اتوم اپاتىنان اراشالادى

مەن – 1939 جىلى اياگوز اۋدا­نىنىڭ مىڭبۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. سەمەي قالاسىندا مال دارىگەرى ماماندىعى بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىردىم. ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە, سەمەي ولكەسىندە بىرنەشە رەت يادرولىق جارىلىس جاسالعانىنان حاباردار بولدىق. پوليگون بەلدەۋىندەگى تۇرعىندار جۇمباق جاعدايدا كوز جۇمىپ, ءتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋ, كەم تۋعان سابيلەر كوبەيدى. 1991 جىلى 28 تامىزدا سە­مەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعى شىقتى. بۇل قازاق دالاسىن ۇلكەن اپاتتان اراشالاعان تاريحي كۇن ەدى. 1989 جىلى انتيادرولىق قوزعالىس باستالىپ, حالىقارالىق سيپات الدى. بۇل ايتۋلى وقيعاعا ءبىز دە حال-قادەرىمىزشە ۇلەس قوستىق. سەمەي ولكەسىندە پوليگوندى جابۋ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلگەنى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. 1989 جىلى قازان ايىنان باستاپ سىناق الاڭىن توقتاتۋعا حالىقتى جۇمىلدىرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزدىك. وسىعان بايلانىستى سەمەيدەگى اباي اتىن­داعى كىتاپحانادا ۇلكەن جيىن ءوتتى. مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى, سول كەزدەگى «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسى سەمەي ءبولى­مىنىڭ توراعاسى مارات ورازالين, اكادەميك, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سالاۋات تاپبەرگەنوۆ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ازاماتتار اتوم جارىلىستارىنىڭ ادام اعزاسىنا قانشالىقتى زيان ەكەنى جونىندە ماسەلە كوتەردى. دارىگەرلەر پوليگوننىڭ زاردابى تۋرالى عىلىمي تۇجىرىمدارىن ايتتى. سول جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى سەمەي وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەشىرىم بوزتاەۆ بولاتىن. ول دا بۇل ماسەلەگە ءۇن قوسىپ, ماسكەۋگە حات جازدى. وبكومنىڭ يدەولوگيا قىزمەتكەرلەرىنە تاپسىرما بەرىلىپ, اۋىلدارعا جىبەرىلدى. وسىلايشا, اتوم سىناعىن توقتاتۋ ورايىندا اۋقىمدى جۇمىس ءجۇر­گىزىلدى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن جارتى عاسىرعا جۋىق حالىق باسىنا زوبالاڭ ور­ناتقان سەمەي پوليگونىنداعى جارىلىستار توقتاتىلعاندا, ءبارىمىز بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ, قاتتى قۋاندىق. سىناقتان سانسىراعان جۇرتتىڭ ساناسىنا قايتادان ساۋلە قۇيىلعانداي ەدى. پوليگوننىڭ جابىلۋىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلباسى جىل سايىن سەمەي جۇرت­شىلىعىمەن جۇزدەسىپ, حال-احۋ­ا­لىمەن تانىسىپ وتىرادى. سوڭعى جىلدارى ەلباسىنىڭ تىكەلەي قام­قور­لىعىنىڭ ارقاسىندا سەمەي شاھارى جان-جاقتى دامي باستادى. اسىرەسە, مەديتسينالىق كلاستەر جەتىلدىرىلىپ, قالادا ءتۇرلى سالا بويىنشا دارىگەرلىك قىزمەت كورسەتەتىن ەمدەۋ مەكەمەلەرى بوي كوتەرۋدە. جۋىردا قالادا ۇلكەن وڭالتۋ ورتالىعى سالىنادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى كەزدە الەمدىك قوعام­داستىققا سەمەيدىڭ اتى جەتە تانىس. وتكەن جىلى قالا اكىمى ايبەك كارىموۆ جاپونيانىڭ ناگا­ساكي مەن حيروسيما سياقتى اتوم جارىلىسىنان زارداپ شەك­كەن قالالارىندا بولىپ, سە­مەيلىكتەردىڭ اتىنان ءسوز سويلەدى. سونداي-اق, تۇيەمويناق ارالىندا جىل سايىن قازان ايىندا پوليگون قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان ۇلكەن ءىس-شارا وتكىزەمىز. وعان بۇكىل سەمەيلىكتەرمەن بىرگە, شەتەلدىكتەردىڭ دە كەلۋى داستۇرگە اينالدى. ارينە, پوليگوننىڭ زارداپتارىنان تولىق ارىلدىق دەپ اي­تا المايمىز. دەسە دە, پوليگون بەلدەۋىندەگى حالىقتىڭ دەن­­­­ساۋلىعى وسىدان 20 جىل بۇ­رىنعى جاعدايمەن سالىس­تىر­عاندا, جاقسارىپ كەلەدى. بۇل – الەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋ ستراتەگيالىق يدەياسىنىڭ باستاماشىسى بولىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن ەرلى­گىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز. كەلە­شەكتە الەمدى يادرو­لىق سى­ناقتاردان قۇتقارۋ جولىن­داعى قا­زاقستاننىڭ باستاماسىن جەر-جاھان جۇرتى قۇرمەتتەپ, كەڭ قول­داۋ بىلدىرەتىنىنە سەنىمىمىز كامىل. اناتولي ۆولچەنكو, «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسىنىڭ جانە حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مۇشەسى. سەمەي.