسىمىمەن تىركەلەتىنىن مالىمدەدى.
وسى ورايدا, وتاندىق ساراپشىلار دا كوپتەگەن قازاقستاندىق ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر نەمىس زەرتتەۋشىلەرى اتاپ وتكەندەي, «پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىركەلە باستاعانىن» ايتادى. دەگەنمەن بريتاندىق زەرتتەۋشى, ليدس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «مەديا جانە كوممۋنيكاتسيا» مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى تود گرەحام «ساياساتكەرلەر, پارتيالار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر الەۋمەتتىك مەديانى قوعاممەن بايلانىس ورناتۋ جانە وزگەرمەلى ۋاقىتقا ىلەسۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار «قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانادى», دەپ اتاپ كورسەتتى. ءسوز ەتكەن نەمىس ساياساتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بەلسەندىلىگى بۇدان ون جىل بۇرىنعى زەرتتەلگەن جاعداي. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ شەنەۋنىكتەرى مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, ءتيىمدى قولدانۋ ءۇشىن ءالى دە ۋاقىت قاجەت سەكىلدى.
Theopenasia.net مالىمەتى بويىنشا, 2020 جىلى قازاقستاندا Instagram-دا شامامەن 6,8 ميلليون, Facebook-تە شامامەن 2,4 ميلليون, Odnoklassniki.ru-دا 2,4 ميلليون ادام تىركەلگەن ەكەن. ال Telegram-دا شامامەن 2 ميلليون, Snapchat-تا شامامەن 1,8 ميلليون جانە Linkedin جەلىسىندە 790 مىڭ پايدالانۋشى بار.
P.S. قازاقستاندىق ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جۋىق ارادا الەۋمەتتىك جەلىنى ۇتىمدى پايدالانىپ, حالىقپەن ءتيىمدى كوممۋنيكاتسيا, كەرى بايلانىس ورناتا السا, حالىق پرەزيدەنتتىڭ ارالاسۋىن تالاپ ەتپەيتىن كەز كەلگەن «وتباسىلىق» ماسەلەلەرگە tokayev_online-دى بەلگىلەمەگەن بولار ەدى...
