اۋىلدى ۇيقى باسىپ تۇر. نەگە؟

كراسنوگور پوسەلكەلىك وكرۋگىنە قاراستى كالاچي اۋىلىنداعى توسىن جاعدايدىڭ جاۋابى تابىلماي تۇرعانىنا تۋرا ءبىر جىلدان استى. جۇمباق قۇبىلىس 2013 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تىركەلگەن ەدى. سودان بەرى باس اينالۋ, ۇيقىشىلدىق, ۇمىتشاقتىق, ءتىپتى, ەستەن تانۋ بەلگىلەرىمەن اۋىلدىڭ 50-گە تارتا تۇرعىنى دارىگەرلەرگە جۇگىنگەن. ەسىل اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى قابدىراشيت الماعانبەتوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, تەك وتكەن جىلدىڭ سوڭىنان بەرى وقىس دەرتكە شالدىققان 37 ادام اۋرۋحاناعا جاتقىزىلعان كورىنەدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى جانساقتاۋ بولىمىندە ەم قابىلداعان. وقيعا وڭىردە ەلەۋلى الاڭ­داۋشىلىق تۋعىزىپ, رەسپۋب­ليكامىزدىڭ جەتەكشى اقپارات قۇرالدارى ارقيلى حابارلار تاراتتى. اقپاراتتىق نەگىزدەگى بۇل ماتەريالدار وقتىن-وقتىن قايتالانىپ جاتتى. بىراق, ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنىنە جەتىپ, سەبەبىن ءدوپ باسىپ انىقتاۋ ءالى كۇنگە مۇمكىن بولماۋدا. ويتكەنى, عالىمدار, بىلىكتى ماماندار ءوز تاجىريبەسىندە تابيعاتى توسىن مۇنداي اۋرۋدى كەزدەستىرمەگەندىگىن ايتادى. ءىسساپارلار بارىسىندا, بۇل تۋرالى اۋىل ادامدارىنان ءوزىمىز دە كوپ جاعدايلاردى ەسىتىپ, تاڭ­عالعانبىز. كەسەل كۇتپەگەن جەردەن جابىسا قالاتىن كورىنەدى جانە ول ەشقانداي جاس تالعامايدى. دارىگەرلەرگە جۇگىنگەندەردىڭ جا­سى 14-70 ارالىعىندا. كالاچي تۇرعىنى نادەجدا ياكيموۆانىڭ ايتۋىنشا, بالىق اۋلاۋدان ورالعان 38 جاستاعى زىڭگىتتەي ازامات ءۇي سەنەگىندەگى ورىندىققا دەم الايىن دەپ جايعاسقان بويدا قالىڭ ۇيقىعا كەتكەن. ول اۋداندىق اۋرۋحانادا 26 ساعاتتان كەيىن ويانعان. دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىنان كەيىن 9-سىنىپ وقۋشىسى ءدال وسىنداي كەيىپكە ۇشىراپ, 38 ساعاتتان سوڭ ويانىپتى. «تاڭەرتەڭ مۇلدەم ويانباي قالامىز با دەپ قورقامىز», دەۋشىلەر دە بار. مۇنداي حالدەگى ادامدار ارقيلى ۋاقىتتان كەيىن ويانعانىمەن, اعزاسىندا ەشقانداي وزگەرىس بايقالمايدى. دارىگەرلەر تاراپىنان جۇرگىزىلگەن مۇقيات تەكسەرىستەر قورىتىندىسى ەش­قانداي اۋىتقۋشىلىقتى تىركە­مەگەن. دەمەك, الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزۋ مۇمكىن بولماي وتىر. ۇيقى سيندرومىنىڭ سىر-سەبەبىن اركىم ارقيلى بولجايدى. كەڭەس زامانىندا كالاچي اۋىلىنىڭ ماڭىندا ۋران وندىرىلگەنى بەلگىلى. كراسنوگور كەنتىندە مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتىپ, ماسكەۋلىك جابدىقتاۋدا بولعان. توقسانىنشى جىلدارى كەن ورىندارى جابىلىپ, ءزاۋلىم ۇيلەر قاڭىراپ بوس قالدى. بۇل دا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قوسىمشا ماسەلەلەر تۋدىرىپ, ءبىرشاما وتباسى اۋدان ورتالىعىنا كوشىرىلگەن. ال, كالاچيدىڭ تۇرعىندارى 814-تەن 600 ادامعا كەمىگەن. كراسنوگور ماڭىنداعى اشىق-شاشىق ۋران قالدىقتارىن اراعا ونشاقتى جىل سالىپ «ۋرانليكۆيد» كاسىپورنى سۋعا بوكتىرىپ جاپتى. مۇندايدا جۇمباق كەسەلدىڭ پايدا بولۋىن الدىمەن الگى ۋرانمەن بايلانىستىرۋ زاڭدى نارسە. ونىڭ ۇستىنە, ۇزاق جاتقان وسى كومبەلەردەن رادون گازدارى ءبولىنىپ, باقىلاۋعا كونبەيتىن ۇيقى الىپ كەلۋى مۇمكىن دەگەندى ايتۋشىلار بار. سوندىقتان, اۋىل بىلتىردان بەرى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ارنايى كوميسسيالاردىڭ تىڭعىلىقتى تەكسەرىسىنە الىندى. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قاسىمجان تاشمەتوۆ مۇنداي بريگادالار اۋا قۇرامىن 500 رەت زەرتتەپ, رادياتسيالىق فوندى 760 رەت ولشەپ, اۋىزسۋدى, توپىراق قۇرامىن تەكسەرگەنىمەن, قالىپتى نورمادان اۋىتقۋشىلىق تابا الماعانىن العا تارتادى. سونىمەن بىرگە, 29 رەت زەرتتەلگەن شاش, تىرناق, تاعى باسقا ۇلگىلەر دە شەكتى نورماعا ساي بولىپ شىققان. ساراپشىلار زامانالىق وزىق جابدىقتاردى, دوزيمەترلەردى, اۋاداعى رادون قۇرامىن انىقتايتىن قۇرالداردى پايدالانعان. ساراپتامالار اۋداندىق اۋرۋحانادا زەرتتەلىپ, جەدەل شتابتىڭ باقىلاۋىنا الىندى. بىراق, دارىگەرلەردىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «تەرىس» ناتيجە تىركەلۋدە. سوندا بۇل نە بولعانى؟ سانا سان-ساققا جۇگىرەدى. ال, ۇيقى باسقان جەرگىلىكتى تۇرعىندار بولسا, مامانداردىڭ اۋزىنان شىعاتىن رەسمي قورىتىندىنى اسىعا توسۋدا. رەسپۋبليكالىق كوميسسيا مۇشەسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى روزا ابزالوۆانىڭ پىكىرىنشە, بۇدان بۇرىن اۋا ارقىلى, ىلعالدىڭ ءتۇسۋى جانە باسقا جولدارمەن تارايتىن ۆيرۋستىق اسەر دە جوققا شىعارىلىپ وتىر. جۇيكە جۇيەسىن زاقىمداۋى مۇمكىن باكتەريالىق جانە ساۋلەلىك ىقپال مەن مەنينگيت, ەنتسەفيليت سياقتى كەسەلدەردىڭ بەلگىلەرى تابىلماعان. بۇگىنگى كۇنى دە كوميسسيا جۇمىسى جالعاسۋدا. جاعداي دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ايرىقشا باقىلاۋىندا. قولداعى بار بۇكىل زەرتتەۋ ماتەريالدارى مۇقيات تالدانىپ, اي سوڭىنا قاراي ناقتى جاۋاپ قايتارىلۋى مۇمكىن. دەمەك, تۇرعىنداردىڭ تۇبەگەيلى قوبالجۋىنا نەگىز جوق سياقتى. اۋدان باسشىلارى اۋىل تۇر­عىندارىن باسقا ەلدى مەكەندەرگە كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە قاراستىرىلماعانىن ايتادى. وسى جاعدايلارعا قاراپ, كالاچي كەسەلىنىڭ جۇمباعى تۇبەگەيلى شەشىلدى دەۋگە كەلمەيتىندەي. ماقالا تاقىرىبىنداعى «نەگە؟» دەگەن سۇراقتى الىپ تاستاۋ دا قازىرشە ەرتەرەك سياقتى. باقبەرگەن امالبەك, ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى, ەسىل اۋدانى.