وسىدان بىرەر جىل بۇرىن جازۋشى شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەر مىنەزىنىڭ سومدالۋ جانە اشىلۋ ەرەكشەلىكتەرىن جەتە ءتۇسىنىپ, ورالحان الەمىن جاڭا قىرىنان تانۋ ءۇشىن ارنايى شىعىس قازاقستان وڭىرىنە – شىڭعىستاي اۋىلىنا ات باسىن بۇرعان ەدىك. ماقساتىمىز – ورالحان بوكەي شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان كەيىپكەرلەرمەن جولىعىپ, پىكىر الماسۋ. دىتتەگەن ماقساتىمىز ورىندالىپ, شىعارما كەيىپكەرلەرىنىڭ بىرنەشەۋىمەن تىلدەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
ءيا, وتكەن كۇندە بەلگى جوق دەمەي مە؟! ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن سول ورالحان بوكەي كىتاپتارىنا ارقاۋ بولعان بەينەلەردىڭ قاتارى دا سيرەي باستاپتى. كەزىندەگى جالىقپاي سان مارتە وقيتىن جۇمىسىنا جان-تانىمەن ادال بەرىلىپ, ءتىپتى بەس تيىننان ءمۇلت كەتۋدى ار سانايتىن «بەس تيىنداعى» زاكەڭ – زارقۇمار اتا دا, «عۇمىرىندا رەنجىمەيتىن, دۇنيە ورتەنىپ بارا جاتسا ساسپايتىن, دۇنيەنىڭ قايعىسى مەن قۋانىشىن ءبولىپ-جارمايتىن, مەڭ-زەڭ, ۇيقىلى-وياۋ» بيعاڭ دا, ول كىسىنىڭ اۋىلداعى جالعىز ادام بولىپ ورىستان العان كەلىنشەگى – نينا اپاي دا, «بۇكىل اۋىل تىرشىلىك قامىمەن قورا-قوپسىسىن تۇزەپ, باقشاسىنا كارتوپ سالىپ ارپالىسىپ, قىسقا دايىندىق جاساپ جانتالاسسا... ىسقىرىپ قويىپ, تەرىس قاراپ دۇڭكيىپ ۇيىقتاپ جاتار» بەيقام يعاڭ دا – ءبارى-ءبارى قازىر ورتامىزدا جوق. تەك تۇرعان ۇيلەرى, جاساپ كەتكەن جارقىن ىستەرى مەن جۇرگەن ىزدەرى شىڭعىستايدىڭ سان تارام جولىندا سايراپ جاتىر. كوزى ءتىرى كەيىپكەرلەردەن تەك نۇرلان مەن ورىنباي اتالار قالىپتى. «قار قىزىنداعى» نۇرجان, «مىناۋ اپپاق دۇنيەدەگى» نەمىس قىزىنا عاشىق بولىپ, ىنتىعاتىن ارمانشىل نۇرلان بەينەلەرىنىڭ ءپروتوتيپى – نۇرلان اتا اكىمباەۆتى ارنايى ىزدەپ بارىپ, بالا كۇنىنەن بىرگە وسكەن دوسى جايىندا ەستەلىك سۇراعانىمىزدا: «قايران, وراش!» دەپ, ءۇنسىز ۇزاق ويلانىپ قالدى. ۇنىنەن اينىماس ادال دوسى, بالا كۇنگى سەرىگىنە دەگەن شەكسىز ساعىنىش سەزىلەدى. بىرىنە «قيقار», بىرىنە «شويىنقۇلاق» دەپ ات قويىپ تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وتكەن قۇرداستاردىڭ دوستىعى ولە-ولگەنشە ەشقاشان ۇزىلگەن ەمەس. بالا كۇنىندە «قيقار» دەپ قاعىتار قالامگەر دوسىنىڭ ايمان ارۋعا قوسىلعان ەڭ باقىتتى كۇنىندە دە قاسىنان تابىلىپ, جىگىت جولداس ءارى شىن تىلەۋلەس جاناشىرى بولىپ ۇلكەن ءومىردىڭ ايدىنىنا اتتاندىرعان دا وسى نۇرلان اتامىز ەكەن. ساعىنىشقا تولى قۇشاعىنان ءالى دە شىعا الماي وتىرعان اتانى ءسال دە بولسىن سەيىلتكىمىز كەلىپ, «مىناۋ اپپاق دۇنيەدە» ورالحان اعا جازاتىنداي وزىڭىزدەن بىرنەشە جاس ۇلكەن نەمىس قىزى لۋيزاعا عاشىق بولعانىڭىز راس پا؟ – دەگەنىمىزدە, بالالىق شاقتىڭ ءتاتتى ەلەستەرى جانىنا قايتا ورالعانداي, ءبىزدى قارسى العانداعى جۇزىندەگى اۋەلگى مەيىرىمگە تولى اسا شۋاقتى كۇلكىسى ەزۋىنە قايتا ءۇيىرىلدى. «راس, اسپاننان تۇسكەن پەرىشتەدەي بولىپ سول نەمىستىڭ قىزى اۋىلىمىزعا كەلگەننەن-اق ونىڭ سۇلۋلىعىنا سۇيسىنبەگەن جان جوق ەدى. سولارىڭ ىشىندە وراش ەكەۋمىز دە بارمىز. ارينە, ون بەس جاسار بالانىڭ عاشىقتىعىنىڭ سىرى ءمالىم عوي. بىراق شىعارمادا مەنىڭ اتىم پايدالانىلعانىمەن, نەگىزگى سەزىم, ماحابباتتىڭ بارلىعى وراشتىڭ ءوزىنىڭ سەزىنگەنى. سونى كەيىن, وزىنە قانشا ايتقانىممەن, «سەنى جازدىم» دەپ لۋيزاعا دەگەن بالاڭ ماحابباتىن اقىرى مويىنداماي كەتتى», دەپ اتا كەڭكىلدەپ ك ۇلىپ الدى.
ادەمى اڭگىمەمىز ودان ءارى شىڭعىستايدىڭ شەكەمە دەپ اتالاتىن بولىگىندە تۇراتىن ورىنباي اقساقالدىڭ ۇيىندە جالعاستى. ەسىڭىزدە بولسا, سۋرەتكەردىڭ اناسى گۇليا مەن اكەسى بوكەيگە ارناپ جازعان ء«بارى دە مايدان» پوۆەسىندەگى پوشتاشى اقان شالدىڭ جەڭىس كۇنى قارساڭىندا شاعىر قاسقا بيەسىنە مىنە سالىپ, كوبەن تاۋىنداعى قىستاققا بارىپ تاڭ اتقانشا سىرلاساتىن جاس قويشىسى – وسى ورىنباي اتا بولسا, گۇليا اپامىزدىڭ ادەبيەتتەگى كوركەم بەينەسى المانىڭ مۇڭىنا ورتاقتاسار جاس كەلىنشەك كۇمىس – ورىنباي اقساقال وشاعىنىڭ وتاناسى. سول ورىنباي اتامىز بەن كۇمىس اپامىزدىڭ العاشقى سەزىم حيكايالارىن جازۋشى كەيىن «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىندە جاريالانعان « ءوزى سۇيگەن» اڭگىمەسىندە التاي مەن كۇمىسايىم بەينەلەرى ارقىلى توگىلتە سۋرەتتەيدى.
كاتونقاراعاي اۋدانىندا جۇرگەندە ءبىز تاعى ءبىر قىزىقتى كەيىپكەرمەن جولىقتىق. ول – بالا ورالحاننىڭ وقۋشىلىق كەزەڭىندەگى دوسى ءالمۇحان قاناپين ەسىمدى ازامات. بولاشاق جازۋشىدان ءبىر سىنىپ جوعارى وقىعان زامانقۇربى ءوز ەستەلىگىن ايتتى. «سايتان كوپىر» پوۆەسىندەگى دەرەكتىك شىندىقتاردى كوزكورگەن زامانداستىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىك.
– مەن و.بوكەيمەن ءبىر مەكتەپتە, ودان ءبىر سىنىپ جوعارى وقىدىم. قابىلبەكتى دە كورگەنمىن. «سايتان كوپىردەگى» اسپان شالدىڭ ءپروتوتيپىن ايتىپ وتىرمىن. كۇندەباەۆ قابىلبەك كۇندەباي ۇلى 1926 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى, مارقاكول اۋدانىندا, سورۆەنوك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 10 جاسىندا جەتىم قالعان. 1936-1937 جىلى اعايىندارى كاتونقاراعاي اۋدانى, ەڭبەك اۋىلىنا كوشىرىپ الدى. پوۆەستە سۋرەتتەلەتىندەي, ول شىنىندا وتە قايراتتى ەدى. اتتى شىلبىرسىز توقتاتا سالاتىن. اسقان كۇشتىڭ يەسى ەدى. ءارى ادال, ءارى قايراتتى, جۇرەگى تازا ەدى. 1948 جىلى وسى اۋىلدىڭ نۇرجامال دەگەن قىزىنا ۇيلەنەدى. سول جىلى جىلقىشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. نۇرجامال – پوۆەستەگى قامقانىڭ ءپروتوتيپى. 1957 جىلى 7 جەلتوقساندا سوۆحوزدىڭ جىلقىلارىن تاۋداعى قىستاۋعا اكەتىپ بارا جاتقاندا قار كوشكىنى تۇسەدى. كوشكىننىڭ كەسىرىنەن قابا وزەنىندەگى بوگەلىپ قالعان اتقى سۋ ونى اعىزىپ اكەتەدى. 7 كۇن سامىرسىن تۇبىندە قالادى. قالتاسىنداعى قۇرتتى قورەك ەتەدى. 14 جەلتوقساندا ىزدەۋگە شىققان جىلقىشىلار تاۋىپ الادى. ۇسىككە شالىنعاندىقتان ەكى اياعىنان, وڭ قولىنىڭ ءۇش ساۋساعىنان ايىرىلادى. 31 جاسىندا وسىنداي اپاتتان امان قالىپ, قاجىرلىلىعىنىڭ ارقاسىندا تاعى دا 34 جىل ءومىر سۇرگەن. 65 جاسىندا 1991 جىلى 7 تامىزدا اۋىرىپ قايتىس بولعان.
– ال ءوزىڭىز سايتان كوپىردەن ءوتىپ كوردىڭىز بە؟
– ءوتىپ كورگەنمىن. ارينە, جۇرەكسىنەسىڭ. سايتان كوپىر وتە بيىك ءارى تاۋ جولىندا ورنالاسقان. قار كوشكىنى بولىپ قالعان كەزدە كوپىردى سان رەت باسىپ قالىپ, قايعىلى جاعدايلار كوپ بولعان. پەندە ەمەسپىز بە, قورىقساق تا جىگىتتىك نامىستى قايراپ وتتىك. ودان جۇرەك جۇتقان ادام عانا وتە الادى.
سۋرەتكەردىڭ كوركەمدىك ءادىس ەرەشەلىكتەرىن ىزدەۋ, زەردەلەۋ بارىسىندا تاپقان بۇل مىسالدار – ورالحان بوكەيدىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىنىڭ ايرىقشالىعىن ايگىلەيدى. جازۋشىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ونىڭ شىنايىلىعىندا. ياعني قالامگەردىڭ رومانتيكالىق سارىنداعى شىعارمالارى دا, رەاليستىگى باسىم تۋىندىلارى دا قازىرگى زامان دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن. سول دەرەكتەن تۇشىمدى بەينە سومدالعان. سۋرەتكەر رومانتيكالىق يدەالدى تاريح قويناۋىنان نەمەسە جەكەلەگەن اتىشۋلى تۇلعالاردان ىزدەمەيدى. ونىڭ كەيىپكەرلەرى – گوركيدىڭ «جالاڭ اياقتارى» سەكىلدى ءوزى ءومىر سۇرگەن تاريحي كەزەڭنىڭ قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى: شوپاندار, تراكتوريستەر مەن ورمانشىلار. ونىڭ جازۋشىنىڭ ءوزى دە بىلاي قۋاتتايدى: «مەنىڭ پوۆەست, اڭگىمەلەرىمنىڭ سيۋجەتتەرى تۋعان جەر, جاستىق شاعىمدا بولعان ەستەلىكتەرگە تولى. مەنىڭ جەرلەستەرىم – قازاقتار – سوم مىنەزدى, شىنشىل جانە اشىق جۇرەكتى ادامدار. ولار سيقىرلاعانداي, اتا-باباسى تاڭداعان كەڭىستىكتە ءومىر سۇرەدى. مەنىڭ تۋعان جەرگە ادال جەرلەستەرىم ءور مىنەزدى, ەڭبەكقور, ەرجۇرەك جانە شىنشىل ادامدار. ايتەۋىر, نە جازسام دا ءوز زامانىمدى, سول زاماندا ماڭداي تەرىن توگىپ جۇرگەن قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىن تىلگە تيەك ەتۋگە تىرىسامىن. ال كەيىپكەرلەرىم – اۋىل ادامدارى: قويشىلار, جىلقىشىلار, بۇعى وسىرۋشىلەر, ديقاندار, ورمانشىلار, ەرەسەكتەر مەن جاستار. ولار ءبىتىم-بولمىسى كىرشىكسىز, پاك نيەتتى جاندار» دەپ جازىپتى جازۋشى ءوز كۇندەلىگىندە. سوندىقتان بولسا كەرەك, ورالحان شىعارمالارى ويعا ورالىمدى, جۇرەككە جاقىن. اۋىلدى ساعىنعان وقىرمان ورالحانعا ورالاتىنى اقيقات. ال ءسىز نە وقىپ ءجۇرسىز؟..
