شۇبارتاۋ شىڭعىستاۋدىڭ كۇنگەيىندە

وسى ورايدا ۇلىلاردىڭ بەسىگى, مادە­نيەتتىڭ التىن قاقپا ەسىگى بولعان بۇرىن­عى سەمەي ءوڭىرىن قايتا تۇلەتىپ, ونىڭ اۋماعىندا اباي وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى بايلام ءوڭىردىڭ ادامدارىن عانا ەمەس, بارشا قازاق ەلىن ەرەكشە قۋانتقان تاريحي ماڭىزى بار جاڭالىق بولدى. ءيا, ەل پرەزيدەنتىنىڭ بۇل شەشىمى كورمەگەندى كورىپ, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ نەبىر سۇمدىعىن باسىنان وتكەرگەن ءوڭىردىڭ ادامدارى ءۇشىن ۇلكەن رۋحاني قولداۋ بولدى.

سەمەي وبلىسى تاراپ, وسكەمەن وڭىرى­نە قوسىلىپ, شىعىس قازاقستان وبلى­سى قۇرىلعاندا وڭتايلاندىرۋدىڭ وتكىر قاي­شى­سىنا ءىلىنىپ, قىسقارتىلعان اۋدان­داردىڭ ءبىرى شۇبارتاۋ اۋدانى بولدى. ول شىعىسىندا ىرگەلەس جاتقان اياگوز اۋدانىنا قوسىلعان تۇستا ونىڭ اۋىلدارى جاڭا اۋدان ورتالىعى اياگوز قالاسىنا 350-400 شاقىرىم قاشىقتىقتان قاتىناۋىنا تۋرا كەلدى. بۇل جاعداي سول كەزدە جۇرتشىلىققا وڭاي سوقپادى. ءبىر عانا جاعدايدى اي­تايىق. ماسەلەن, ءبىر جاپىراق انىقتاما قاعازىن الۋ ءۇشىن الىستاعى اۋىلدان اۋدان ورتالىعىنا سابىلعان جۇرت بارىپ-قايتقان جولى ءۇشىن 3-4 مىڭ تەڭگە اقشا تولەۋىنە تۋرا كەلدى. وعان بارعان شارۋاسى بىتپەي قالعان جاعدايدا جاتىن ورىن مەن تاماعىنا كەتەتىن تاعى دا 2-3 مىڭ تەڭگەنى قوسىڭىز. قولىنداعى ون شاقتى قوي-ەشكىسى مەن ءتورت-بەس ءىرى قاراسىنا قاراپ وتىرعان قاراپايىم حالىق وسىنداي قيىندىقتارعا شىداي الماي اتاقونىس, تۋعان اۋىلدارىن امالسىز تاستاپ قالالارعا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. سول كوش توقتاسا ەندى توقتار دەگەن ويدامىز.

ءيا, شۇبارتاۋ – شىڭعىستاۋدىڭ كۇن­گەيىن­دەگى ءوڭىردىڭ اتاۋى. بۇل وڭىردەن دە ايتۋلى ادامدار شىققان. وعان اقىن اباي ايتقىشتىعىن ەرەكشە باعالاپ, «كەرەيدىڭ قىزىل جەلى» اتاعان بەگەش شەشەن, ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى ءانشى, كومپوزيتور ءۋايىس شوندىباي ۇلى, حالىق اقىنى تولەۋ كوبدىكوۆ, كورنەكتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ, قازاق انشىلەرىنىڭ اتاسى بەكەن جىلىسباەۆ, بۇگىنگىنىڭ مۇحتارى دەلىنىپ جۇرگەن قارىمدى قالامگەر مۇحتار ماعاۋين, ايتۋلى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى سىندى ەل تانىعان تالانتتاردى تىلگە تيەك ەتسەك تە جەتكىلىكتى.

وڭتايلاندىرۋ جىلدارىندا تاراپ, اياگوز اۋدانىنا قوسىلعان بۇل وڭىردەگى اۋدان­نىڭ بۇرىنعى اتى دا شۇبارتاۋ. ونىڭ جەرى قارت شىڭعىستىڭ كۇنگەيىندەگى قوڭىر بۇيراتتاردان باستالىپ, سولتۇستىك باتىس بولىگىنىڭ ءبىر شەتى سوناۋ ءبىر جىلداردا اتوم جارىلىسىنىڭ اۋىر ازابىن باسىنان وتكەرگەن اياۋلى مەكەن ابىرالى وڭىرىنە, ودان باتىس پەن وڭتۇستىك باتىسقا قاراي بۇگىنگى جانە بۇرىنعى قاراعاندى, جەزقازعان وبلىستارىنىڭ اقتوعاي, قار­قارالى, توقىراۋىن, بالقاش ءتارىزدى وڭىرلەرىمەن شەكتەسەدى. ال سولتۇستىگى ۇلى اقىن اتىنداعى اباي اۋدانىمەن, شى­عىسىندا اقشاتاۋ ارقىلى ەجەلگى اياگوز جەرى­مەن شەندەسىپ, وڭتۇستىك شىعىسى مەن تۇستىگىندە بۇرىنعى كوكشە تەڭىز, قازىرگى بال­قاش اتالاتىن ايدىنعا تىرەلەتىن اتىراپتى الىپ جاتقان ۇلان دالا – سول بۇرىنعى شۇبارتاۋ اتالعان اۋدانعا تيەسىلى جەر. كولەمى 3,5 ملن گەكتار جەردى قامتيتىن وسىناۋ جورتقان اڭنىڭ تۇياعى, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ارقانىڭ سارى دالاسى – ءبىر كەزدە ءتورت ت ۇلىك مالعا ءورىس, سول مالدى باعىپ-قاعىپ, ءوز ءتولى ەسەبىنەن وسىرگەن جۇرت­تىڭ قۇتتى قونىسى بولعان باق مەكەن, بايسىن جەر.

جالپى, وڭتايلاندىرۋ, ىرىلەندىرۋ كە­زىندە حالىق ءبىرشاما الاساپىران كۇن­­دى باستان كەشىردى. سونىڭ سالدارىنان سەرگەلدەڭمەن ءجۇرىپ, بارىمىزدى جو­عالتىپ, بايلىعىمىزدان ايىرىلىپ قالعان جاعدايىمىز بار. ونى نەسىنە جاسىرامىز. ايتالىق, ادامدارى تۋىپ-وسكەن جەرىنەن امالسىز باسقا جاققا قو­نىس اۋدارعان اۋىلداردىڭ كوبى ارتىن­شا «بولاشاعى جوق» اۋىلدار دەگەن نەگىز­سىز سىلتاۋلار­مەن سىپىرا جابىل­دى. ونىڭ ايقىن دا ناقتى مىسالىن وڭتايلاندىرىلىپ, ىرىلەن­دىرىلگەن اۋداندار مەن اۋىلداردىڭ ومى­رى­نەن كورۋگە بولادى. ءسويتىپ, بارىمىز­دان ايىرىلدىق. قانشاما باسپانالار قاڭىراپ بوس قالدى, قيراپ, ءب ۇلىندى. مۇلدە جويىلىپ كەتكەندەرى دە بولدى. ماسەلەن, ءبىر كەزدەرى 50 مىڭ قوي, مىڭداپ جىلقى جانە ءىرى قارا وسكەن جورعا ەلدى مەكەنى تاپ وسىنداي جاعدايدى باستان كەشتى.

ال ەندى سول كەزدەردە كوشكەن حالىق قاي­دا باردى دەيسىز بە؟ ولاردىڭ ءبىرازى ىرىلەندىرىلگەن اۋدانداردىڭ ورتالىعىنا بارعانىمەن, باسىم كوپشىلىگى الماتى, استانا سياقتى حالىق قالىڭ شوعىرلانعان ۇلكەن قالالار مەن وبلىستاردىڭ ورتالىق­تارىنا اعىلدى. وسىنداي ىشكى ۋربانيزاتسيا كەزىندە ولاردى ول جەرلەردە سالۋلى توسەك, سالقىن ءۇي كۇتىپ تۇرعان جوق ەدى. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ كوبى بازار جاعالادى, امالسىز اربا سۇيرەدى, جۇكشى جانە اۋلا سىپىرۋشى سياقتى دەنساۋلىققا زيان اۋىر جۇمىستاردى اتقاردى. ال ايەل­دەر قاۋىمى الا قاپتى ارقالاپ جەر ءوڭىردى ارالادى. ەندى بىرەۋلەرى ونى-مۇنى, ۇساق-تۇيەك, باكىن-شۇكىن زاتتاردى ساتىپ الىپ, تيىن قوسىپ قايتا ساۋدالاپ, ماردىمسىز بىردەڭە تابۋمەن اينالىستى.

شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ اتى ءبىر كەز­دەرى وداق كولەمىنە بەلگىلى بولىپ, داڭ­قى الىسقا كەتكەن تۇستاردا قول جەتكەن تابىستارى مەن كورسەتكىشتەرى نازار اۋدارارلىق. ايتالىق, 1970-1990 جىل­داردىڭ ارالىعىندا شۇبارتاۋداعى قوي سانى 350-400 مىڭ, ءىرى قارا 14-15 مىڭ, جىل­قى 15-20 مىڭ ارالىعىندا بولعانىن بىلەمىز. اۋدان سول جىلداردا ءار جىلى مەملەكەتكە جەكە سەك­توردى قوسپاعاندا 7-8 مىڭ توننا قوي ەتىن, 5-6 مىڭ توننا سيىر ەتىن, 2-2,5 مىڭ تون­نا جىلقى ەتىن تاپسىرىپ وتىرعان. بۇل دەگەنىڭىز تاراتىلعان اۋداندار قايتا قۇرىلعان جاعدايدا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ارزان دا ساپالى ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن اناعۇرلىم ارتتىرۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىن كورسەتەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەل مۇنداي مۇمكىندىكتەردى مۇلتىكسىز پايدالانۋى كەرەك دەگەن ويدامىز.

سونداي-اق وسى تۇستا كەڭەس وكىمەتىنىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا شۇبارتاۋ وڭى­رىندە مال سانىنىڭ قانشا بولعاندىعىن دا جۇرت نازارىنا ۇسىنا كەتكەندى ءجون كوردىك. بۇل رەتتە ناقتى ستاتيستيكاعا سۇيەنە وتىرىپ, ەل مەن جەر جايىندا دەرەكتى كىتاپ جازعان ناستى­لەك سامەنبەتوۆ اعامىزدىڭ جازباسىنا ۇڭىلگەن ەدىك. اۋىلدىڭ اكادەميگى دەيتىندەي كوپتى كورگەن, كوپ نارسەنى كوڭىلگە تۇيگەن, بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ «اياگوز اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتانىپ وتىرعان شەجىرە اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, بايلاردى جاپپاي كامپەسكەلەۋدەن بۇرىنعى 1930 جىلعى ەسەپ بويىنشا شۇبارتاۋ وڭىرىندە 336 973 مىڭ قوي-ەشكى, 49 287 باس جىلقى, 17 214 سيىر, 16 141 تۇيە بو­لىپتى. بۇل تسيفردى ناستىلەك اعامىز عانا ەمەس, 90 جاستان اسىپ دۇنيە سالعان, عۇمىر بويى ەسەپ-ستات سالاسىندا جۇمىس ىستەپ, وسى سالانى ۇزاق جىلدار باسقارعان ساليقالى قاريا سەيسەباي باۋوۆ اعا دا جازعان. سەيسەكەڭ ءوزىنىڭ كورگەن-بىلگەنى, باسىنان كەشكەنى جايلى جازعان تاماشا عۇمىرنامالىق كىتابىندا ول تۋرالى ارحيۆتەن الىنعان ناقتى دەرەكتەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنعان.

شۇبارتاۋ ءوڭىرى بۇگىندە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان ويسىلقارانىڭ ءوسىپ-ونگەن وتانى بولدى دەگەنگە كىم سەنەدى. بۇرىننان قالعان جۇقانا بولسا كەرەك, الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعى, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن كونەكوز قارتتاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وڭىردە 350-400 باسقا دەيىن تۇيە بولىپتى. الايدا كەڭەس وكىمەتى تۇيە ت ۇلىگىنىڭ پايداسىنا دۇرىس باعا بەرمەۋ سەبەبىنەن ونىڭ تۇقىمى تۇبىرىمەن جو­يىلىپ كەتكەن. ايتپەسە, شۇبارتاۋدىڭ ەڭبەككەر حالقى از شىعىنمەن مول ءونىم وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن وسى اسا ءتيىمدى ت ۇلىكتى بۇگىنگە دەيىن وسىرەر ەدى. امال نە, قازىر ويسىلقارانىڭ وتانى بولعان وڭىر­دە ەمگە دەپ ىزدەسەڭ ءبىر تۇيە تاپپايتىن جاعدايعا جەتتىك. جالپى, تۇيە مالىن وسىرۋگە بۇل ءوڭىر وتە قولايلى ەكەنىن استىن سىزىپ تۇرىپ ايتقىمىز كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شۇبارتاۋ اۋدانى قايتا قۇرىلعان جاعدايدا وسى وتە ءتيىمدى ت ۇلىك تۇيە شارۋاشىلىعىن وسىرۋگە دە تاماشا مۇمكىندىك تۋار ەدى. وعان جەرى جارتىلاي ءشول جانە شولەيتتى بولىپ كەلەتىن وڭىردە قولايلى جاعداي بار. ويتكەنى تۇيە مالى ءسۇيسىنىپ جەيتىن اششىلى-تۇششىلى كوكپەك پەن يزەن, بايالىش پەن جانتاق وسەتىن دالالار كوڭىلگە وسىنداي ويلاردى ورالتادى.

ارينە, مالدى كوپتەپ ءوسىرۋ ءۇشىن سۋدىڭ مول قورى كەرەك. جەرى ءشول جانە شولەيتتى ايماققا جاتادى دەگەنمەن شۇبارتاۋ ءوڭىرى سونشالىقتى سۋسىز دا جەر ەمەس. ايتالىق, شۇبارتاۋدىڭ جەرىنىڭ ابىرالى, اياگوز وڭىرلەرىمەن شەكتەسەتىن شىعىسى مەن باتىسىنداعى ەكى كىندىك قازىعى ىسپەتتى قامباردىڭ كوكشەتاۋىنداعى تۇلپار مەن اقشاتاۋمەن شەندەسەتىن سۇلۋشوقى ارالىعىندا, ولارمەن ورتاداعى قارت شىڭ­عىستىڭ كۇنگەيىندەگى جەرلەر­دە جاعا­سى جاسىل قۇراق, بۇلقىنا اق­قان بۇلاق­تار جەتەرلىك. بۇل وڭىردە جاز جايلاۋدا مىڭعىرعان ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ مەيىرىن قاندىراتىن سول تاس باستاۋلاردان باسقا كوكتەمدە بۇلقىنا, جۇلقىنا اعاتىن ونداعان وزەندەر, قار سۋىمەن مولايىپ جاز بويى جاعاسى كوك شالعىن بولىپ جاتاتىن شاعىن كولدەر مەن كولشىكتەر دە از ەمەس. وعان دالەل رەتىندە شۇبارتاۋ جەرىندەگى ەسپە, سارى, داعاندى, مالكەلدى, باباڭ, قۇر, قورىق, بايقوشقار, بالقىبەك, باقا­ناس, يگىلىك, ارسالاڭ, كوكسالا, بۇر­گەن, ايعىز, قۋرايلى وزەندەرى مەن ساندىق­تاستاعى ءيتتىڭ كولى ءتارىزدى ونداعان شاعىن كولدەر مەن كولشىكتەردى ايتۋعا بولادى.

شۇبارتاۋ بۇرىن اۋدان بولىپ تۇرعان كەزدە كوكتەمدە ساي-سالادان اققان قار سۋى­­مەن ارنالارى اسىپ-تولىپ, جوڭكىلە اعاتىن جوعارىداعى وزەندەردىڭ سۋلارىن قولايىنا قاراي بۇرىپ, الدىن الا جاسالعان بوگەتتەر ارقىلى وزەن جاعا­لاۋلارىنداعى جازىقتارعا شىعارىپ, ونى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىساتىن. سول سۋ جايىلعان جەرلەردەن قىسقا قاجەتتى مال ازىعىنىڭ مول قورىن دايىندايتىن. ماسەلەن, باقاناس وزەنىنىڭ ءون بويىندا وسىنداي ونداعان بوگەتتەر مەن توسپالاردىڭ بارلىعى بىزگە ءمالىم. ونداي ءىستى ءتىپتى قۋاتتى تەحنيكالىق قۇ­رال­دار جوق كەزدىڭ وزىندە قاراپايىم قايلا, كۇرەكپەن جۇزەگە اسىرعان ەڭبەككەر جۇرتتىڭ ەرلىك ىسىنە قايران قالاسىڭ. مىسالى, ەرتەرەكتە بارشاتاسقا تاياۋ تۇستان كانال قازىپ, سۋدى جەتەلەپ قىرعا شىعارعان. سول سۋمەن وسى ماڭداعى 437 گەكتەر جەرگە ەگىن ەككەن. ول جايىندا جوعارىدا اتتارى اتالعان اعالارىمىز جازعان كىتاپتاردا جاقسى ايتىلادى. سول ەگىن سالعان جەرلەردەگى اتىزدار مەن ارىقتاردىڭ سۇلباسى بۇگىنگە دەيىن تايعا تاڭبا باسقانداي سايراپ جاتىر. ال ەندى وزەننىڭ «قوس اعاش» اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «اقتوعان» كانالى ارقىلى الىناتىن سۋمەن بۇگىنگە دەيىن وسى وڭىردەگى تۇرعىندار قاجەتتى مال ازىعىن دايىنداۋدا. كوكسالا, بۇرگەن, ايعىز, قۋرايلى سياقتى وزەندەردىڭ بويىنداعى توپىراعى قۇنارلى جەرلەردەن دە سوناۋ ءبىر جىلدارداعى ەگىستىكپەن اينالىسقان ەرلىك ىستەردىڭ ءىزىن كورۋگە بولادى.

سوناۋ ءبىر جىلدارى «قوي شارۋاشىلى­عى – جاستاردىڭ ءتول ءىسى!» دەگەن باستاما كوتەرگەن اۋداننىڭ ەڭبەككەر جۇرتشىلى­عىنىڭ يگى ءىسى كەزىندە لايىقتى باعاسىن دا الدى. ايتالىق, وعان دەيىن ءبىر عانا قا­را­پايىم ەڭبەك ادامى رىزدىقباي تىلەۋ­بەرلين اقساقال سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العان بولسا, شۇبارتاۋلىقتار باستاما كوتەرگەن جىلداردا ونداي ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇستى. سونىڭ ءبىرى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «تۇلپار» اتتى قوي ءوسىرۋشى كومسومول-جاستار بريگاداسىن ۇيىمداستىرىپ, وعان ۇزاق جىلدار ۇستازدىق ەتكەن جاناربەك شۇلەنباەۆتىڭ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتا­عىنا يە بولىپ, مەملەكەتتىك سىي­لىق­­تىڭ لاۋرەاتى اتانۋى. سونداي-اق «التىن جۇلدىز» قوي ءوسىرۋشى كومسومول-جاستار بريگاداسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن تىلەۋقابىل ومىربەكوۆتەي ەڭبەك ادامى دا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتان­دى. ويتكەنى ولار جانە ولاردىڭ زامان­­داستارى يەن دالاداعى ءبىر سارىندى مال­شى ومىرىنە ۇلكەن وزگەرىس, تىڭ جاڭا­لىقتار اكەلدى. مال باققان قاۋىم­نىڭ زاماناۋي ۇلگىدەگى مادەنيەتتى ءومىرىن قالىپتاستىردى. مال باعۋداعى ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتتى. كوپ كوتەرگەن جۇكتىڭ جەڭىل ەكە­نىن, كۇش توپتاستىرىلعان جەردە كورسەت­كىشتەردىڭ ارتا تۇسەتىنىن دالەلدەدى. وسىنداي ەڭبەكتەرى ءۇشىن ەڭبەككەرلەردىڭ تاعى ءبىر توبى لايىقتى ماراپاتتارعا يە بولدى. 3 ادام لەنين وردەنىمەن, 5 ادام ءى جانە ءىى دارەجەلى «ەڭبەك داڭقى», جۇزدەگەن ادام ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» سياقتى تاعى باسقا دا وردەندەر مەن «ەڭبەكتەگى ەرلىكتەرى ءۇشىن» بەرى­لەتىن ءارتۇرلى مەدالداردىڭ يەگەرى اتان­دى. وسى تۇستا اسىرەسە 18 بەن 20 جاس­تىڭ ار جاق, بەر جاعىنداعى ۋىزداي جاس­­تاردىڭ اتاقتارى جەر جارىپ, ەل قۇر­مە­تىنە بولەنۋى. مىسالى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى جاناربەك شۇلەنباەۆ سىندى ەڭبەك مايتالمانىنىڭ شاكىرتى تىلەك ىقسانوۆ نەبارى 20 جاسىندا سول كەزدەگى ەڭ جوعارى ماراپاتتىڭ ءبىرى لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. جاكەڭنىڭ تاعى ءبىر شاكىرتى راعىنا ءابىلاحاتوۆا «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن ومىراۋىنا تاقتى. تاعى ءبىر قوي ءوسىرۋشى كومسومول-جاستار بريگاداسىنىڭ مۇشەسى زينات سارمۋرزينا بەرليندە وتكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالىنە قاتىناسىپ, لاۋرەات اتاندى. قوي باعا ءجۇرىپ وي باققان ولار ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ جوعارى ءبىلىم دە الدى.

ال ەندى جاستاردىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇل­شىنىسىن, پاتريوتتىق سەزىمدەرىن وياتىپ, وتان­سۇيگىشتىككە باۋلىعان شۇبار­تاۋ اۋ­داندىق كومسومول ۇيىمى سول جىلداردا ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن مارا­پاتتالعان-دى. وسى كومسومول ۇيىمى­نىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولعان تىلەك شاكا­رىم ۇلى احىنوۆ مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. مۇنداي اتاققا باستاما كوتەرگەن اۋداندى ۇزاق جىلدار باسقارعان شايماعامبەت ورازبەك ۇلى ماقاشەۆ اعامىز دا يە بولعان ەدى.

مال شارۋاشىلىعىنىڭ كوپتەگەن ۇز­دىكتەرى ءتۇرلى سەزدەردىڭ دەلەگاتى, وداقتىق, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق كەڭەس­تەردىڭ دەپۋتاتتارى بولدى. وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق كورمەلەردىڭ التىن, كۇمىس مەدالدارىنىڭ يەگەرى اتاندى. ونداي قۇرمەتكە بولەنگەن ەڭبەك ادامدارى مەن بىلىكتى باسشىلار جۇزدەپ سانالادى. سولاردىڭ ءبىرى – كەزىندە 55 مىڭنان اسا قوي, مىڭنان اسا جىلقى جانە ءىرى قارا مالىن وسىرگەن ۇلكەن شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى بولعان ءبىلىس كارىمبەك ۇلى وسپانوۆ. ول اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىن وسىرۋدەگى كوپجىلدىق تاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە وندىرىستەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ-اق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاندى. ەڭبەك قىزىل تۋ جانە «قۇرمەت بەلگىسى وردەندەرىن يەگەرى بولدى. اۋپارتكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, اۋاتكومنىڭ توراعاسى, جاڭا سەمەي اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ, ەل ءىسىن ىلگەرى باستىرۋعا ۇلەس قوستى.

وتكەن جىلداردىڭ تاريحىنا زەر سال­ساق شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ ەڭبەككەر جۇرت­شىلىعى سول ءبىر جىلداردا قىستاماعا كىرەتىن قىرۋار مالعا قاجەتتى جەم-ءشوپتىڭ جەتكىلىكتى قورىن وزدەرى تۋىپ-وسكەن, قۇت-­بەرەكە دارىعان قۇنارلى دالادان ءوندى­رىپ كەلگەندىگىن كورەمىز. سونداي-اق ءار-جىلى 30-35 مىڭ گەكتار جەرگە ءارتۇرلى ءداندى داقىل ەگىپ, ونىڭ ءار گەكتارىنان ورتا ەسەپپەن جىل سايىن 10-15 تسەنتنەر استىق جيناۋعا جەتىستى. قازىردە سول ەگىستىك القاپتار قاڭباق باسقان, قۇيىن ويناعان قۇلا ءتۇز, قۋ مەديەنگە اينالىپ, ەلسىز-كۇنسىز, قاڭىراپ بوس جاتىر. ال ىرى­لەندىرىلگەن اياگوز اۋدانىندا قازىر جىل سايىن 8-10 مىڭ گەكتار جەرگە استىق ەگى­لە­دى. مىنە, ءبىزدىڭ اۋدانداردى بىرىنە-ءبىرىن قوسۋدان تاپقان پايدامىز. مۇنداي با­دى­­رايىپ تۇرعان كەلەڭسىز كەمشىلىكتەردى ءومىر­­دىڭ كەز كەلگەن سالاسىنان تابۋعا بولادى.

قازاقستانداعى بارلىق اۋداندار سياق­تى شۇبارتاۋ اۋدانى دا 1928 جىلى قۇ­رىلعان. سودان بەرى ەكى رەت تاراعان. العاشقىسى, 1963-1965 جىلدار­دىڭ ارالىعى. ەكىنشى رەت 1997 جىلدىڭ مامىر ايىندا تاراتىلعان. ەكەۋىندە دە اۋداننىڭ تەمىر جولدان شالعايلىعى, وبلىس ورتالىعىنان الىس ورنالاسقانى باس­تى سەبەپ بولعان. ءبىز وتپەلى كەزەڭدە ورىن العان ەكىنشى تارالىمدى دۇرىس دەيىك. ويتكەنى ول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاعدىرى تا­را­زىعا تۇسكەندەي قىل ۇستىندەگى كەز ەدى. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارىن­دا تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ سانى تىم از بو­لاتىن. ال قازىر جاعداي مۇلدە باسقاشا. ەلدىڭ ەكونوميكاسى نىعايدى, الەۋەتى ارت­تى. قالاداعى قانداستارىمىزدىڭ سا­نى كوبەيىپ, ساپاسى جاقسارا ءتۇستى. بۇگىن­دە وسىنداي داۋلەتى تاسىپ, ساۋلەتى ارت­قان ەلىمىزدىڭ بولاشاعىمەن الىس-جا­قىن شەتەلدەردىڭ قاي-قايسىسى دا ساناسادى. وسى ورايدا بارىمىزدى باعامداپ, باي­لىعىمىزدى ارتتىراتىن, قول جەتكەن جە­تىس­تىگىمىزدى ۇستەمەلەي تۇسەتىن يگىلىكتى ىس­­تەر­گە باتىل قادام باسقانىمىز دۇرىس دە­­گەن ويدامىز. سوندا عانا ەل پرەزيدەنتى قا­سىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ مىرزا ايتىپ جۇرگەن جاڭا قازاقستاندى قۇرا الامىز.

اۋدان قايتا قۇرىلعان جاعدايدا بۇ­رىنعى قۇرىلىستاردىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ساقتالۋى دا بۇل ماقساتتى ىسكە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە ەلدى مەكەندەردەگى مال ءوسىرۋ ءۇشىن ىرگەسى بەتونمەن بەكەمدەلگەن تاس قورالار مەن مال بورداقىلاۋ الاڭ­دارىنىڭ مۇرتتارى بۇزىلماعان قال­پىندا تۇرعاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك. ولاردى كوپ شىعىنسىز-اق جەڭىل جون­دەپ, قاتارعا قوسۋعا بولادى. ال اۋدان ورتالىعىنداعى بۇرىنعى اكىمدىك ءۇيى, مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا, ىشكى ىستەر ءبولىمى سەكىلدى مەكەمەلەردىڭ عيماراتتارى دەرلىكتەي ساقتالعان. بۇل دەگەنىڭىز اۋداندى اشۋعا كوپ قارجى كەتپەيتىندىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا ەل ەرتەڭىن ويلاعان ازاماتتار باتىل قادامعا بارۋعا ءتيىس. سوندا عانا ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتان, ول تۋدىراتىن نارازىلىقتان قۇتىلۋعا بولادى.

ەندى نارىقتىق كەزەڭدە كەز كەلگەن اۋدان ءوزىن-ءوزى اقتاۋى ءۇشىن تەك قانا اۋىل­شا­رۋاشىلىعىن العا باستىرۋ مەن مال ونىم­دەرىن وندىرۋگە عانا قاراپ قال­­ماۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە شۇبارتاۋ اۋ­دانىنىڭ ەكو­نو­ميكاسىن كوتەرۋگە مۇم­­كىندىك بەرە­ت­ىن تابيعي جەراستى با­ي­­­­­-
لى­­عىنىڭ وڭىردە مول قورى بار ەكەنىن ايتقان ءجون. ماسەلەن, مۇندا الەمدە سيرەك كەزەسەتىن «گاۆرا» اتالاتىن قارا تاستىڭ مول قورى بار. سونىمەن قاتار قىزىل, كوك, اق ءتۇستى مرامورلار, التىن مەن كۇمىس, جەز بەن مىس, كومىر مەن تەمىر, ءتىپتى ۋران جانە باسقا دا مەندەلەەۆ تابليتساسىنداعى بايلىقتىڭ تۇرلەرى جەتكىلىكتى. اقباستاۋ, قۇسمۇرىن, جورعا, تاسقورا, مايلىشات, مۇزبەل, شىرىق, ەمەلتاۋ, بايتەن, قىزىل تاس دەپ اتالاتىن جەرلەردەگى وسى قازبا بايلىقتاردى بۇگىندە جەكەمەنشىك شاعىن ءوندىرىس ورىندارى ءوز بەتتەرىنشە جۇلمالاپ, پايداسىن كورۋدە. ولاردىڭ مەملەكەتكە زاڭدى تۇردە قانشالىقتى سالىق تولەيتىن-تولەمەيتىندىگى دە بەلگىسىز. شۇبارتاۋ اۋدانى اشىلعان جاعدايدا ولار ءبىر جۇيەگە كەلەر ەدى دە تۇراقتى تۇردە سالىعىن تولەپ اۋدان بيۋدجەتىنە قىرۋار قارجى تۇسەر ەدى.

شۇبارتاۋدىڭ اۋدان بولىپ قۇرى­لۋى­نا مۇمكىندىك بەرەتىن تاعى ءبىر قولاي­لى جاعداي – بۇل وڭىردە بۇرىن كەڭ­شار ورتالىقتارى بولعان توعىز ەلدى مەكەننىڭ بارلىعى دەرلىكتەي ءبىر كەزدەگى ستراتەگيالىق جاعدايعا بايلانىس­تى سالىن­عان ۇلكەن تاسجولدىڭ بويىندا جاتقاندىعى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى مەن نۇر-سۇلتاندى قارا­عاندى قالاسى ارقىلى جالعاستىراتىن باق­تى مەن مايقاپشاعايدان شىعاتىن ەڭ توتە جول وسى ءوڭىردى باسىپ وتەدى. ەرتىستى ورا­ماي, الاتاۋدى اينالماي جۇرەتىن ەڭ تۋرا جول – وسى. بىراق ونى جوندەۋ نەگە ەكەنى بەلگىسىز ءالى كۇنگە قولعا الىنباي كەلە­دى. اۋدان اشىلسا جول دا جوندەلەر, وڭىرگە دە, ومىرگە دە ءوڭ كىرەر دەگەن ويدامىز.

مىنەكي, ءبىز وسىلاي ءوزىمىز جاقسى بىلەتىن شۇبارتاۋ ءوڭىرىنىڭ بۇگىنگى جانە بۇرىنعى جاعدايىن جالپى وقىرمان قاۋىمنىڭ, ەل باسقارۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ نازارىنا ۇسىن­عاندى ءجون كوردىك. ونداعى ويىمىز ەل مەن جەردىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كەرەكتى كۇن تارتىبىندەگى كەلەلى ماسەلەگە ءۇن قوسۋ. ارينە, بۇل جونىندەگى سوڭعى ءسوز, سوڭ­عى بايلام – ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەنشىسىندە. سول جاقسى­لاردان جاقسى قولداۋ كۇتەمىز.

اقاش كوكسەگەن,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى