ەكسپو شەجىرەسى: سيەتل, 1909 جىل
اقش-تىڭ سيەتل قالاسىندا 1909 جىلى وتكىزىلگەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ باستى ماقساتى – تىنىق مۇحيتى سولتۇستىك-باتىس ءوڭىرىنىڭ دامۋىن جانە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن تورتكۇل دۇنيەگە پاش ەتۋ ەدى.
العاشقى كەزەڭدە بۇل ايتۋلى حالىقارالىق شارانى 1907 جىلى كلوندايك التىن الاشاپقىنىنىڭ 10 جىلدىعىنا ارناپ وتكىزۋ جوسپارلانعان بولاتىن. الايدا, حالىقارالىق كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار ناق سول جىلى امەريكالىق دجەيمستاۋن قالاسىندا ءىرى كورمە وتكىزىلەتىندىگىن ەسكەرىپ, بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن 1909 جىلعا شەگەردى. شتاتتىڭ زاڭ شىعاراتىن جينالىسى ەگەر كورمەنى وتكىزۋ بارىسىندا وزىق ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىدەگى 4 عيمارات سالىناتىن بولسا, وعان باسقا شتاتتار قارجى بولەتىن بولسا, وندا بۇكىلالەمدىك كورمەنى وتكىزۋگە رۇقسات بەرەتىندىكتەرىن مالىمدەدى. ءسويتىپ, امەريكانىڭ بىرقاتار شتاتتارى حالىقارالىق كورمەنى ۇيىمداستىرۋعا قارجىلاي كومەك كورسەتە باستادى. ماسەلەن, سيەتل قالاسى ورنالاسقان كينگ وكرۋگى كورمە قالاشىعىندا بورەنەدەن قۇراستىرىلعان ۇلكەن ءۇي سالۋ ءۇشىن 300 مىڭ دوللار قارجى ءبولدى. ناعىز التىن كلوندايك كانادادا قونىس تەبۋىنە بايلانىستى كورمە اتاۋىنا – «الياسكا – يۋكون جادىگەرلەرى» دەگەن تۇجىرىم جالعاندى.
كورمە قالاشىعى عيماراتتارىن جوسپارلاۋ جانە سالۋ ءۇشىن ماسساچۋسەتس شتاتىنان «اعايىندى برۋكليندەر» اتتى فيرما تاڭداپ الىندى. بۇل فيرما بۇدان بۇرىن دا سيەتل قالاسىنىڭ ساياباقتارى مەن گۇلزارلارىن اباتتاندىرۋعا اتسالىسقان بولاتىن. 1906 جىلى اتالمىش فيرما كورمەنىڭ نەگىزگى قۇرىلىستارىن تۇرعىزاتىن الاڭدى بەلگىلەدى. بولاشاق كورمە قالاشىعى قالانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا قونىس تەپكەن گورا رەينير دەگەن جەرگە ورنالاساتىن بولدى. كورمە قالاشىعىنىڭ باس ارحيتەكتورلىعىنا «دجەيمس فرەدريك دوۋسون» فيرماسىنىڭ ساۋلەتشىلەرى بەلگىلەندى.
كورمە قالاشىعى قونىس تەپكەن الاڭدا شەتەل مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە تەك جاپونيا مەن كانادا عانا ءوز قۇرىلىس نىساندارىن تۇرعىزدى. وسىنىڭ ءوزى-اق كورمە اتاۋىنداعى «تىنىقمۇحيتتىق» دەگەن تۇجىرىمدى اقتادى. سونىمەن بىرگە, كورمە قالاشىعىندا امەريكالىق بىرقاتار شتاتتار قۇرىلىس عيماراتتارىن تۇرعىزدى. ال كورمەگە قاتىسۋشى باسقا شەتەلدەر وزدەرىنىڭ قۇرىلىس نىساندارىن سالعان جوق. كينگ وكرۋگى كورشىلەس نيۋكاسلدە ورنالاسقان كومىر شاحتالارىنىڭ وراسان زور مودەلدەرىن جاساپ, كورمە تاقىرىبىن بايىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. كورمەدە تەك ونەركاسىپ تاقىرىبىنا عانا باسىمدىق بەرىلىپ قويعان جوق. سونىمەن بىرگە, امەريكالىق باتىس وڭىرلەردى يگەرۋدەگى ايەل ءرولىن كورسەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ماسەلەن, كورمەگە كەلۋشىلەردى ارنايى جابدىقتالعان ايەل پاۆيلونى ەرەكشە قىزىقتىردى. مۇندا امەريكا قۇرلىعىن يگەرۋدەگى نازىك جانداردىڭ ۇلەسى, سونىمەن بىرگە, قايىرىمدىلىق قىزمەتىن كورسەتۋدەگى ايەلدەردىڭ ءرولى ەرەكشە كورىنىس تاپتى.
1909 جىلعى 1 ماۋسىمدا كورمە قالاشىعىنىڭ ەسىگى ايقارا اشىلدى. مەرەكەلىك سالتاناتقا جينالعان جۇرتشىلىق اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ وركەسترى ورىنداعان اۋەزدى مۋزىكاعا ءتانتى بولدى. كورمە قالاشىعىنىڭ ورتالىق الاڭىنداعى جۇرتشىلىق بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ ءراسىمىن تاعاتسىزدانا كۇتتى. تۇسكە تامان اقش-تىڭ 27-ءشى پرەزيدەنتى ۋيليام گوۆارد تافت ۆاشينگتون قالاسىنداعى اق ءۇيدىڭ شىعىس زالىنان كورمەنىڭ اشىلعاندىعى تۋرالى بەلگى بەردى. ول كلوندايك التىن كەن ورىندارىنان قازىپ الىنعان العاشقى التىن قۇيمالارىنان جاسالعان تەلەگراف قۇلاعىن بۇراپ, سيەتلدەگى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ اشىلعاندىعىن جاريا ەتتى. سول-اق ەكەن 21 زەڭبىرەكتەن سالتاناتتى ساليۋت بەرىلىپ, كورمە جالاۋى جەلبىرەدى.
بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا سايكەس بۇل كۇن قالالىق مەرەكە دەپ جاريالاندى. كورمە قالاشىعىندا وتكەن سالتاناتتى شارالارعا 80 مىڭنان استام ادام قاتىستى. قالا باسشىلىعى مەرەكە كۇندەرى كولىك قاتىناسىنىڭ مۇلتىكسىز ءجۇرۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى جاسادى. كورمە جالاۋى جەلبىرەگەن 5 اي ىشىندە مۇندا كەلگەن قوناقتار قالاشىقتاعى كولىك, تۇرمىستىق جانە باسقا دا قىزمەتتەردىڭ ەرەكشە جوعارى دارەجەدە ۇيىمداستىرىلعاندىعىنا كۋا بولدى. مۇندا كەلگەن تۋريستەردى كورمە پاۆيلوندارىنداعى مادەنيەت جانە ونەر جەتىستىكتەرىن كورسەتەتىن جادىگەرلەر قىزىقتىردى. سونىمەن قاتار, ولار ەتنوستىق توپتار مەن دياسپورالاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان پاۆيلونداردى دا كوپتەپ تاماشالادى. سيەتل قالاسىنداعى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى 1909 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ 16 قازانىنا دەيىن جالعاستى. وسى ۋاقىت ىشىندە كورمەنى 3,7 ميلليون ادام تاماشالادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
«ەگەمەن قازاقستان».
