كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ گااگا قالاسىندا باستالعان ءىىى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتكە قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
بۇرناعى كۇنى جانە كەشە سامميت باستالماس بۇرىن, سونداي-اق, سامميت اياقتالعان سوڭ قازاقستان باسشىسى بىرقاتار جوعارى دەڭگەيدەگى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزگەن بولاتىن. ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ەسەپتەرى بولەك بەرىلىپ وتىر.
يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا سامميتتەر وتكىزۋ تۋرالى يدەيانى اقش پرەزيدەنتى باراك وباما 2010 جىلى كوتەرگەن ەدى. ول اقش پرەزيدەنتى بولىپ كىرىسكەن ساتتەن باستاپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەلەرىن ءوز ساياساتىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى ەتىپ بەلگىلەگەن بولاتىن.
گااگا قالاسىندا كەشە, ياعني ناۋرىزدىڭ 24-ءى كۇنى باستالىپ, بۇگىن اياقتالاتىن ءىىى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق ءسامميتتىڭ تاقىرىبى يادرولىق تەرروريزمنىڭ الدىن-الۋ, يادرولىق ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىسىنان, راديواكتيۆتى كوزدەر مەن ءتيىستى قۇرىلعىلاردان تۋىندايتىن ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپتەردى بولدىرماۋ ماسەلەلەرىنە ارنالىپ وتىر. سامميت جۇمىسىنا 53 ەلدىڭ باسشىلارى مەن بۇۇ, ەۋرووداق, ەۋروكوميسسيا, ينتەرپول, ماگاتە سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىسۋدا. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەن مۇندا قازاقستاننان باسقا ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزيا, رەسەي, ۋكراينا باسشىلارى كەلگەن. الايدا, سامميتكە كەيبىر ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى ەمەس, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەلىپتى. ماسەلەن, رەسەيدەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى س.لاۆروۆ قاتىسۋدا. سامميت جۇمىسىن دۇنيەجۇزىنىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىنەن كەلگەن مىڭداعان جۋرناليست جازىپ, ءتۇسىرىپ, كورسەتۋدە. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان دا وتىز شاقتى جۋرناليست ءجۇر.
ءىىى يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى ءسامميتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسىن نيدەرلاند كورولدىگىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مارك ريۋتتە اشىپ, فورۋم جۇمىسىنا كەلگەندەردى قۇتتىقتاپ جانە ونىڭ ىسىنە تابىس تىلەدى. العاشقى بولىپ قۇتتىقتاۋ ءسوزدى ءىى ءسامميتتى وتكىزگەن ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ءوڭتۇستىك كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى پاك كىن حە حانىم الدى. ەكىنشى قۇتتىقتاۋ ءسوز بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنگە بەرىلدى. ول الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جولىنداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىنە توقتالدى.
وسىدان كەيىن ءسامميتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسى جابىق ەسىك جاعدايىندا جالعاستى. وندا ءبىرىنشى بولىپ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين سويلەدى. ودان كەيىن ءسوز وسىناۋ شارانىڭ باستاماشىسى, اقش پرەزيدەنتى ب.وباماعا بەرىلدى. ءۇشىنشى بولىپ ءسوزدى گەرمانيا كانتسلەرى ا.مەركەل ايتتى. وسىدان كەيىن ءسوز قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەرىلدى. مۇنىڭ ءوزىن الەمدىك بەيبىتسۇيگىش قاۋىمداستىقتىڭ قازاقستاننىڭ جاھاندىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ جانە تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ مول ەكەندىگىنە بەرگەن ءتيىستى باعاسى دەپ قابىلدادىق.
قازاقستان باسشىسى الدىمەن ءسامميتتى ۇيىمداستىرعان قارسى الۋشى جاققا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. مەن اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى عالامشارداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوسىلعان لايىقتى تاريحي ۇلەس دەپ بىلەمىن.
بۇل سامميتتەر الەمدەگى اسا وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە تيەك تابۋعا تىرىساتىن پىكىر الىسۋ الاڭىنا اينالىپ ۇلگەردى, دەي كەلىپ ەلباسى ودان ءارى قازاقستاننىڭ وسى ۇدەرىسكە قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسىنە توقتالدى. ءبىز جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىنە تۇراقتى تۇردە ۇلەس قوسىپ كەلەمىز جانە بۇدان ءارى كەلەسى باعىتتاردى ىسكە اسىرۋعا كۇش سالۋ كەرەك دەپ سانايمىز: بىرىنشىدەن, تولىق جانە جاپپاي يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قول جەتكىزۋ – يادرولىق قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر امال دەپ ەسەپتەيمىز. ەكىنشىدەن, يادرولىق تەرروريزمدى جانە ونىڭ نەگىزدەرىن ءتۇپ تامىرىمەن جويۋ كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن مىندەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى, دەدى ن.نازارباەۆ.
سونىمەن بىرگە, انتيتەررورلىق ناۋقان كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت يادرولىق باعدارلامالارىنا, تەحنولوگيالار جانە جابدىقتار الۋىنا, ءبىلىم جانە تاجىريبەمەن الماسۋىنا شەك قويماۋى كەرەك. قازاقستان دا اەس-كە جانە اتوم ستانساسىن سالۋعا قاجەتتى يادرولىق وتىننىڭ تولىق تسيكلىن جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر.ۇشىنشىدەن, قازاقستان ماگاتە-ءنىڭ ءرولى مەن بەدەلىن ودان ءارى ارتتىرۋدى ءجون دەپ سانايدى. تورتىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدان ازات جاڭا ايماقتاردى, سونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىستا, قۇرۋدى قولدايدى, دەدى قازاقستان باسشىسى. ءبىز ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق جاساۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ تىنىشتىعىنا قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرۋ تۋرالى حاتتاماعا «يادرولىق بەستىك» ەلدەرىنىڭ تەز ارادا قول قويۋىنا ءۇمىت ارتامىز.
ودان ءارى ەلباسى يادرولىق ماتەريالداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن باعالاۋ يندەكسى بويىنشا قازاقستان الەمدە 15-ءشى ورىن الاتىنىن اتاپ ءوتتى. وعان ەلدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ءتيىمدى زاڭناما جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ جانە الەمدەگى ءتورتىنشى ورىنداعى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقان سوڭ قازاقستان اقش جانە رەسەيمەن بىرلەسىپ, پوليگوننىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن جويدى. قازىر بۇرىنعى يادرولىق سىناق كەشەنىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى جاسالۋدا. جالپى, قازاقستاننىڭ قازىرگى يادرولىق ىستەرى ماگاتە-ءنىڭ تولىق باقىلاۋىنا الىنعان, دەدى ن.نازارباەۆ.
ودان ءارى پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ ماگاتە-ءنىڭ باستامالارىن قولداپ, ءوزىنىڭ اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ جۇمىستارى تۋرالى كەلىسىمدەردى اياقتاپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇگىنگى ءسامميتتىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ داعدارىسى جايىندا ءوتىپ وتىرعانىن اشىپ ايتتى. ونىڭ باستى سەبەبى – «قوسارلانعان ستاندارتتار» تاجىريبەسىنە نۇكتە قويا الماعان ساياسي ەرىك-جىگەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن حالىقارالىق قۇقىقتى بىرجاقتى قولدانۋ بولىپ وتىر. ءبىز يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ وزىنە قابىلداعان مىندەتتەرىن كەشەندى تۇردە مۇلتىكسىز ورىنداۋى اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. جيىرما جىل بۇرىن قازاقستان بەلارۋس جانە ۋكراينا سياقتى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا سالماقتى ۇلەس قوستى. ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدىڭ ۇلان-عايىر قورىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا يادروسىز مەملەكەت رەتىندە قوسىلدى. سوندىقتان دا ءبىز كەيبىر ساياساتكەرلەردىڭ 5 اەس, 15 اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە زىمىراندىق تەحنولوگيا سالاسىندا الەۋەتى زور ۋكرايناعا يادرولىق مارتەبەنى قايتارۋ جونىندەگى جاۋاپسىز مالىمدەمەلەرىنە قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋگە ءتيىسپىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز G-8 جانە G-20 شەڭبەرىندەگى جۇمىستاردىڭ جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى تولىق ەمەس ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان بۇل توپتاردىڭ سىرتىندا قالعانداردىڭ دا مۇددەسى ەسكەرىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. وسىعان بايلانىستى مەن, وسىناۋ داعدارىستان شىعۋ جولىن تابۋ ءۇشىن, ەكى جىل بۇرىن G-Global باستاماسىن كوتەرگەن بولاتىنمىن. بۇل ءپىشىم جەدەل قولداۋ تاۋىپ, قازىر وعان الەمنىڭ 190 ەلى قاتىسۋدا, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇل – ادامزاتتىڭ ءوزىن ءوزى جوياتىن يادرولىق قارۋدىڭ قاتەرىنە قارسى كۇرەستە ادىلەتتى, ءمولدىر, كوپپوليارلى, تۇراقتى الەمدىك تارتىپكە شاقىراتىن جول. مەن وعان بالاما جول جوق ەكەنىنە سەنىمدىمىن. بارلىق الەم 2011 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە بولعان جاعدايداعى سياقتى جالپىعا ورتاق قاتەرگە قارسى ۇزاقمەرزىمگە جانە جۇيەلى نەگىزدە بىرىگۋى كەرەك. ءبىز ءبارىمىز دە جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ىسىندە ءوزىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا جاۋاپتى ەكەنىمىزدى سەزىنۋىمىز قاجەت, ال ول بىزدەن بارلىق پروبلەمانى اسكەري كۇشپەن ەمەس, ساياسي كەلىسىمدەرمەن شەشۋىمىزدى كۇتەدى. جانە ونى ءتيىمدى تۇردە ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارىنشا ۇلكەن جىگەر كەرەك, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوزىنىڭ اياعىندا.
ايتا كەتەتىن جايت, سامميت بارىسىندا الەمدىك ليدەرلەردىڭ بىرقاتارى وزدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن بەينەكورىنىس ارقىلى قىسقاشا ايتىپ جاتتى. سونىڭ ءىشىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا ءسوزى قالاعان ادامنىڭ بارىنە ەستىلىپ تۇردى.
بىرەر اۋىز سوزبەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەردىڭ تاريحىنا توقتالا كەتەيىك. 2010 جىلدىڭ 12-13 ءساۋىرىندە ۆاشينگتوندا بولعان ءى سامميتكە 47 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى قاتىستى. ءسامميتتى اشقان سوزىندە باراك وباما بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ جوعارى جاھاندىق قاۋىپ – جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋ مەن راديواكتيۆتى زاتتاردىڭ تەرروريستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋى ەكەندىگىن اتاپ ايتقان بولاتىن. سول سوزىندە ب.وباما يادرولىق قارۋى بار الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ قىرعي-قاباق سوعىس جىلدارىنداعى ءبىر-بىرىنە شابۋىل جاساۋ قاۋپى ارتتا قالدى دەگەن ەدى. الايدا, بۇل سوزدەردىڭ اسىلىق ايتىلعانىن بۇگىنگى كۇنگى الەمدىك ساياسي احۋال ءىشىنارا كورسەتىپ وتىر. جوعارىدا ايتقان سوزىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ تا بۇگىنگى كۇنى الەم جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ داعدارىسى كەزىندە تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
سوندىقتان دا يادرولىق قاۋىپسىزدىككە الاڭداۋ ماسەلەسى قازىر ءتىپتى ارتا تۇسكەن. ۆاشينگتونداعى العاشقى سامميتكە قاتىسۋعا شاقىرىلاتىن ەلدەردىڭ باسشىلارى تاڭدالعاندا ۇيىمداستىرۋشىلار يادرولىق قارۋ جاساۋ باعدارلامالارى نەمەسە ونى جاساۋ نيەتى بار ەلدەرگە ايرىقشا كوڭىل بولگەن بولاتىن. سونداي-اق, يادرولىق قارۋدىڭ سىناعىنان ۇزاق جىلدار بويى زارداپ شەگىپ, ودان كەيىن سىناق پوليگونىن جاۋىپ جانە ونى تاراتپاۋ جونىندە بەلسەندى باستامالار كوتەرىپ جۇرگەن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سامميتكە زور قۇرمەتپەن شاقىرىلعان.
ۆاشينگتون ءسامميتى بويىنشا مەملەكەت باسشىلارى كومميۋنيكە قابىلدادى. وندا ءسامميتتىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ جولىنداعى ماڭىزدى ساياسي جاعدايلار مەن جۇمىس جوسپارىنىڭ قادامدارى كورسەتىلگەن بولاتىن.
يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىى سامميت وڭتۇستىك كورەيانىڭ استاناسى سەۋل قالاسىندا ءوتىپ, ونىڭ تاقىرىبى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ ۇلتتىق شارالارىنا جانە تەحنيكالىق جاعىنان نىعايتۋدىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعىنا ارنالعان. بۇل سامميتكە 53 ەلدىڭ باسشىلارى مەن بۇۇ, ماگاتە, ينتەرپول, ەۋرووداق جانە ەۋروكوميسسيا سەكىلدى بەس حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باسشىلارى قاتىستى. سامميت قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان بىرلەسكەن كومميۋنيكەدە قاتىسۋشىلار يادرولىق تەرروريزمنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە ءالى دە قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعاندىعىن اتاپ ءوتىپ, وسىعان وراي جوعارى بايىتىلعان ۋران ءوندىرۋ دەڭگەيىن ازايتۋدى ماقسات ەتەتىنىن ايتقان بولاتىن. ونىڭ ورنىنا بارلىق رەاكتورلاردى مۇمكىندىگىنشە تومەن بايىتىلعان ۋرانمەن الماستىرۋ قاجەتتىلىگى اتاپ كورسەتىلگەن. سونىمەن بىرگە, يادرولىق ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمىن بولدىرماۋعا قاتتى كوڭىل بولىنگەن.
وسى سامميت بارىسىندا قازاقستان, اقش جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ زاردابىن جويۋ بويىنشا ۇشجاقتى ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساعاندارى وتە ماڭىزدى شارا بولدى.
ءىىى سامميت قارساڭىندا, 21-22 ناۋرىز كۇندەرىندە نيدەرلاندتىڭ گااگا جانە امستەردام قالالارىندا وسى ماسەلەلەردى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار, وقىمىستى-بەلسەندىلەر جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ يادرولىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى سيمپوزيۋمى بولدى. وعان قاتىسۋشىلار يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قىرلارىن ءارتۇرلى كوزقاراستار دەڭگەيىندە قاراستىردى. وسى سيمپوزيۋمدى يادرولىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى سامميت (يازس) دەپ تە اتايدى. ونىڭ ماقساتى – الەمدەگى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جونىندە جاڭا, عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدى يدەيالار بەرۋ.
سونىمەن قاتار, وسى كۇندەرى امستەردام قالاسىندا يادرولىق يندۋستريا ءسامميتى دە بولىپ جاتىر. وعان يادرولىق يندۋستريا كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى قاتىسۋدا. ولار يادرولىق ونىمدەردى شىعارۋدىڭ قوعامعا قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن قاراستىرىپ, ونىڭ حالىققا زيان كەلتىرمەيتىندىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن ۇسىنىستار مەن ويلاردى تالقىلاۋدا. ءسويتىپ, ناۋرىزدىڭ وسى كۇندەرى نيدەرلاند الەمدىك يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ساياسي, عىلىمي جانە وندىرىستىك قىرلارىن تۇتاسىمەن قاراستىرىپ, بولاشاقتىڭ بەيبىتشىل ورداسىنا اينالىپ وتىر.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, بۇرناعى كۇنى ەلباسى ن.نازارباەۆ نيدەرلاندتىق ۇزدىك كومپانيالار ونىمدەرىنىڭ كورمەسىنە قاتىسۋ بارىسىندا قازاقستاندىق-نيدەرلاندتىق بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتىستى. بولاشاعى زور دەپ سانالاتىن وسى جوبالاردىڭ جالپى سانى 25 جانە ولاردىڭ يگەرەتىن سوماسى 330 ملن. ەۋروعا تەڭ. قازاقستاندىق ىسكەرلەر نەگىزىنەن كومپوزيتتىك ماتەريالدار, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن, رەنتگەن اپپاراتتارىن, سورعىلىق اگرەگاتتار جانە ت.ب. شىعارۋعا ماماندانعان نيدەرلاندتىق كومپانيالارمەن بىرلەسىپ, وسىناۋ ونىمدەردى ەندى قازاقستاندا دا شىعارماقشى. قۇنى 220 ملن. ەۋرو تۇراتىن 11 ەكىجاقتى ينۆەستيتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى. ال كەشە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆ, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.ىدىرىسوۆ جانە ت.ب. قازاقستان رىنوگىنا جاڭا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ماقساتىمەن دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى.
ءسويتىپ, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ گااگاعا ساپارى قاي جاعىنان دا تابىستى بولىپ, ساياسي عانا ەمەس, ەكونوميكالىق ماسەلەلەردە دە وتە ءتيىمدى شارالارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىنشىلىك بەردى.
بۇگىن سامميت ءوزىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرادى.
* * *
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 23 ناۋرىز, جەكسەنبى كۇنى نيدەرلاند كورولدىگىنە رەسمي ساپارمەن كەلۋىنە كورول ۆيللەم-الەكساندردىڭ تاپسىرۋىمەن وسى ەلدىڭ پرەمەر-مينيسترى مارك ريۋتتە شاقىرۋى سەبەپ بولعان ەدى.
نيدەرلاند كورولدىگىنىڭ رەسمي استاناسى امستەردام بولعانىمەن, ءىس جۇزىندەگى استاناسى گااگا قالاسى بولىپ ەسەپتەلەدى. نيدەرلاند كونستيتۋتسيالىق مونارحيا, ەلدىڭ كورولى كونستيتۋتسياعا ادالدىعى جونىندە انتتى امستەردامدا بەرگەنىمەن, رەزيدەنتسياسى گااگادا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار, پارلامەنت پەن ۇكىمەت, كوپتەگەن شەتەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى دە گااگادا قونىستانعان. قازاقستان پرەزيدەنتى قاتىسقان بارلىق شارا دا اتالعان قالادا ءوتتى.
سولتۇستىك تەڭىزدىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان اسەم قالا كوكتەم لەبىمەن بۋسانىپ, كوكپەڭبەك بولىپ تۇر ەكەن. اۋا رايى دا بارىنشا جايلى, اراسىندا جاڭبىر بۇركىپ قويعانى بولماسا, 8-10 گرادۋستىق جىلىلىقتى كورسەتۋدە. گااگانىڭ اتاعىن بۇكىل الەمگە شىعارىپ تۇرعان ونىڭ كليماتىنىڭ جايلىلىعى دا, نيدەرلاند كورولدىگىنىڭ ءىس جۇزىندەگى استاناسى بولعاندىعى دا ەمەس, بۇۇ-نىڭ وسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق سوتتارى ەكەندىگى ءمالىم. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, حالىقارالىق قىلمىستىق ىستەر مەن تورەلىك سوتتاردىڭ اتاعى الەمگە تانىلعان. ءوز ەلىندە نەمەسە ارىپتەس ەلدەر اراسىندا ءادىل شەشىمىن تاپپاعان بارلىق ۇلكەن كيكىلجىڭدەردىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ۇكىمىن ايتاتىن جەر وسى. بۇدان جوعارى باسقا سوت جەر بەتىندە جوق. سوندىقتان وسى سوتتاردىڭ داڭقى گااگانىڭ اتاعىن اسپانعا شىعارعان.
گااگا نيدەرلاندتىڭ امستەردام مەن روتتەردامنان كەيىنگى ءۇشىنشى ۇلكەن قالاسى. تۇرعىندار سانى 500 مىڭ ادامنان ءسال عانا ارتىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ گااگاعا جاساعان بۇعان دەيىنگى رەسمي ساپارى بەاتريكس حانشايىمنىڭ شاقىرۋىمەن 2002 جىلدىڭ 27-28 قاراشا كۇندەرى بولعان. وندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ بويىنشا بىرقاتار كەزدەسۋلەر ءوتىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەن. پرەزيدەنتتىڭ بۇل جولعى ساپارىنىڭ ماقساتى ەكىجاقتى ساياسي ۇنقاتىسۋدى تەرەڭدەتىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋدى جانە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارىن حالىقارالىق ارەنادا دامىتا ءتۇسۋدى كوزدەيدى.
ساپارى بارىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نيدەرلاند پرەمەر-ءمينيسترى مارك ريۋتتەمەن كەزدەسكەن بولاتىن. شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋ كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان مەن نيدەرلاند سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى اراسىنداعى ساياسي كونسۋلتاتسيالار بويىنشا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى ە.ىدىرىسوۆ پەن ف.تيممەرمانس قول قويدى. قول قويىلعان ەكىنشى قۇجات – قازاقستان-نيدەرلاند ىسكەرلىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم بولدى. وعان قازاقستان جاعىنان ساۋدا-ونەركاسىپتىك پالاتاسىنىڭ توراعاسى س.ەسىمبەكوۆ, نيدەرلاند جاعىنان كاسىپكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەر كونفەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ب.ۆينچەس قول قويدى.
ساپار باعدارلاماسىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنە نيدەرلاندتىق جوعارى تەحنولوگيالى كومپانيالار ونىمدەرىنىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. مەملەكەت باسشىسى دەلەگاتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە ونى قىزىعا تاماشالادى.قازاقستان پرەزيدەنتى گوللانديانىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىندارىنىڭ جەتىستىكتەرى كورمەسىمەن, اتاپ ايتقاندا, Royal Ten Cate, CLAAS, Royal Dutch Shell, Royal Philips سەكىلدى جانە باسقا دا كومپانيالارىنىڭ جوبالارىمەن تانىستى. سونداي-اق, وندا بىرلەسكەن قازاقستان-ەۋروپا پەرسپەكتيۆالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالارى تانىستىرىلدى. 25 كومپانيا قاتىسقان كورمە اياسىندا جالپى قۇنى 328 ميلليوننان استام ەۋرو بولاتىن ەكىجاقتى 13 قۇجاتقا قول قويىلدى.
وسى كورمەنىڭ الدىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ نيدەرلاندتاعى دوستارى» قازاقستان نيدەرلاند ساياسي كلۋبىنىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەسىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى, جان-جاقتى پىكىر الماستى.
– نيدەرلاندتىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسى 30 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى. ءوزارا تاۋار اينالىمى 10 ميلليارد دوللار دەڭگەيىنە جەتىپ وتىر. بۇل – ەۋروپالىق وداق ەلدەرى اراسىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. قازىر قازاقستان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا, ونىڭ اياسىندا 500-دەن استام كاسىپورىن, 600 مىڭداي جۇمىس ورنى اشىلدى. ءبىز گوللانديالىق كومپانيالاردى بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز. ەلىمىز مۇناي-گاز, ءتۇستى جانە قارا مەتاللۋرگيا, حيميا سالاسىندا وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى دامىتۋعا مۇددەلى. ءبىز مۇنداي ءوندىرىس ءۇشىن جەڭىلدىكتەر ۇسىنامىز جانە ءتيىستى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرامىز. اقپارات جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا دا مۇددەلىمىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ فرانتسيا, گەرمانيا, يسپانيانىڭ بىرقاتار ءىرى كومپانيالارىمەن ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, وتانىمىز شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى كولەمى جونىنەن مەيلىنشە كوبىرەك تارتاتىن 20 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىنىنە توقتالدى.
كەزدەسۋ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسىنا قازاقستان پرەزيدەنتى بەينەلەنگەن گوللاندتىق جاڭا پوشتا ماركاسى مەن قىزعالداقتىڭ «پرەزيدەنت نازارباەۆ» دەپ اتالاتىن جاڭا ءتۇرى تانىستىرىلدى, سونداي-اق, روتتەردام قالاسى مەرياسىنىڭ «استانا» جاڭا الاڭىن اشۋ تۋرالى باستاماسى جاريالاندى.
نيدەرلاند كورولدىگى – باتىس ەۋروپاداعى شاعىن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. مەملەكەت اتاۋىنىڭ نيدەرلاند تىلىنەن اۋدارعانداعى ماعىناسى – «تومەنگى جەرلەر» دەگەن ءسوز. رەين, مااس جانە ت.ب. وزەندەردىڭ تومەنگى ساعاسىن قونىستانىپ, وسى وزەندەردىڭ سولتۇستىك تەڭىزگە قۇياتىن ويپاتىندا ورنالاسقان سوڭ ەل وسىلاي اتالعان. جەر كولەمى بار بولعانى 42 مىڭ شارشى شاقىرىم, ال حالقىنىڭ سانى 16,8 ملن. ادام.
جاعاسىن سولتۇستىك تەڭىز شايىپ جاتقاندىقتان, نيدەرلاند – ەجەلدەن سۋ ەمگەن ەل. سوندىقتان نيدەرلاندتىقتار تەڭىز يگەرۋدى ەجەلدەن قولعا الىپ, كەمە جاساۋ ىسىنە ەرتە كۇننەن دەن قويعان. ورىستىڭ ىلگەرىشىل پاتشاسى ءبىرىنشى پەتر كەمە جاساۋ ءىسىن وسىندا كەلىپ ۇيرەنگەنىن دە تاريحتان جاقسى بىلەمىز. نيدەرلاند قۇرلىقتا گەرمانيا جانە بەلگيامەن شەكتەسەدى. بۇل ەلدى كەيدە گوللانديا دەپ تە اتايدى. بىراق بۇل مەملەكەتتىڭ رەسمي اتاۋى ەمەس. وڭتۇستىك جانە ءسولتۇستىك گوللانديا دەگەن جەر اتاۋلارى ەلدىڭ ەكى پروۆينتسياسىنا عانا بەرىلگەن, نيدەرلاندتىڭ بۇلاردان باسقا دا 10 پروۆينتسياسى بار. سوندىقتان نيدەرلاندتىقتار ءوز ەلدەرىن گوللانديا دەپ اتاعانعا كەيدە شامدانىپ تا قالادى ەكەن, ويتكەنى, ول ەكى پروۆينتسيانىڭ عانا اتاۋى.
ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – نيدەرلاند ءتىلى. ول – باتىس گەرمان تىلدەر توبىنا جاتاتىن ايرىقشا ءتىل. سونداي-اق, بۇل ءتىل بەلگيا مەن سۋرينامدا دا ءبىرشاما دامىعان. ەلدىڭ امستەردام مەن گااگادان كەيىنگى ۇلكەن قالالارى قاتارىنا روتتەردام, ۋترەحت جانە ەيندحوۆەن شاھارلارى كىرەدى. سونىڭ ىشىندە روتتەردام ەلدەگى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدەگى ەڭ ۇلكەن پورتتاردىڭ ءبىرى سانالادى.
نيدەرلاند جەرىنە العاش رەت ريمدىكتەر كەلىپ, وتارىنا اينالدىرا باستاعاندا, بۇل جەردى تۋبانت, كانينەفات, فريز سەكىلدى گەرمان جانە ەبۋرون, مەناپيا سەكىلدى كەلت تايپالارى قونىستانعان ەدى. ورتا عاسىرلاردا بۇل جەرلەردە ريم يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنەتىن تولىپ جاتقان گرافتىقتار مەن گەرتسوگتىقتار پايدا بولدى. ءحVى عاسىردا ولار سول كەزدە يسپانيانى بيلەگەن, گابسبۋرگتەر اۋلەتى باسقارعان مەملەكەتكە بىرىككەن. الايدا, كەيىن ەۋروپادا تۋعان كالۆينيزم سەكىلدى ءدىني اعىمداردىڭ ىقپالىمەن «تومەنگى جەرلەردەگى» پروۆينتسيالار يسپانياعا باعىنۋدان باس تارتقان. يسپانيا كورولى ءىى فيليپپ ولاردىڭ ءبارىن قايتادان ءوز يمپەرياسىنا باعىندىرماق بولىپ سوعىس جۇرگىزەدى. تاريحتا «سەكسەن جىلدىق سوعىس» دەپ اتاۋ العان بۇل شايقاستاردىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى بەلگيا, ليۋكسەمبۋرگ جانە نيدەرلاند مەملەكەتتەرىنىڭ اۋماعىن قۇراعان جەتى پروۆينتسيا وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن الادى. نيدەرلاند مەملەكەتىن قۇرۋشى بولىپ وسى سوعىستى باسقارعان ءى ۆيلگەلم ورانسكي سانالادى.
ءحVىى عاسىردا ەۋروپادا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ نيدەرلاندتا كاپيتاليستىك قاتىناستار ورناي باستايدى. بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ ورىستەۋىنە كەڭ مۇمكىندىك تۋدىرادى. نيدەرلاند قۇرامىنان 1830 جىلى بەلگيا, 1890 جىلى ليۋكسەمبۋرگ ەنشى الىپ, ءوز الدىنا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر بولىپ شىعادى. قازىر ولار «بەنيليۋكس» اتالاتىن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا قۇرىپ وتىرعانىن بىلەمىز.
ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا نيدەرلاند بەيتاراپتىق ۇستانىپ, ەلدى ب ۇلىنۋدەن ساقتاپ قالادى. ال ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا فاشيستىك گەرمانيا ونى باسىپ الدى. وسى جىلدار ەل ەكونوميكاسىنا اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. الايدا, سوعىستان كەيىنگى اقش-تىڭ مارشالل جوسپارىنىڭ كومەگىمەن نيدەرلاند از ۋاقىتتا ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار وسى زامانعى جوعارى دامىعان يندۋستريالى ەلگە اينالا الدى. سونىمەن بىرگە, ءوزىنىڭ بۇرىنعى وتارلارى سۋرينام مەن يندونەزياعا بوستاندىق بەردى. قازىر نيدەرلاند ەۋروپانىڭ ەڭ جوعارى دامىعان يندۋستريالى مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا ەنىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, ەۋرووداق ەلدەرى اراسىندا نيدەرلاند 2013 جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن 6,3 پايىزعا جەتكىزە الدى. قازىر ونىڭ ءىجو-ءسىنىڭ جالپى كولەمى 700 ملرد. ەۋروعا جەتكەن. ال جان باسىنا شاققانداعى كولەمى – 41 مىڭ ەۋرو. بۇل بۇكىلالەمدىك ۆاليۋتا قورىنىڭ باعامداۋى بويىنشا دۇنيەجۇزىندەگى 14-ءشى, ال ەۋرووداق ەلدەرى اراسىندا 6-شى ورىن دەگەن ءسوز. سونىمەن بىرگە, وسى قور نيدەرلاندتى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك رەيتينگى جونىنەن دۇنيەجۇزىندەگى 18-ءشى ورىندا ەكەنىن انىقتادى.
نيدەرلاند ۇكىمەتى ەكونوميكالىق دامۋعا عانا ەمەس, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاتتى كوڭىل بولەدى. ونىڭ «جاسىل» تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيالار جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى دۇنيەجۇزىندە جەتەكشى ورىنعا يە. سونداي-اق, زەينەتاقىنىڭ, جۇمىسسىزدىق پەن مۇگەدەكتىككە بەرىلەتىن جاردەماقىنىڭ كولەمى جونىنەن نيدەرلاند دۇنيەجۇزىندەگى الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن الادى.
قازاقستان مەن نيدەرلاند اراسىندا تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە ساياسي ءارىپتەستىك ورناعان. بۇل ەل قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى ەڭ سەنىمدى ارىپتەسى دەپ سانايتىنىن ەڭ جوعارى دەڭگەيدە تالاي رەت دالەلدەگەن. سونىمەن بىرگە, ول قازاقستاننىڭ ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن جوعارى باعالايدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ باسىندا استاناعا كەلگەن رەسمي ساپارىندا نيدەرلاند سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ف.تيممەرمانس گااگادا بولاتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىىى سامميتكە قاتىسۋعا كورولدىڭ شاقىرۋىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا ءوز قولىمەن تاپسىردى جانە قازاقستان باسشىسىنىڭ وسى باعىتتاعى باستامالارىنا جوعارى باعا بەرەتىنىن كەزەكتى رەت مالىمدەدى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ زاردابىن مولىنان شەككەن ەل رەتىندە بۇل ءسامميتتىڭ ماڭىزىن قازاقستان وتە تەرەڭ تۇسىنەدى, دەدى ول.
ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق قازىر جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن. بۇگىنگى تاڭدا نيدەرلاند – قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋ بويىنشا ەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان ەل. 2005 جىل مەن 2013 جىل ارالىعىندا نيدەرلاندتان تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 49,8 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايدى. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار دا جاقسى جولعا قويىلعان. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 10,1 ملرد. دوللار بولعان. بۇل قازاقستان ءۇشىن قىتاي مەن يتاليادان كەيىنگى ءۇشىنشى كورسەتكىش. قازاقستاندا نيدەرلاند كاسىپكەرلەرىمەن 380 بىرلەسكەن كاسىپورىن تىركەلگەن. ونىڭ كوبى گەولوگيالىق بارلاۋ, قايتا وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ, قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا ەڭبەك ەتەدى. سونداي-اق, ارحيتەكتۋرا مەن مەديتسينا سالالارىندا دا بىرنەشە بىرلەسكەن كاسىپورىندار بار.
قازاقستاننىڭ الەمدەگى اسا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ تۋرالى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدا نيدەرلاندتىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. ال گااگا قازاقستانمەن ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە مۇددەلى. بۇل ونىڭ ەل ءىشىندەگى ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان ەكونوميكالىق باسىمدىعىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىڭ ىشىندە نيدەرلاند قازاقستانداعى «شەلل» مۇناي كونتسەرنىنىڭ تابىستى جانە ۇزاق مەرزىمدى ارەكەت ەتۋىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى.
استانادا بولاتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە نيدەرلاندتىقتاردىڭ «جاسىل» تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيالار, «جاسىل» ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن تارتۋدىڭ ماڭىزى زور. سونىمەن بىرگە, نيدەرلاندتىڭ ەنەرگيا كوزدەرىن قايتا جاڭعىرتۋدى دامىتۋدا قول جەتكىزگەن تابىستارىن ۇيرەنۋدىڭ دە پايداسى مول. 2020 جىلى نيدەرلاند بۇل كورسەتكىشتى 20 پايىزعا دەيىن جەتكىزبەكشى.
نيدەرلاندتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىنىڭ مول مۇمكىندىكتەرىن ۇيرەنۋ باعىتىندا ەيندحوۆەن قالاسىنداعى جوعارى تەحنولوگيالىق ورتالىقتى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» نەگىزىندە قۇرىلاتىن ينتەللەكتۋالدىق-يننوۆاتسيالىق كلاستەر عىلىمي پاركىمەن ىنتىماقتاستىققا تارتۋدىڭ دا پايداسى زور بولماق. سونداي-اق, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ارتتىرۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. ترانزيت-كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دا ماڭىزى زور. قازاقستان اقتاۋ مەن روتتەردام پورتتارىنىڭ اراسىندا ارىپتەستىك قاتىناستار ورناتۋعا مۇددەلى. وسىنداي ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە قازاقستان مەن نيدەرلاند اراسىنداعى بيزنەس-ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا الداعى ۋاقىتتا قۇرىلاتىن ىسكەرلىك كەڭەس قاتتى سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
ال مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەۋىنە 2015 جىلى قازاقستاننىڭ نيدەرلاندتاعى جانە 2016 جىلى نيدەرلاندتىڭ قازاقستانداعى مادەني كۇندەرى تىڭ سەرپىن بەرەرى حاق. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكى ەلدىڭ ەلشىلىكتەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كورمەلەر, سيمپوزيۋمدار, تۇساۋكەسەرلەر مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. سونىڭ ىشىندە 2010 جىلى نيدەرلاندتىق جۋرناليست ر.رەيدينگتىڭ ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاۋىپ, نيدەرلاندتا جەرلەنگەن قازاقستاندىقتار تۋرالى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى.
مادەنيەت تۋرالى ءسوز بولعاندا, نيدەرلاند بۇكىل الەمگە تانىمال سۋرەتشىلەردىڭ ءبىرى رەمبراندتىڭ وتانى ەكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. نيدەرلاندتا سپينوزا, دەكارت سياقتى فيلوسوفتار دا تۋىپ, ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتكەن. ال ەندى نيدەرلاندتىڭ اتى شىقسا بولدى, ونى جەل ديىرمەندەرمەن نەمەسە قىزعالداقتارمەن بايلانىستىرا سويلەيتىن ادامداردى دۇنيەنىڭ بارلىق بۇرىشىنان تابۋعا بولادى. بۇلار دا نيدەرلاندتىقتاردىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى.
نيدەرلاندتا سپورتقا قاشاندا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. ەرەسەك تۇرعىندارىنىڭ 20 پايىزدان ارتىعى سپورتتىق كلۋبتاردىڭ مۇشەلەرى. قالا كوشەلەرىندە ۇلكەن-كىشىنىڭ ءبارى ۆەلوسيپەدپەن جۇرگەنىن ءجيى كورەسىز. نيدەرلاندتىقتار, اسىرەسە, فۋتبولدى جاقسى كورەدى. ۇلتتىق كومانداسى ويناپ جاتقان ماتچ كورسەتىلگەن ۋاقىتتا نيدەرلاند قالالارىنىڭ كوشەلەرى تىپ-تىنىش بولادى. ۇلتتىق فۋتبول كومانداسى الەمدەگى 10 ۇزدىك كوماندانىڭ قاتارىندا. بيىلعى سوچي وليمپياداسىندا نيدەرلاند ءوزىنىڭ سپورتتىڭ قىسقى تۇرلەرىنەن دە وتە مىقتى ەكەنىن كورسەتىپ, جالپىكوماندالىق ەسەپتە بەسىنشى ورىن الدى.
قورىتا ايتقاندا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نيدەرلاندقا رەسمي ساپارى ساياسي ۇستانىمى بەرىك, ەكونوميكاسى جوعارى دامىعان, مادەني-گۋمانيتارلىق قاسيەتتەرى جوعارى ەلمەن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسۋگە تىڭ سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان» – گااگادان (نيدەرلاند).
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا سامميتتەر وتكىزۋ تۋرالى يدەيانى اقش پرەزيدەنتى باراك وباما 2010 جىلى كوتەرگەن ەدى. ول اقش پرەزيدەنتى بولىپ كىرىسكەن ساتتەن باستاپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەلەرىن ءوز ساياساتىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى ەتىپ بەلگىلەگەن بولاتىن.
گااگا قالاسىندا كەشە, ياعني ناۋرىزدىڭ 24-ءى كۇنى باستالىپ, بۇگىن اياقتالاتىن ءىىى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق ءسامميتتىڭ تاقىرىبى يادرولىق تەرروريزمنىڭ الدىن-الۋ, يادرولىق ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىسىنان, راديواكتيۆتى كوزدەر مەن ءتيىستى قۇرىلعىلاردان تۋىندايتىن ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپتەردى بولدىرماۋ ماسەلەلەرىنە ارنالىپ وتىر. سامميت جۇمىسىنا 53 ەلدىڭ باسشىلارى مەن بۇۇ, ەۋرووداق, ەۋروكوميسسيا, ينتەرپول, ماگاتە سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىسۋدا. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەن مۇندا قازاقستاننان باسقا ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزيا, رەسەي, ۋكراينا باسشىلارى كەلگەن. الايدا, سامميتكە كەيبىر ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى ەمەس, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەلىپتى. ماسەلەن, رەسەيدەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى س.لاۆروۆ قاتىسۋدا. سامميت جۇمىسىن دۇنيەجۇزىنىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىنەن كەلگەن مىڭداعان جۋرناليست جازىپ, ءتۇسىرىپ, كورسەتۋدە. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان دا وتىز شاقتى جۋرناليست ءجۇر.
ءىىى يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى ءسامميتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسىن نيدەرلاند كورولدىگىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مارك ريۋتتە اشىپ, فورۋم جۇمىسىنا كەلگەندەردى قۇتتىقتاپ جانە ونىڭ ىسىنە تابىس تىلەدى. العاشقى بولىپ قۇتتىقتاۋ ءسوزدى ءىى ءسامميتتى وتكىزگەن ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ءوڭتۇستىك كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى پاك كىن حە حانىم الدى. ەكىنشى قۇتتىقتاۋ ءسوز بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنگە بەرىلدى. ول الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جولىنداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىنە توقتالدى.
وسىدان كەيىن ءسامميتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسى جابىق ەسىك جاعدايىندا جالعاستى. وندا ءبىرىنشى بولىپ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين سويلەدى. ودان كەيىن ءسوز وسىناۋ شارانىڭ باستاماشىسى, اقش پرەزيدەنتى ب.وباماعا بەرىلدى. ءۇشىنشى بولىپ ءسوزدى گەرمانيا كانتسلەرى ا.مەركەل ايتتى. وسىدان كەيىن ءسوز قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەرىلدى. مۇنىڭ ءوزىن الەمدىك بەيبىتسۇيگىش قاۋىمداستىقتىڭ قازاقستاننىڭ جاھاندىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ جانە تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ مول ەكەندىگىنە بەرگەن ءتيىستى باعاسى دەپ قابىلدادىق.
قازاقستان باسشىسى الدىمەن ءسامميتتى ۇيىمداستىرعان قارسى الۋشى جاققا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. مەن اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى عالامشارداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوسىلعان لايىقتى تاريحي ۇلەس دەپ بىلەمىن.
بۇل سامميتتەر الەمدەگى اسا وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە تيەك تابۋعا تىرىساتىن پىكىر الىسۋ الاڭىنا اينالىپ ۇلگەردى, دەي كەلىپ ەلباسى ودان ءارى قازاقستاننىڭ وسى ۇدەرىسكە قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسىنە توقتالدى. ءبىز جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىنە تۇراقتى تۇردە ۇلەس قوسىپ كەلەمىز جانە بۇدان ءارى كەلەسى باعىتتاردى ىسكە اسىرۋعا كۇش سالۋ كەرەك دەپ سانايمىز: بىرىنشىدەن, تولىق جانە جاپپاي يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قول جەتكىزۋ – يادرولىق قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر امال دەپ ەسەپتەيمىز. ەكىنشىدەن, يادرولىق تەرروريزمدى جانە ونىڭ نەگىزدەرىن ءتۇپ تامىرىمەن جويۋ كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن مىندەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى, دەدى ن.نازارباەۆ.
سونىمەن بىرگە, انتيتەررورلىق ناۋقان كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت يادرولىق باعدارلامالارىنا, تەحنولوگيالار جانە جابدىقتار الۋىنا, ءبىلىم جانە تاجىريبەمەن الماسۋىنا شەك قويماۋى كەرەك. قازاقستان دا اەس-كە جانە اتوم ستانساسىن سالۋعا قاجەتتى يادرولىق وتىننىڭ تولىق تسيكلىن جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر.ۇشىنشىدەن, قازاقستان ماگاتە-ءنىڭ ءرولى مەن بەدەلىن ودان ءارى ارتتىرۋدى ءجون دەپ سانايدى. تورتىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدان ازات جاڭا ايماقتاردى, سونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىستا, قۇرۋدى قولدايدى, دەدى قازاقستان باسشىسى. ءبىز ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق جاساۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ تىنىشتىعىنا قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرۋ تۋرالى حاتتاماعا «يادرولىق بەستىك» ەلدەرىنىڭ تەز ارادا قول قويۋىنا ءۇمىت ارتامىز.
ودان ءارى ەلباسى يادرولىق ماتەريالداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن باعالاۋ يندەكسى بويىنشا قازاقستان الەمدە 15-ءشى ورىن الاتىنىن اتاپ ءوتتى. وعان ەلدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ءتيىمدى زاڭناما جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ جانە الەمدەگى ءتورتىنشى ورىنداعى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقان سوڭ قازاقستان اقش جانە رەسەيمەن بىرلەسىپ, پوليگوننىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن جويدى. قازىر بۇرىنعى يادرولىق سىناق كەشەنىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى جاسالۋدا. جالپى, قازاقستاننىڭ قازىرگى يادرولىق ىستەرى ماگاتە-ءنىڭ تولىق باقىلاۋىنا الىنعان, دەدى ن.نازارباەۆ.
ودان ءارى پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ ماگاتە-ءنىڭ باستامالارىن قولداپ, ءوزىنىڭ اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ جۇمىستارى تۋرالى كەلىسىمدەردى اياقتاپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇگىنگى ءسامميتتىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ داعدارىسى جايىندا ءوتىپ وتىرعانىن اشىپ ايتتى. ونىڭ باستى سەبەبى – «قوسارلانعان ستاندارتتار» تاجىريبەسىنە نۇكتە قويا الماعان ساياسي ەرىك-جىگەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن حالىقارالىق قۇقىقتى بىرجاقتى قولدانۋ بولىپ وتىر. ءبىز يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ وزىنە قابىلداعان مىندەتتەرىن كەشەندى تۇردە مۇلتىكسىز ورىنداۋى اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. جيىرما جىل بۇرىن قازاقستان بەلارۋس جانە ۋكراينا سياقتى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا سالماقتى ۇلەس قوستى. ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدىڭ ۇلان-عايىر قورىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا يادروسىز مەملەكەت رەتىندە قوسىلدى. سوندىقتان دا ءبىز كەيبىر ساياساتكەرلەردىڭ 5 اەس, 15 اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە زىمىراندىق تەحنولوگيا سالاسىندا الەۋەتى زور ۋكرايناعا يادرولىق مارتەبەنى قايتارۋ جونىندەگى جاۋاپسىز مالىمدەمەلەرىنە قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋگە ءتيىسپىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز G-8 جانە G-20 شەڭبەرىندەگى جۇمىستاردىڭ جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى تولىق ەمەس ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان بۇل توپتاردىڭ سىرتىندا قالعانداردىڭ دا مۇددەسى ەسكەرىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. وسىعان بايلانىستى مەن, وسىناۋ داعدارىستان شىعۋ جولىن تابۋ ءۇشىن, ەكى جىل بۇرىن G-Global باستاماسىن كوتەرگەن بولاتىنمىن. بۇل ءپىشىم جەدەل قولداۋ تاۋىپ, قازىر وعان الەمنىڭ 190 ەلى قاتىسۋدا, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇل – ادامزاتتىڭ ءوزىن ءوزى جوياتىن يادرولىق قارۋدىڭ قاتەرىنە قارسى كۇرەستە ادىلەتتى, ءمولدىر, كوپپوليارلى, تۇراقتى الەمدىك تارتىپكە شاقىراتىن جول. مەن وعان بالاما جول جوق ەكەنىنە سەنىمدىمىن. بارلىق الەم 2011 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە بولعان جاعدايداعى سياقتى جالپىعا ورتاق قاتەرگە قارسى ۇزاقمەرزىمگە جانە جۇيەلى نەگىزدە بىرىگۋى كەرەك. ءبىز ءبارىمىز دە جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ىسىندە ءوزىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا جاۋاپتى ەكەنىمىزدى سەزىنۋىمىز قاجەت, ال ول بىزدەن بارلىق پروبلەمانى اسكەري كۇشپەن ەمەس, ساياسي كەلىسىمدەرمەن شەشۋىمىزدى كۇتەدى. جانە ونى ءتيىمدى تۇردە ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارىنشا ۇلكەن جىگەر كەرەك, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوزىنىڭ اياعىندا.
ايتا كەتەتىن جايت, سامميت بارىسىندا الەمدىك ليدەرلەردىڭ بىرقاتارى وزدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن بەينەكورىنىس ارقىلى قىسقاشا ايتىپ جاتتى. سونىڭ ءىشىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا ءسوزى قالاعان ادامنىڭ بارىنە ەستىلىپ تۇردى.
بىرەر اۋىز سوزبەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەردىڭ تاريحىنا توقتالا كەتەيىك. 2010 جىلدىڭ 12-13 ءساۋىرىندە ۆاشينگتوندا بولعان ءى سامميتكە 47 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى قاتىستى. ءسامميتتى اشقان سوزىندە باراك وباما بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ جوعارى جاھاندىق قاۋىپ – جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋ مەن راديواكتيۆتى زاتتاردىڭ تەرروريستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋى ەكەندىگىن اتاپ ايتقان بولاتىن. سول سوزىندە ب.وباما يادرولىق قارۋى بار الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ قىرعي-قاباق سوعىس جىلدارىنداعى ءبىر-بىرىنە شابۋىل جاساۋ قاۋپى ارتتا قالدى دەگەن ەدى. الايدا, بۇل سوزدەردىڭ اسىلىق ايتىلعانىن بۇگىنگى كۇنگى الەمدىك ساياسي احۋال ءىشىنارا كورسەتىپ وتىر. جوعارىدا ايتقان سوزىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ تا بۇگىنگى كۇنى الەم جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ داعدارىسى كەزىندە تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
سوندىقتان دا يادرولىق قاۋىپسىزدىككە الاڭداۋ ماسەلەسى قازىر ءتىپتى ارتا تۇسكەن. ۆاشينگتونداعى العاشقى سامميتكە قاتىسۋعا شاقىرىلاتىن ەلدەردىڭ باسشىلارى تاڭدالعاندا ۇيىمداستىرۋشىلار يادرولىق قارۋ جاساۋ باعدارلامالارى نەمەسە ونى جاساۋ نيەتى بار ەلدەرگە ايرىقشا كوڭىل بولگەن بولاتىن. سونداي-اق, يادرولىق قارۋدىڭ سىناعىنان ۇزاق جىلدار بويى زارداپ شەگىپ, ودان كەيىن سىناق پوليگونىن جاۋىپ جانە ونى تاراتپاۋ جونىندە بەلسەندى باستامالار كوتەرىپ جۇرگەن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سامميتكە زور قۇرمەتپەن شاقىرىلعان.
ۆاشينگتون ءسامميتى بويىنشا مەملەكەت باسشىلارى كومميۋنيكە قابىلدادى. وندا ءسامميتتىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ جولىنداعى ماڭىزدى ساياسي جاعدايلار مەن جۇمىس جوسپارىنىڭ قادامدارى كورسەتىلگەن بولاتىن.
يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىى سامميت وڭتۇستىك كورەيانىڭ استاناسى سەۋل قالاسىندا ءوتىپ, ونىڭ تاقىرىبى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ ۇلتتىق شارالارىنا جانە تەحنيكالىق جاعىنان نىعايتۋدىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعىنا ارنالعان. بۇل سامميتكە 53 ەلدىڭ باسشىلارى مەن بۇۇ, ماگاتە, ينتەرپول, ەۋرووداق جانە ەۋروكوميسسيا سەكىلدى بەس حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باسشىلارى قاتىستى. سامميت قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان بىرلەسكەن كومميۋنيكەدە قاتىسۋشىلار يادرولىق تەرروريزمنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە ءالى دە قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعاندىعىن اتاپ ءوتىپ, وسىعان وراي جوعارى بايىتىلعان ۋران ءوندىرۋ دەڭگەيىن ازايتۋدى ماقسات ەتەتىنىن ايتقان بولاتىن. ونىڭ ورنىنا بارلىق رەاكتورلاردى مۇمكىندىگىنشە تومەن بايىتىلعان ۋرانمەن الماستىرۋ قاجەتتىلىگى اتاپ كورسەتىلگەن. سونىمەن بىرگە, يادرولىق ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمىن بولدىرماۋعا قاتتى كوڭىل بولىنگەن.
وسى سامميت بارىسىندا قازاقستان, اقش جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ زاردابىن جويۋ بويىنشا ۇشجاقتى ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساعاندارى وتە ماڭىزدى شارا بولدى.
ءىىى سامميت قارساڭىندا, 21-22 ناۋرىز كۇندەرىندە نيدەرلاندتىڭ گااگا جانە امستەردام قالالارىندا وسى ماسەلەلەردى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار, وقىمىستى-بەلسەندىلەر جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ يادرولىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى سيمپوزيۋمى بولدى. وعان قاتىسۋشىلار يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قىرلارىن ءارتۇرلى كوزقاراستار دەڭگەيىندە قاراستىردى. وسى سيمپوزيۋمدى يادرولىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى سامميت (يازس) دەپ تە اتايدى. ونىڭ ماقساتى – الەمدەگى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جونىندە جاڭا, عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدى يدەيالار بەرۋ.
سونىمەن قاتار, وسى كۇندەرى امستەردام قالاسىندا يادرولىق يندۋستريا ءسامميتى دە بولىپ جاتىر. وعان يادرولىق يندۋستريا كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى قاتىسۋدا. ولار يادرولىق ونىمدەردى شىعارۋدىڭ قوعامعا قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن قاراستىرىپ, ونىڭ حالىققا زيان كەلتىرمەيتىندىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن ۇسىنىستار مەن ويلاردى تالقىلاۋدا. ءسويتىپ, ناۋرىزدىڭ وسى كۇندەرى نيدەرلاند الەمدىك يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ساياسي, عىلىمي جانە وندىرىستىك قىرلارىن تۇتاسىمەن قاراستىرىپ, بولاشاقتىڭ بەيبىتشىل ورداسىنا اينالىپ وتىر.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, بۇرناعى كۇنى ەلباسى ن.نازارباەۆ نيدەرلاندتىق ۇزدىك كومپانيالار ونىمدەرىنىڭ كورمەسىنە قاتىسۋ بارىسىندا قازاقستاندىق-نيدەرلاندتىق بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتىستى. بولاشاعى زور دەپ سانالاتىن وسى جوبالاردىڭ جالپى سانى 25 جانە ولاردىڭ يگەرەتىن سوماسى 330 ملن. ەۋروعا تەڭ. قازاقستاندىق ىسكەرلەر نەگىزىنەن كومپوزيتتىك ماتەريالدار, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن, رەنتگەن اپپاراتتارىن, سورعىلىق اگرەگاتتار جانە ت.ب. شىعارۋعا ماماندانعان نيدەرلاندتىق كومپانيالارمەن بىرلەسىپ, وسىناۋ ونىمدەردى ەندى قازاقستاندا دا شىعارماقشى. قۇنى 220 ملن. ەۋرو تۇراتىن 11 ەكىجاقتى ينۆەستيتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى. ال كەشە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆ, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.ىدىرىسوۆ جانە ت.ب. قازاقستان رىنوگىنا جاڭا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ماقساتىمەن دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى.
ءسويتىپ, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ گااگاعا ساپارى قاي جاعىنان دا تابىستى بولىپ, ساياسي عانا ەمەس, ەكونوميكالىق ماسەلەلەردە دە وتە ءتيىمدى شارالارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىنشىلىك بەردى.
بۇگىن سامميت ءوزىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرادى.
* * *
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 23 ناۋرىز, جەكسەنبى كۇنى نيدەرلاند كورولدىگىنە رەسمي ساپارمەن كەلۋىنە كورول ۆيللەم-الەكساندردىڭ تاپسىرۋىمەن وسى ەلدىڭ پرەمەر-مينيسترى مارك ريۋتتە شاقىرۋى سەبەپ بولعان ەدى.
نيدەرلاند كورولدىگىنىڭ رەسمي استاناسى امستەردام بولعانىمەن, ءىس جۇزىندەگى استاناسى گااگا قالاسى بولىپ ەسەپتەلەدى. نيدەرلاند كونستيتۋتسيالىق مونارحيا, ەلدىڭ كورولى كونستيتۋتسياعا ادالدىعى جونىندە انتتى امستەردامدا بەرگەنىمەن, رەزيدەنتسياسى گااگادا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار, پارلامەنت پەن ۇكىمەت, كوپتەگەن شەتەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى دە گااگادا قونىستانعان. قازاقستان پرەزيدەنتى قاتىسقان بارلىق شارا دا اتالعان قالادا ءوتتى.
سولتۇستىك تەڭىزدىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان اسەم قالا كوكتەم لەبىمەن بۋسانىپ, كوكپەڭبەك بولىپ تۇر ەكەن. اۋا رايى دا بارىنشا جايلى, اراسىندا جاڭبىر بۇركىپ قويعانى بولماسا, 8-10 گرادۋستىق جىلىلىقتى كورسەتۋدە. گااگانىڭ اتاعىن بۇكىل الەمگە شىعارىپ تۇرعان ونىڭ كليماتىنىڭ جايلىلىعى دا, نيدەرلاند كورولدىگىنىڭ ءىس جۇزىندەگى استاناسى بولعاندىعى دا ەمەس, بۇۇ-نىڭ وسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق سوتتارى ەكەندىگى ءمالىم. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, حالىقارالىق قىلمىستىق ىستەر مەن تورەلىك سوتتاردىڭ اتاعى الەمگە تانىلعان. ءوز ەلىندە نەمەسە ارىپتەس ەلدەر اراسىندا ءادىل شەشىمىن تاپپاعان بارلىق ۇلكەن كيكىلجىڭدەردىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ۇكىمىن ايتاتىن جەر وسى. بۇدان جوعارى باسقا سوت جەر بەتىندە جوق. سوندىقتان وسى سوتتاردىڭ داڭقى گااگانىڭ اتاعىن اسپانعا شىعارعان.
گااگا نيدەرلاندتىڭ امستەردام مەن روتتەردامنان كەيىنگى ءۇشىنشى ۇلكەن قالاسى. تۇرعىندار سانى 500 مىڭ ادامنان ءسال عانا ارتىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ گااگاعا جاساعان بۇعان دەيىنگى رەسمي ساپارى بەاتريكس حانشايىمنىڭ شاقىرۋىمەن 2002 جىلدىڭ 27-28 قاراشا كۇندەرى بولعان. وندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ بويىنشا بىرقاتار كەزدەسۋلەر ءوتىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەن. پرەزيدەنتتىڭ بۇل جولعى ساپارىنىڭ ماقساتى ەكىجاقتى ساياسي ۇنقاتىسۋدى تەرەڭدەتىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋدى جانە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارىن حالىقارالىق ارەنادا دامىتا ءتۇسۋدى كوزدەيدى.
ساپارى بارىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نيدەرلاند پرەمەر-ءمينيسترى مارك ريۋتتەمەن كەزدەسكەن بولاتىن. شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋ كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان مەن نيدەرلاند سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى اراسىنداعى ساياسي كونسۋلتاتسيالار بويىنشا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى ە.ىدىرىسوۆ پەن ف.تيممەرمانس قول قويدى. قول قويىلعان ەكىنشى قۇجات – قازاقستان-نيدەرلاند ىسكەرلىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم بولدى. وعان قازاقستان جاعىنان ساۋدا-ونەركاسىپتىك پالاتاسىنىڭ توراعاسى س.ەسىمبەكوۆ, نيدەرلاند جاعىنان كاسىپكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەر كونفەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ب.ۆينچەس قول قويدى.
ساپار باعدارلاماسىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنە نيدەرلاندتىق جوعارى تەحنولوگيالى كومپانيالار ونىمدەرىنىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. مەملەكەت باسشىسى دەلەگاتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە ونى قىزىعا تاماشالادى.قازاقستان پرەزيدەنتى گوللانديانىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىندارىنىڭ جەتىستىكتەرى كورمەسىمەن, اتاپ ايتقاندا, Royal Ten Cate, CLAAS, Royal Dutch Shell, Royal Philips سەكىلدى جانە باسقا دا كومپانيالارىنىڭ جوبالارىمەن تانىستى. سونداي-اق, وندا بىرلەسكەن قازاقستان-ەۋروپا پەرسپەكتيۆالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالارى تانىستىرىلدى. 25 كومپانيا قاتىسقان كورمە اياسىندا جالپى قۇنى 328 ميلليوننان استام ەۋرو بولاتىن ەكىجاقتى 13 قۇجاتقا قول قويىلدى.
وسى كورمەنىڭ الدىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ نيدەرلاندتاعى دوستارى» قازاقستان نيدەرلاند ساياسي كلۋبىنىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەسىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى, جان-جاقتى پىكىر الماستى.
– نيدەرلاندتىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسى 30 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى. ءوزارا تاۋار اينالىمى 10 ميلليارد دوللار دەڭگەيىنە جەتىپ وتىر. بۇل – ەۋروپالىق وداق ەلدەرى اراسىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. قازىر قازاقستان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا, ونىڭ اياسىندا 500-دەن استام كاسىپورىن, 600 مىڭداي جۇمىس ورنى اشىلدى. ءبىز گوللانديالىق كومپانيالاردى بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز. ەلىمىز مۇناي-گاز, ءتۇستى جانە قارا مەتاللۋرگيا, حيميا سالاسىندا وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى دامىتۋعا مۇددەلى. ءبىز مۇنداي ءوندىرىس ءۇشىن جەڭىلدىكتەر ۇسىنامىز جانە ءتيىستى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرامىز. اقپارات جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا دا مۇددەلىمىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ فرانتسيا, گەرمانيا, يسپانيانىڭ بىرقاتار ءىرى كومپانيالارىمەن ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, وتانىمىز شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى كولەمى جونىنەن مەيلىنشە كوبىرەك تارتاتىن 20 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىنىنە توقتالدى.
كەزدەسۋ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسىنا قازاقستان پرەزيدەنتى بەينەلەنگەن گوللاندتىق جاڭا پوشتا ماركاسى مەن قىزعالداقتىڭ «پرەزيدەنت نازارباەۆ» دەپ اتالاتىن جاڭا ءتۇرى تانىستىرىلدى, سونداي-اق, روتتەردام قالاسى مەرياسىنىڭ «استانا» جاڭا الاڭىن اشۋ تۋرالى باستاماسى جاريالاندى.
نيدەرلاند كورولدىگى – باتىس ەۋروپاداعى شاعىن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. مەملەكەت اتاۋىنىڭ نيدەرلاند تىلىنەن اۋدارعانداعى ماعىناسى – «تومەنگى جەرلەر» دەگەن ءسوز. رەين, مااس جانە ت.ب. وزەندەردىڭ تومەنگى ساعاسىن قونىستانىپ, وسى وزەندەردىڭ سولتۇستىك تەڭىزگە قۇياتىن ويپاتىندا ورنالاسقان سوڭ ەل وسىلاي اتالعان. جەر كولەمى بار بولعانى 42 مىڭ شارشى شاقىرىم, ال حالقىنىڭ سانى 16,8 ملن. ادام.
جاعاسىن سولتۇستىك تەڭىز شايىپ جاتقاندىقتان, نيدەرلاند – ەجەلدەن سۋ ەمگەن ەل. سوندىقتان نيدەرلاندتىقتار تەڭىز يگەرۋدى ەجەلدەن قولعا الىپ, كەمە جاساۋ ىسىنە ەرتە كۇننەن دەن قويعان. ورىستىڭ ىلگەرىشىل پاتشاسى ءبىرىنشى پەتر كەمە جاساۋ ءىسىن وسىندا كەلىپ ۇيرەنگەنىن دە تاريحتان جاقسى بىلەمىز. نيدەرلاند قۇرلىقتا گەرمانيا جانە بەلگيامەن شەكتەسەدى. بۇل ەلدى كەيدە گوللانديا دەپ تە اتايدى. بىراق بۇل مەملەكەتتىڭ رەسمي اتاۋى ەمەس. وڭتۇستىك جانە ءسولتۇستىك گوللانديا دەگەن جەر اتاۋلارى ەلدىڭ ەكى پروۆينتسياسىنا عانا بەرىلگەن, نيدەرلاندتىڭ بۇلاردان باسقا دا 10 پروۆينتسياسى بار. سوندىقتان نيدەرلاندتىقتار ءوز ەلدەرىن گوللانديا دەپ اتاعانعا كەيدە شامدانىپ تا قالادى ەكەن, ويتكەنى, ول ەكى پروۆينتسيانىڭ عانا اتاۋى.
ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – نيدەرلاند ءتىلى. ول – باتىس گەرمان تىلدەر توبىنا جاتاتىن ايرىقشا ءتىل. سونداي-اق, بۇل ءتىل بەلگيا مەن سۋرينامدا دا ءبىرشاما دامىعان. ەلدىڭ امستەردام مەن گااگادان كەيىنگى ۇلكەن قالالارى قاتارىنا روتتەردام, ۋترەحت جانە ەيندحوۆەن شاھارلارى كىرەدى. سونىڭ ىشىندە روتتەردام ەلدەگى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدەگى ەڭ ۇلكەن پورتتاردىڭ ءبىرى سانالادى.
نيدەرلاند جەرىنە العاش رەت ريمدىكتەر كەلىپ, وتارىنا اينالدىرا باستاعاندا, بۇل جەردى تۋبانت, كانينەفات, فريز سەكىلدى گەرمان جانە ەبۋرون, مەناپيا سەكىلدى كەلت تايپالارى قونىستانعان ەدى. ورتا عاسىرلاردا بۇل جەرلەردە ريم يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنەتىن تولىپ جاتقان گرافتىقتار مەن گەرتسوگتىقتار پايدا بولدى. ءحVى عاسىردا ولار سول كەزدە يسپانيانى بيلەگەن, گابسبۋرگتەر اۋلەتى باسقارعان مەملەكەتكە بىرىككەن. الايدا, كەيىن ەۋروپادا تۋعان كالۆينيزم سەكىلدى ءدىني اعىمداردىڭ ىقپالىمەن «تومەنگى جەرلەردەگى» پروۆينتسيالار يسپانياعا باعىنۋدان باس تارتقان. يسپانيا كورولى ءىى فيليپپ ولاردىڭ ءبارىن قايتادان ءوز يمپەرياسىنا باعىندىرماق بولىپ سوعىس جۇرگىزەدى. تاريحتا «سەكسەن جىلدىق سوعىس» دەپ اتاۋ العان بۇل شايقاستاردىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى بەلگيا, ليۋكسەمبۋرگ جانە نيدەرلاند مەملەكەتتەرىنىڭ اۋماعىن قۇراعان جەتى پروۆينتسيا وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن الادى. نيدەرلاند مەملەكەتىن قۇرۋشى بولىپ وسى سوعىستى باسقارعان ءى ۆيلگەلم ورانسكي سانالادى.
ءحVىى عاسىردا ەۋروپادا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ نيدەرلاندتا كاپيتاليستىك قاتىناستار ورناي باستايدى. بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ ورىستەۋىنە كەڭ مۇمكىندىك تۋدىرادى. نيدەرلاند قۇرامىنان 1830 جىلى بەلگيا, 1890 جىلى ليۋكسەمبۋرگ ەنشى الىپ, ءوز الدىنا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر بولىپ شىعادى. قازىر ولار «بەنيليۋكس» اتالاتىن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا قۇرىپ وتىرعانىن بىلەمىز.
ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا نيدەرلاند بەيتاراپتىق ۇستانىپ, ەلدى ب ۇلىنۋدەن ساقتاپ قالادى. ال ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا فاشيستىك گەرمانيا ونى باسىپ الدى. وسى جىلدار ەل ەكونوميكاسىنا اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. الايدا, سوعىستان كەيىنگى اقش-تىڭ مارشالل جوسپارىنىڭ كومەگىمەن نيدەرلاند از ۋاقىتتا ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار وسى زامانعى جوعارى دامىعان يندۋستريالى ەلگە اينالا الدى. سونىمەن بىرگە, ءوزىنىڭ بۇرىنعى وتارلارى سۋرينام مەن يندونەزياعا بوستاندىق بەردى. قازىر نيدەرلاند ەۋروپانىڭ ەڭ جوعارى دامىعان يندۋستريالى مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا ەنىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, ەۋرووداق ەلدەرى اراسىندا نيدەرلاند 2013 جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن 6,3 پايىزعا جەتكىزە الدى. قازىر ونىڭ ءىجو-ءسىنىڭ جالپى كولەمى 700 ملرد. ەۋروعا جەتكەن. ال جان باسىنا شاققانداعى كولەمى – 41 مىڭ ەۋرو. بۇل بۇكىلالەمدىك ۆاليۋتا قورىنىڭ باعامداۋى بويىنشا دۇنيەجۇزىندەگى 14-ءشى, ال ەۋرووداق ەلدەرى اراسىندا 6-شى ورىن دەگەن ءسوز. سونىمەن بىرگە, وسى قور نيدەرلاندتى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك رەيتينگى جونىنەن دۇنيەجۇزىندەگى 18-ءشى ورىندا ەكەنىن انىقتادى.
نيدەرلاند ۇكىمەتى ەكونوميكالىق دامۋعا عانا ەمەس, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاتتى كوڭىل بولەدى. ونىڭ «جاسىل» تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيالار جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى دۇنيەجۇزىندە جەتەكشى ورىنعا يە. سونداي-اق, زەينەتاقىنىڭ, جۇمىسسىزدىق پەن مۇگەدەكتىككە بەرىلەتىن جاردەماقىنىڭ كولەمى جونىنەن نيدەرلاند دۇنيەجۇزىندەگى الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن الادى.
قازاقستان مەن نيدەرلاند اراسىندا تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە ساياسي ءارىپتەستىك ورناعان. بۇل ەل قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى ەڭ سەنىمدى ارىپتەسى دەپ سانايتىنىن ەڭ جوعارى دەڭگەيدە تالاي رەت دالەلدەگەن. سونىمەن بىرگە, ول قازاقستاننىڭ ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن جوعارى باعالايدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ باسىندا استاناعا كەلگەن رەسمي ساپارىندا نيدەرلاند سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ف.تيممەرمانس گااگادا بولاتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىىى سامميتكە قاتىسۋعا كورولدىڭ شاقىرۋىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا ءوز قولىمەن تاپسىردى جانە قازاقستان باسشىسىنىڭ وسى باعىتتاعى باستامالارىنا جوعارى باعا بەرەتىنىن كەزەكتى رەت مالىمدەدى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ زاردابىن مولىنان شەككەن ەل رەتىندە بۇل ءسامميتتىڭ ماڭىزىن قازاقستان وتە تەرەڭ تۇسىنەدى, دەدى ول.
ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق قازىر جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن. بۇگىنگى تاڭدا نيدەرلاند – قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋ بويىنشا ەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان ەل. 2005 جىل مەن 2013 جىل ارالىعىندا نيدەرلاندتان تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 49,8 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايدى. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار دا جاقسى جولعا قويىلعان. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 10,1 ملرد. دوللار بولعان. بۇل قازاقستان ءۇشىن قىتاي مەن يتاليادان كەيىنگى ءۇشىنشى كورسەتكىش. قازاقستاندا نيدەرلاند كاسىپكەرلەرىمەن 380 بىرلەسكەن كاسىپورىن تىركەلگەن. ونىڭ كوبى گەولوگيالىق بارلاۋ, قايتا وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ, قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا ەڭبەك ەتەدى. سونداي-اق, ارحيتەكتۋرا مەن مەديتسينا سالالارىندا دا بىرنەشە بىرلەسكەن كاسىپورىندار بار.
قازاقستاننىڭ الەمدەگى اسا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ تۋرالى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدا نيدەرلاندتىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. ال گااگا قازاقستانمەن ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە مۇددەلى. بۇل ونىڭ ەل ءىشىندەگى ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان ەكونوميكالىق باسىمدىعىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىڭ ىشىندە نيدەرلاند قازاقستانداعى «شەلل» مۇناي كونتسەرنىنىڭ تابىستى جانە ۇزاق مەرزىمدى ارەكەت ەتۋىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى.
استانادا بولاتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە نيدەرلاندتىقتاردىڭ «جاسىل» تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيالار, «جاسىل» ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن تارتۋدىڭ ماڭىزى زور. سونىمەن بىرگە, نيدەرلاندتىڭ ەنەرگيا كوزدەرىن قايتا جاڭعىرتۋدى دامىتۋدا قول جەتكىزگەن تابىستارىن ۇيرەنۋدىڭ دە پايداسى مول. 2020 جىلى نيدەرلاند بۇل كورسەتكىشتى 20 پايىزعا دەيىن جەتكىزبەكشى.
نيدەرلاندتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىنىڭ مول مۇمكىندىكتەرىن ۇيرەنۋ باعىتىندا ەيندحوۆەن قالاسىنداعى جوعارى تەحنولوگيالىق ورتالىقتى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» نەگىزىندە قۇرىلاتىن ينتەللەكتۋالدىق-يننوۆاتسيالىق كلاستەر عىلىمي پاركىمەن ىنتىماقتاستىققا تارتۋدىڭ دا پايداسى زور بولماق. سونداي-اق, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ارتتىرۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. ترانزيت-كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دا ماڭىزى زور. قازاقستان اقتاۋ مەن روتتەردام پورتتارىنىڭ اراسىندا ارىپتەستىك قاتىناستار ورناتۋعا مۇددەلى. وسىنداي ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە قازاقستان مەن نيدەرلاند اراسىنداعى بيزنەس-ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا الداعى ۋاقىتتا قۇرىلاتىن ىسكەرلىك كەڭەس قاتتى سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
ال مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەۋىنە 2015 جىلى قازاقستاننىڭ نيدەرلاندتاعى جانە 2016 جىلى نيدەرلاندتىڭ قازاقستانداعى مادەني كۇندەرى تىڭ سەرپىن بەرەرى حاق. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكى ەلدىڭ ەلشىلىكتەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كورمەلەر, سيمپوزيۋمدار, تۇساۋكەسەرلەر مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. سونىڭ ىشىندە 2010 جىلى نيدەرلاندتىق جۋرناليست ر.رەيدينگتىڭ ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاۋىپ, نيدەرلاندتا جەرلەنگەن قازاقستاندىقتار تۋرالى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى.
مادەنيەت تۋرالى ءسوز بولعاندا, نيدەرلاند بۇكىل الەمگە تانىمال سۋرەتشىلەردىڭ ءبىرى رەمبراندتىڭ وتانى ەكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. نيدەرلاندتا سپينوزا, دەكارت سياقتى فيلوسوفتار دا تۋىپ, ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتكەن. ال ەندى نيدەرلاندتىڭ اتى شىقسا بولدى, ونى جەل ديىرمەندەرمەن نەمەسە قىزعالداقتارمەن بايلانىستىرا سويلەيتىن ادامداردى دۇنيەنىڭ بارلىق بۇرىشىنان تابۋعا بولادى. بۇلار دا نيدەرلاندتىقتاردىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى.
نيدەرلاندتا سپورتقا قاشاندا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. ەرەسەك تۇرعىندارىنىڭ 20 پايىزدان ارتىعى سپورتتىق كلۋبتاردىڭ مۇشەلەرى. قالا كوشەلەرىندە ۇلكەن-كىشىنىڭ ءبارى ۆەلوسيپەدپەن جۇرگەنىن ءجيى كورەسىز. نيدەرلاندتىقتار, اسىرەسە, فۋتبولدى جاقسى كورەدى. ۇلتتىق كومانداسى ويناپ جاتقان ماتچ كورسەتىلگەن ۋاقىتتا نيدەرلاند قالالارىنىڭ كوشەلەرى تىپ-تىنىش بولادى. ۇلتتىق فۋتبول كومانداسى الەمدەگى 10 ۇزدىك كوماندانىڭ قاتارىندا. بيىلعى سوچي وليمپياداسىندا نيدەرلاند ءوزىنىڭ سپورتتىڭ قىسقى تۇرلەرىنەن دە وتە مىقتى ەكەنىن كورسەتىپ, جالپىكوماندالىق ەسەپتە بەسىنشى ورىن الدى.
قورىتا ايتقاندا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نيدەرلاندقا رەسمي ساپارى ساياسي ۇستانىمى بەرىك, ەكونوميكاسى جوعارى دامىعان, مادەني-گۋمانيتارلىق قاسيەتتەرى جوعارى ەلمەن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسۋگە تىڭ سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان» – گااگادان (نيدەرلاند).
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
