رەفەرەندۋم – مەملەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن حالىق بولىپ شەشۋدىڭ باستى تەتىگىنىڭ ءبىرى. سول ارقىلى ءاربىر ارەكەتىمىزدى, اتقارار ىستەرىمىزدى, ەڭسەرەر مەجە-مىندەتتەرىمىزدى ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, كەمەلىنە كەلتىرىپ, جۇيەلى جۇرگىزە الامىز. مۇنداي پلەبيستسيت ءاربىر ازاماتقا ءوز ۇستانىم-پىكىرىنىڭ مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنۋگە, ءوزىن ورتاق وتانىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بايىرعى زاماندارداعى حاندارىمىز ىرگەلى ىستەردە حالىقپەن كەڭەس قۇرعان, بۇقاراسىنىڭ باتاسىن العان. بەرتىندە قازاق كوسەمدەرى ماڭگىلىك ەل قۇرۋ جولىندا باس بىرىكتىرىپ, ءبىر تۋدىڭ استىنا جيىلىپ, ۇلىتاۋداعى جاقپار تاستارعا بىرلىكتىڭ ءبىتىمىنىڭ سيمۆولىنداي ءتول تاڭبالارىن قاشاپ قالدىرعان. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى جاريالاعان رەفەرەندۋمدا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ تاڭداۋى – بىرىگە, تۇتاسا كەلە, ءبىرتۇتاس ەلدىڭ تاڭداۋىنا اينالادى.
الداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ناتيجەسىندە اتا زاڭداعى 98 باپتىڭ 33-ءى وزگەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. رەفەرەندۋمدا ەل قولداسا, وندا اتا زاڭعا تۇزەتۋلەر بيىل كۇشىنە ەنبەك. تەك پارلامەنتكە جانە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قىزمەتىنە قاتىستى نورمالار 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنگىزىلۋى مۇمكىن. بۇل – جىل سوڭىنا دەيىن وسى كونستيتۋتسيالىق جاڭاشىلدىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى زاڭداردىڭ تۇتاس توپتاماسىن قابىلداۋ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستى.
كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنا «جەر جانە جەر قويناۋى – حالىقتىڭ مەنشىگى, بايلىعى» دەگەن باپ ەنگىزىلمەك. بۇل – حالقىمىزدىڭ تالابى. بۇل پرەزيدەنت ايتقان جاڭا قازاقستانداعى ادىلەتتىلىكتىڭ ورناۋى بولماق. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار مەملەكەت مەنشىگىندە بولادى» دەپ جازىلعان.
رەفورما اياسىندا قازاقستان باسقارۋدىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك ۇلگىسىنەن باس تارتادى. تاۋەلسىزدىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ, مەملەكەت قۇرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە بۇل دامۋ مودەلى قاجەت تە ەدى. بىراق قازىر زامان وزگەردى. سوندىقتان سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋدان دامىعان ەلدەردەگى سەكىلدى مىقتى پارلامەنتكە سۇيەنگەن پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا ءبىرجولا كوشەمىز. پارلامەنتتىڭ قۇزىرى مەن ءرولى كۇشەيەدى. مۇنداي جۇيە بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ (پارلامەنت, سوت جانە اتقارۋشى بيلىكتىڭ) وڭتايلى تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, ەلىمىزدى ورنىقتى دامىتۋعا سەپتەسەدى.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى وزىنە قاتىستى سالماقتى شەكتەۋلەردى قابىلداپ وتىر. بىرىنشىدەن, Amanat پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس XXIII سەزىندە ق.توقاەۆ بيلەۋشى پارتيانىڭ توراعاسى وكىلەتتىگىنەن باس تارتتى. سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر ناتيجەسىندە پرەزيدەنت ءوز وكىلەتتىگىن اتقارۋ كەزەڭىندە كەز كەلگەن پارتياعا مۇشەلىگىن ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋعا مىندەتتەلمەك. اتالعان نورما ەلدەگى ساياسي باسەكەنى ارتتىرىپ, ساياسي مونوپوليانى جويادى, بارلىق پارتيانىڭ دامۋىنا بىردەي جاعداي جاسايدى. سايلاۋعا قاتىساتىن ءاربىر كۇشكە تەڭ مۇمكىندىك تۋعىزادى. وزگە پارتيالاردى پرەزيدەنتتىڭ مىسى باسىپ تۇرمايدى. ءسويتىپ ساياسي جۇيەدە ادىلدىكتىڭ ورناۋىنا جول اشادى.
بارلىق وكىلەتتىكتى ءبىر قولعا شوعىرلاندىرعان ورتالىقتاعى جاعداي ايماقتاردا دا قايتالانادى, بۇعان توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن بارلىق اكىم مەن ورىنباسارىنا پارتيا فيليالدارىنا توراعا بولۋعا تىيىم سالىنادى. بۇل كوپپوليۋستى پارتيالىق جۇيە قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.
ەكىنشىدەن, وبلىستاردىڭ جانە مەگاپوليستەردىڭ اكىمدەرىن تاعايىنداۋ ءراسىمى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. قولدانىستاعى تاجىريبە بويىنشا ءوڭىر اكىمدەرىن ءماسليحات كەلىسىمىمەن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تاعايىندايتىنى ءمالىم. ەندى اكىمدەردىڭ كانديداتۋرالارىن كەلىسىمنەن وتكىزۋدىڭ جاڭا تەتىگى بەكىتىلمەك. وعان سايكەس مەملەكەت باسشىسى قانداي دا ءبىر وبلىس نە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا اكىمى لاۋازىمىنا جالعىز ەمەس, بىرنەشە كانديداتتى بالامالى نەگىزدە ۇسىنادى. ولاردى وبلىستىق نەمەسە قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى قاراپ, اراسىنان بىرەۋىن تاڭدايدى. باسقاشا ايتقاندا, بۇدان بىلاي وبلىس اكىمى دە سايلانادى دەۋگە بولادى. ءىس جۇزىندە ايماق باسشىسى كىم بولاتىنىن جەرگىلىكتى دەپۋتاتتار ايقىندايدى. دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ داۋسىن جيناعان ۇمىتكەر جەڭىمپاز بولىپ ەسەپتەلەدى جانە ءماسليحاتتىڭ كەلىسىمىن العان كانديدات مارتەبەسىنە يە بولادى. مەملەكەت باسشىسىنا وبلىس نە مەگاپوليس باسشىسى رەتىندە سونى تاعايىنداۋ عانا قالادى.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ تۋىستارىنا قاتىستى دا قاتاڭ شەكتەۋ قابىلدادى: ونىڭ جاقىن تۋىستارى ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولا المايدى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا, ۇلتتىق كومپانيالاردا باسشىلىق لاۋازىمداردى اتقارا المايدى. پرەزيدەنت بۇل شەشىم قاڭتار وقيعالارىنىڭ ماڭىزدى ساباعىنان تۋعانىن ايتتى. سەبەبى مەملەكەتتەگى ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ قولىندا بارلىق وكىلەتتىكتىڭ شوعىرلانۋى وعان جاقىن تۇلعالار مەن قارجىلىق-وليگارحيالىق توپتاردىڭ ىقپالىن ورىنسىز كۇشەيتەدى. ولار مەملەكەتتى جەكەمەنشىگى سياقتى كورە باستايدى.
سونىمەن قاتار كەز كەلگەن مەملەكەتتە تامىر-تانىستىق كادر ىرىكتەۋ ءىسىن بۇرمالاپ, سىبايلاستىقتىڭ تەرەڭ تامىر جايۋىنا سوقتىرادى. ال تامىر-تانىستىق پەن رۋشىلدىق ەلدىڭ ىلگەرى باسقان قادامىن كەرى تارتىپ, مەملەكەتتى قۇردىمعا قۇلاتادى. مۇنداي كەسىرلى قارىم-قاتىناس شاعىن عانا توپتىڭ شالقىپ ءومىر سۇرۋىنە جول اشادى. وزگەلەردى ءومىرىنىڭ ەشقانداي بولاشاعى جوق, ب ۇلىڭعىر ەكەنىنە ءبىرجولا مويىنسۇنىپ, تەك ولمەستىڭ كۇنىن كورۋ ءۇشىن ارپالىسۋعا ماجبۇرلەيدى. دەمەك جاڭا كونستيتۋتسيالىق رەفورما بارلىق ازاماتقا بىردەي مۇمكىندىك تۋعىزباق.
تورتىنشىدەن, ەگەر قازاقستان حالقى الداعى رەفەرەندۋمدا اتا زاڭعا تۇزەتۋلەردى قۇپتاسا, وندا پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى ءبىرشاما ازايادى. مىسالى, مەملەكەت باسشىسى وبلىستاردىڭ, مەگاپوليستەردىڭ اكىمدەرى قابىلداعان شەشىمدەردى, شىعارعان اكتىلەردى جويۋ, ول قۇجاتتاردىڭ كۇشىن ءتىپتى ۋاقىتشا بولسا دا توقتاتا تۇرۋ قۇقىعىنان ايىرىلادى.
بەسىنشىدەن, پرەزيدەنت اۋدان, ءتىپتى اۋىل اكىمدەرىن دە لاۋازىمىنان بوساتا المايتىن بولادى. ويتكەنى ق.توقاەۆ باستاماشى بولعان ساياسي جاڭعىرۋلار اياسىندا ەلىمىزدە اۋىل جانە اۋدان اكىمدەرى سايلانادى. تيىسىنشە, اۋىل, اۋدان جۇرتشىلىعى ءوزى سايلاعان اكىمىن قىزمەتىنەن وزدەرى الىپ تاستاي الادى. مەملەكەت باسشىسى سايلانعان اكىمگە تيىسە المايدى.
وسىلايشا, تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىزجىلدىق كەزەڭىندە قولدانىلعان «قولدان باسقارۋ» تاجىريبەسى جويىلادى, بارلىق ءىس پرەزيدەنتكە بارىپ تىرەلمەيدى, وڭىرلىك ماسەلەلەردى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى تۇرعىندارمەن اقىلداسىپ, سول جەردە شەشۋگە قۇقىلى, قۇزىرلى, قاۋقارلى بولادى. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ دەربەستىگى ارتادى. بۇل – ءبىز ۇمتىلعان دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگىسى.
اتا زاڭعا ەنگىزىلگەلى وتىرعان وزگەرىستەر پارلامەنتتى, ءماسليحاتتاردى, جەرگىلىكتى بيلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. ناتيجەسىندە, ولار قىسىلتاياڭ شاقتاردا ءوز بەتىنشە جۇمىسىن جالعاستىرۋعا قابىلەتتى بولادى, ءبىر كىسىگە قاراپ وتىرمايدى. وسىنىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنت بولىپ قانداي تۇلعا سايلانسا دا, ونىڭ بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنا بيلىك جۇرگىزۋىنە جول بەرىلمەيدى. وسى ارقىلى ءبىز الدىڭعى قاتارلى ەلدەرگە ءبىر تابان جاقىنداي تۇسەمىز.
ءار قازاق حالقىمىزدىڭ ارداق تۇتار ادامدىق, ازاماتتىق قاسيەتتەرىن تانىتىپ, پرەزيدەنتتىڭ رەفورمالارىن قۇپتاپ, ونى تالقىعا سالۋعا قىزۋ اتسالىسادى, رەفەرەندۋمعا بەلسەنە قاتىسادى دەگەن سەنىمدەمىن.
باقىتبەك سماعۇل,
«Amanat» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى
