ونەر • 31 مامىر، 2022

اقاننىڭ ءانىن «ارلەگەن»، ۇلەبايدىڭ ءانىن «ۇپتەگەن»

430 رەت كورسەتىلدى

گريگوري پوتانين «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى» دەگەندى بەكەر-ايتپاعان-اۋ... راسىندا دا ۇشقان قۇستىڭ قاناتى، ارىنداپ شاپقان تۇلپاردىڭ تۇياعى تالاتىن بايتاق دالامىزدىڭ ءوزى تۇنىپ تۇرعان ءان ەمەي نەمەنە؟!

ء«اننىڭ دە ەستىسى بار، ەسەرى بار،

تىڭداۋشىنىڭ قۇلاعىن تەسەرى بار.

اقىلدىنىڭ سوزىندەي ويلى كۇيدى،

تىڭداعاندا كوڭىلدىڭ وسەرى بار»،

دەيدى اباي...

راسىندا دا سولاي عوي. اسىرەسە، عاسىر­لار بويى ساناعا دا، كوڭىلگە دە، جۇرەككە دە ءسىڭىپ قالعان، قازاقتىڭ بۇكىل بولمىسىمەن دە، تابيعاتىمەن دە بىتە قايناسىپ كەتكەن اندەر بولادى. ولاردىڭ قاتارىنا اقان سەرىنىڭ «بالقاديشاسى» مەن ۇلەبايدىڭ «دۋدارايىن» قوسپاي تۇرا المايسىڭ. ەكەۋى دە قازاقتىڭ كەڭ دالاسى سەكىلدى كەڭ تىنىستى تۋىندىلار ەكەنى داۋسىز. «دۋدارايدى» ۇلەبايدىڭ ءانى دەپ استىن سى­زىپ ايتۋىمىزدىڭ وزىندىك سىرى بار. جال­پى، تاريحىمىزدا «شيمايلانعان، تۇ­زەلگەن» پاراقتار از ەمەس. سونداي تۇزەۋ­لەر مەن كۇزەۋلەردىڭ رۋحانياتقا، ءان الە­مىنە دە كەرى اسەر ەتكەنى بۇلتارتپاس شىندىق.

البەتتە، ءاربىر ءاننىڭ ءوز تاريحى بولادى. قالاي الىپ قاراساق تا، «دۋدا­رايدى» ءماريام جاگورقىزى جازدى دەگەنگە ەشكىمنىڭ سەنبەسى دە بەلگىلى عوي. بىرىن­شىدەن، ءاننىڭ تابيعاتى قازاقتىڭ بولمىسىمەن ۇشتاسىپ، ۇيلەسىپ تۇرعانى داۋ تۋدىرمايتىن شىندىق. ەكىنشىدەن، جاگورقىزى شىن مانىندە تالانت بولسا، باقا اندەرى تۋرالى دا بىلەر ەدىك. قىسقاسى، «دۋدارايدى» ورىس قىزىنىڭ تۋىندىسى دەگەن ميعا قونبايتىن دولبار ەكەنى ەكى باستان ايان.

«اقان سەرىگە دەگەن مەنىڭ بۇكىل ىقى­لاسىمدى اۋدارعان ءان «بالقاديشا» بولدى. سول كەزدە اكادەميك احمەت جۇبانوۆ مەن قىزمەت ەتەتىن «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە كۇيشىلەر، انشىلەر، كومپوزيتورلار تۋرالى ماقالالار اكەلىپ ءجۇردى. ءبىر جولى اقان سەرى تۋرالى ماقالا اكەلگەندە، ول كىسى: «شىراعىم، يليا، ءبىزدىڭ ءومىرىمىز وتە قيىن بولىپ تۇر. كوپ نارسەگە مەنىڭ قولىم بارا بەرمەيدى. اقان سەرىنىڭ، ءبىرجان سالدىڭ، ءماديدىڭ جانە وزگەلەردىڭ ءومىرى تۋرالى، ەستاي-قورلان جونىندە ءبىر كەزدە ەلدىڭ فولكلورشىلارىنان جيعان ماتەريالىمدى كىتاپ ەتىپ شىعاردىم. بىراق قازىر ايتىلىپ جۇرگەن «كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە شال، قاديشا» دەپ جۇرگەنى ءوزىنىڭ ءتول ءسوزى ەمەس، وسى ەسىڭدە بولسىن، قازىر مۇنى ءبىز جوندەي المايمىز. ويتكەنى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ناسيحاتىنا اينالىپ كەتكەن ءان» دەدى.

مەن بىردەن «قانداي ناسيحات؟» دەپ ساۋال قويدىم. سوندا احاڭ: «اقتار مەن قىزىلدار سوعىسىپ جاتقان ون سەگىزىنشى جىلدارى كەڭەس ۇكىمەتى باسىم بولىپ، قىزىلدار جەڭىپ جاتقان تۇستا، شارۋالارعا جەر بەرىپ، ەلدىڭ ءبارىن ءماز قىلىپ جاتقان شاقتا شارۋالار قىزىل اسكەرگە بالالارىن بەرمەي جاتىر، ءبىزدىڭ ايقايلاعان قۇر سوزىمىزدەن تۇك ءونىپ جاتقان جوق. بۇعان ءان ارقىلى اسەر ەتۋىمىز كەرەك دەگەندى ايتتى لەنين»، دەدى.

«ۆ كراسنوي ارمي شتىكي، چاي نايدۋتسيا. بەز تەبيا بولشەۆيكي وبويدۋتسيا» دەگەن «پروۆودى» اتالاتىن دەميان بەدنىي ەسىمدى لەنيننىڭ رۋحاني سەرىگى ءبىرىنشى كەڭەستىك ءان ەتىپ، ۋكرايننىڭ حالىق ءانىنىڭ انىنە نەگىزدەپ وسىنداي ءماتىن جازعان. سول ءان ارقىلى قىزىلدار ۇلكەن جەڭىسكە جەتكەن. سول سياقتى كەڭەس ۇكىمەتى قازاقستاندا ورناعاندا، قازاقستاندا كەڭەستىك جۇيەنى نىعايتىپ بەكىتۋ ءۇشىن اندەر ارقىلى اسەر ەتۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ماسەلەن، حالىقتار دوستىعى تاقىرىبىنا قۇداي جارىلقاعان «دۋداراي» دەگەن ءان بار. «دۋ­دارايدى» ءماريام جاگورقىزى شىعاردى دەستىك، وعان ونى سۇيگەن قازاق جىگىتى دۋدار–دۇيسەن ءماريام جاگورقىزى شى­عارماعان ءاندى، ياعني ۇلەباي دەگەن حالىق كومپوزيتورىنىڭ ءانىن ءماريامنىڭ اۆتورلىعىمەن بەرىپ كەپ جىبەردى. بۇل حالىقتار دوستىعى ما؟ كورىنگەن كوزگە سول ءان ماريامدىكى بولدى دا كەتتى. ول ولاي ەمەس! ۇلەبايدىڭ ءانى – بۇل ءان. ۇلەباي كىم؟ اۋىلدا جۇرگەن جاي عانا شارۋا ەدى. ۇلەباي ءوز انىنە ءوزى يە بولا المادى. «مە­نىڭ ءانىم» دەپ ايتۋعا شاماسى كەلمەدى. ۇلت­تار دوستىعى وسىلاي كەتتى ال.

ەندى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ، ياعني (ليكۆيداتسيا بەز گراموتنوستەي) ساياساتىمەن «اق بايان» دەگەن حالىقتىڭ ءانى بار عوي. ونى دا وزگەرتىپ العاندارى بار. ەندى قازاقتىڭ قىزدارىن شالعا بەرگەن، ۇلكەن ادامدارعا قالىڭ مالعا ساتقان دەگەن جەلەۋمەن ۇلبىرەپ تۇرعان بال قاديشانى «كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە شال، قاديشا» دەپ جاڭادان ءسوز جازدىرىپ، مۇنى ايەل تەڭدىگى ساياساتىنا تەلىپ، وسى ءاندى سولاي بەرىپ جىبەردى. ءسويتىپ اقان سەرىنىڭ

«قىزى ەدىڭ ىبەكەڭنىڭ، بال قاديشا،

وزەندى ورلەي بىتكەن تال، قاديشا.

سەكسەن قىز سەرۋەنگە شىققان كەزدە،

ىشىڭدە قارا باسىڭ حان، قاديشا» دەپ كەلەتىن كەرەمەت ءاندى ءبۇلدىردى. ول قىزدىڭ اكەسى ىبىراي ەلدىڭ ءبيى، شەشەنى، تۇتقاسىنا اينالعان، قاسيەتتى ادام بولعان سوڭ، ونىڭ ۇيىندە اقان سەرى ىلعي ءان سالىپ جۇرگەن.

«وي، سەرىم-اي، كەلدىڭ بە، سەرىم-اي» دەپ ونى قارسى العان. سول كەزەڭدە بال قاديشا كىشكەنتاي عانا قىز ەكەن. قا­ديشا ۇزاتىلار ساتتە اقان سەرى بىرنەشە مارتە تراگەديامەن بەتپە-بەت كەلگەن. ايەل­دەرى قايتىس بولعان، عاشىقتارىنان، قۇلا­گەرىنەن ايىرىلدى. قينالىپ، ىبان (ىبى­راھىم) دەگەن مىلقاۋ بالاسىن جەتەكتەپ، بۇرىنعى ارالاعان جەرلەرىن شارلاپ، قايعى جۇتىپ ءجۇرىپ، بال قاديشانى كورەدى عوي.

«كەتتى دەپ بالقاديشا ەستىگەندە،

قۇشاقتاپ قۇس جاستىقتى

جىلاعانىم» دەيتىنى بار. ءماتىننىڭ وزىندە ۇلكەن مۇڭ جاتىر عوي»، دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى، قازاق ءان الەمىنىڭ كورنەكتى وكىلى، ونەر زەرتتەۋشىسى يليا جاقانوۆ.

راسىندا دا قازاقتىڭ عاجاپ اندەرى ءبىر كەزدەرى يدەولوگيانىڭ «قۇربانى» بولىپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. ول تۋرالى تاۋسىلمايتىن اڭگىمەلەر جەتىپ ارتىلادى. «بالقاديشا» مەن «دۋداراي» سولاردىڭ ءبىر پاراسى عانا دەسەك، ەش قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق.

قالاي الىپ قاراساق تا، وزگە بىرەۋلەردىڭ وڭاي «ولجاسىنا» اينالعان رۋحاني مۇرالارىمىزدى وزىمىزگە قايتا قايتارۋدىڭ جالعىز جولى بار ەكەنىن تۇسىنەمىز. ۋاقىتىندا يدەولوگيانى جەلەۋ ەتىپ، الدەكىمدەر ۇپتەپ كەتكەن «دۋداراي» سەكىلدى عاجاپ اندەردى ەندىگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءوز ناسيحاتىمىزبەن جەتكىزگەنىمىز ابزال. ايتپەسە ۇلەباي سەكىلدى ەل ىشىنەن شىققان تالانتتاردىڭ ەسىم-سويى ۇمىتىلا بەرەتىنى راس قوي.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار