«تابيعاتتى توزدىرعان ەل بايىمايدى» – دەيدى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تاتيانا براگينا
ناۋىرزىم قورىعىن قازىر بۇكىل دۇنيەجۇزى بىلەدى دەسە بولادى. ول يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك تابيعات مۇرالارى تىزىمىنە ەنگىزىلدى. «التىن دالا» رەزەرۆاتى اشىلىپ, قازاق دالاسىنىڭ بوتاگوزى – اقبوكەندەردى ساقتاپ قالۋ ءىسى قولعا الىندى. وسىنىڭ بارلىعى كوز مايىن تاۋىسقان عىلىمي جۇمىستارمەن بىرگە بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردى جەڭۋ, حالىقارالىق بايلانىستارعا شىعۋ, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ۇيىمدارمەن كەلىسۋ, ۇيىمداستىرۋ, قارجىلىق ورايىن تابۋ سەكىلدى ادامنىڭ ەرىك-جىگەرىن سىنايتىن جۇمىستاردى قاجەت ەتەدى. بۇگىنگى تىرلىكتى ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ نەسىبەسىنە اينالار نار كوتەرەر جۇكتى نازىك تە, پاراساتتى, ءبىلىمدى ءارى پاتريوت ورىس ايەلىنىڭ ارقالاپ جۇرگەنى كىمدى ءسۇيسىندىرمەسىن. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى كونۆەنتسياسىنىڭ شولگە اينالعان جەرلەر بويىنشا تاۋەلسىز ساراپشىسى, دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورىنىڭ (WWF) بيوالۋاندىلىق بويىنشا ساراپشىسى, تابيعي جانە ازىق-ت ۇلىك رەسۋرستارىنا قول جەتكىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا حالىقارالىق تاۋەلسىز كوميتەتتىڭ (IPC) مۇشەسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تاتيانا براگينامەن تىلدەسكەن ەدىك.
– تاتيانا ميحايلوۆنا, ناۋىرزىم قورىعى اتالعاندا الدىمەن ءسىزدىڭ ەسىمىڭىز اۋىزعا الىنادى. وسى قورىقتا تابانى كۇرەكتەي 24 جىل قىزمەت ىستەدىڭىز. ونى بۇگىنگى دارەجەسىنە كوتەرۋ ءۇشىن, ەڭ باستىسى, قانداي جۇمىستاردى قولعا الدىڭىزدار؟
– قورىقتىڭ 1931 جىلى قۇرىلعانىنان جۇرتشىلىق حاباردار شىعار. 1976 جىلعا دەيىن دە, كەيىن دە ناۋىرزىم قورىعى بىرنەشە رەت وتقا وراندى. اينالاسىنىڭ بارلىعى ايقىش-ۇيقىش جىرتىلعان ەگىن. اۋىلدار مالىن دا جايىپ, جۇرت قورىق ىشىنەن قىسقى ءشوبىن ورىپ الاتىن بولعان. دەمالاتىندار, تۇزدى كولگە تۇسكىسى كەلەتىندەر دە وسى جەردەن تابىلاتىن ەدى. مىنە, جاعداي وسىلاي بولىپ تۇرعاندا قورىق بىرەگەي ەكولوگيالىق جۇيەلەردىڭ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىگى مەن گەنەتيكالىق قورىن تابيعي جاعدايدا ساقتاپ قالۋعا دارمەنسىزدىك تانىتتى. قورىقتاعى عىلىمي جۇمىستاردى جۇيەگە سالماي تابيعاتتىڭ توزۋى توقتاماس ەدى. وسىندا بۇرىن ورتەنگەن قاراعايلاردىڭ, وزگە اعاشتاردىڭ ورنىنا جەردى جىرتىپ, كوشەتتەر ەگىلەدى ەكەن. مەن مۇنىڭ تۇبىرىنەن دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتتىم جانە وسى جۇمىستى توقتاتتىق. ورتەنگەن اعاش تابيعي قالپىندا, تابيعاتتىڭ ءوزىنىڭ جولىمەن قايتا كوكتەيدى, قايتا شىعادى. جابايى تابيعاتتىڭ جولىنا ادام كولدەنەڭ تۇرماۋى ءتيىس.
– ءسىزدىڭ ناۋىرزىم قورىعىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ ءۇشىن 90-جىلدارى ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزگەنىڭىزدەن حاباردارمىز.
– ول كەزدە ناۋىرزىم قورىعىنداعى ءتورت ۋچاسكە جەردىڭ بارلىق اۋماعى 80 مىڭ گەكتار عانا بولاتىن. عىلىمي تۇرعىدان العاندا قورىقتا كەمىندە 160 مىڭ گەكتار جەر بولۋى كەرەك. سوندا عانا ونداعى اڭداردىڭ ۇيىرىنە, قۇستارعا تابيعي ءورىس جەتكىلىكتى بولادى. سول ءۇشىن ءبىز مينيسترلىكتەرگە, جوعارى جاققا قانشا رەت جازىپ, ءسوزىمىزدى قۇلاققا ىلدىرە الماعانبىز. كەڭەس وداعى كەزىندە «شارۋاشىلىققا قاجەتتى جەرلەر قورىققا بەرىلمەيدى» دەگەن شىعارىپسالما جاۋاپتار كەلەتىن. رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن كوپ ماسەلەگە كوزقاراس وزگەردى. ەكىنشىدەن, نارىقتىڭ كەلۋىنە بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى باستان كەشكەن داعدارىستىڭ ءساتىن ءبىز «ۇتىمدى» پايدالانىپ قالدىق. كوپ جەرلەرگە ەگىن ەگىلمەي بوس قالدى. مەن 1996 جىلى سول كەزدەگى ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ اكىمى ءسارۋار ەردەنوۆكە كىردىم. ول ادامگەرشىلىگى مول, وتە ساۋاتتى, ەلدىڭ-جەردىڭ جاعدايىن جۇرەگىمەن ويلايتىن ازامات كىسى ەدى, مارقۇم. «ءسارۋار ءالجان ۇلى, ەكەۋمىز تاريحي مىندەتتى ورىنداۋىمىز كەرەك. قورىققا جەر كەرەك», دەدىم. «قانشا, ەكى مىڭ گەكتار ما؟» «جوق» دەيمىن. «ءۇش مىڭ گەكتار ما؟» دەيدى ءسارۋار ءالجان ۇلى. «جوق» دەيمىن. «بەس مىڭ گەكتار ما؟». «جوق». «سوندا قانشا سۇرايسىز؟». «103 مىڭ گەكتار». ءسارۋار ءالجان ۇلى ورنىنان تۇرىپ كەتتى. «تاتيانا ميحايلوۆنا, نە ايتىپ تۇرسىز؟ مۇمكىن ەمەس قوي, كىم بەرەدى ونى؟» دەدى. «ءسارۋار ءالجان ۇلى, جەردى يەلەنىپ وتىرعان ازاماتتاردى كەڭىرەك ويلاۋعا شاقىرىپ كورەيىك. ءوزىڭىز شارۋاشىلىق باسقاردىڭىز, كەڭشاردى دامىتتىڭىز, ادامدار تۇرمىسىن كوتەردىڭىز. ال قازىر نە بولدى؟ شارۋاشىلىق تارادى, ادامدار كوشىپ جاتىر. ال قورىق سول ادامدار ۇرپاعىنىڭ ماڭگى بايلىعى, وسىنى تۇسىندىرەيىك. وسى جولى جەردى الىپ قالماساق, كەيىن وتە قيىنعا تۇسەدى», دەدىم. سونىمەن قاتار, ناۋىرزىم قورىعىنىڭ جەرى قازىرگىدەي بولەك-سالاق ەمەس, تۇتاس ءارى اڭدار مەن قۇستاردىڭ ۇيىرىمەن جۇرۋىنە, كوبەيۋىنە اينالىم بولاتىنداي كەڭ بولۋى كەرەكتىگىن, مۇنىڭ ءوزى عىلىمي ۇستانىم ەكەنىن ءتۇسىندىردىم. ەكەۋمىز ناۋىرزىم اۋدانى جەرىنىڭ كارتاسىن قاراپ وتىرىپ, قورىقتىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىنىنا اكىمنىڭ كوزىن جەتكىزدىم. ءسارۋار ءالجان ۇلى مەنى قولدادى, شارۋاشىلىق باسشىلارىن شاقىرىپ الىپ, ولار يەمدەنىپ العان جەرلەردى قورىققا قايتارۋىنا ۇگىت ءجۇرگىزدى. ماسەلە, ەكى جاقتى ءتيىمدى شەشىلۋى ءۇشىن, قورىققا جەرىن بەرگەن كاسىپكەرلەرگە اۋداننىڭ وزگە وڭىرىنەن جەر تەلىمدەرى ءبولىندى. جەردىڭ كەڭەيتىلۋى بىردەن شەشىلە قالعان جوق, وعان ءو. شوكەەۆ, ا.ەسىموۆ سەكىلدى سول جىلدارى وبلىس اكىمى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بولىپ تۇرعان بەلگىلى تۇلعالاردىڭ كومەك-قولداۋىمەن بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ بارىپ, مۇمكىن بولدى. قازىر قورىقتىڭ اۋقىمى 191 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتىر.
– قازىر بۇل قورىقتىڭ جۇمىسى قانداي دەڭگەيدە؟ كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– ارينە, كوڭىلىم تولادى. ناۋىرزىم قورىعى ارقىلى ءبىز قازاقستانداعى ەكوجۇيەنى تۇڭعىش رەت جاھاندىق دەڭگەيگە الىپ شىقتىق. ناۋىرزىم تەك قازاقستاننىڭ عانا بايلىعى ەمەس, بۇل الەمدەگى تابيعات ىنجۋلەرىنىڭ بىرىنەن سانالادى. مۇنداعى سەلەۋلى, بەتەگەلى دالانىڭ الەمدە تەك وسى جەردە عانا كەزدەسەتىنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى ەمەس پە؟ ءبىز ماقساتىمىزعا جەتتىك. 2009 جىلى 7 مامىردا ناۋىرزىمنىڭ كولدەر جۇيەسى حالىقارالىق نەگىزى بار سۋلى-باتپاقتى ايماقتار تىزىمىنە (رامسار ۋچاستكەلەر ءتىزىمى), ال 2008 جىلعى 7 شىلدەدە ناۋىرزىم قورىعى كۆەبەك (كانادا) قالاسىندا يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني جانە تابيعي مۇرالار ءتىزىمىنە ەنگىزىلدى.
– تورعايدا «التىن دالا» رەزەرۆاتىنىڭ اشىلعانىنا ەكى جىلدان استى. ول تۋرالى باستامانى كوتەرگەن دە, ونىڭ عىلىمي نەگىزىن سالعان دا ءوزىڭىز عوي. وسى يگىلىكتى ءىستى قولعا الۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– ارينە, دالا تابيعاتىن قورعاۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەرسىز. تورعاي دالاسى دەگەندە الدىمەن اۋىزعا كيىك ىلىنەدى. دۇنيەجۇزىندە كيىكتىڭ بەس ءتۇرلى تارالىمى بار, سونىڭ ۇشەۋى قازاقستاندا. جالپى, دۇنيەجۇزىندەگى كيىكتىڭ 90 پايىزى قازاقستان دالاسىن مەكەندەيدى. قازاقستانداعى ۇستىرتتىك, ورالدىق جانە بەتپاقدالالىق دەپ اتالاتىن ءۇش تارالىمنىڭ ەڭ ۇلكەنى دە سوڭعىسى, ياعني بەتپاقدالالىعى بولىپ تابىلادى. ول تورعاي دالاسىندا جايىلادى, كوبەيەدى. كيىك وتكەن عاسىردا وتە كوپ قىرىلدى. وعان دالانى شارۋاشىلىق قاجەتتىلىككە پايدالانۋ مەن براكونەرلەردىڭ تەحنيكا قۋاتىن پايدالانىپ, اياۋسىز اتۋى باستى سەبەپ بولدى. ونى قورعاۋ عىلىمي دارەجەدە قولعا الىنعان ەمەس. ال دۇنيەجۇزىندە تابيعات قورعاۋ ءىسى مۇنداي ماسەلەلەرگە كىدى قارايدى. مىسالى, الەم بويىنشا ءىرى تابيعات قورعاۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىراتىن فرانكفۋرت زوولوگيالىق قوعامى اقبوكەننىڭ قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا العاندا تانزانيادا وسى اڭنىڭ سانى 2 ميلليوننان 200 مىڭعا دەيىن كەمىگەن ەكەن. ال مەن «التىن دالا» رەزەرۆاتىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىمدە ءبىزدىڭ دالامىزدا اقبوكەننىڭ سانى 10 مىڭعا جەتپەيتىن. رەزەرۆاتتىڭ قانداي ماڭىزدى ەكەنىن وسىدان-اق باعامداي بەرىڭىز.
بۇل ءىستى كەيىنگە سوزا بەرۋگە بولمايتىنىن ءبىلدىم. 2005 جىلى قازاقستانعا دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورىنان (WWF), ۇلىبريتانيا قۇستاردى قورعاۋ كورولدىك قوعامىنان (RSPB), فرانكفۋرت زوولوگيالىق قوعامىنان (FZS) وكىلدەر, ماماندار كەلدى. مەن ولاردى تورعاي دالاسىن كورۋگە شاقىردىم. وبلىستىڭ جانە امانگەلدى اۋدانى باسشىلارىنىڭ, سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورىنىڭ (WWF) كومەك-قولداۋىمەن ماۋسىم ايىندا كيىكتەر جايىلاتىن تورعاي دالاسىنا ءتورت كۇندىك ەكسپەديتسياعا شىعىپ كەتتىك. 2005 جىلى وبلىس ەكونوميكاسى ەندى ەڭسە كوتەرىپ كەلە جاتقان تۇس قوي, قالتا جۇقا, قاراجات از. حالىقارالىق ۇيىمداردان كەلگەن عالىمدارعا كوڭىلدەگىدەي قوناقجايلىلىق كورسەتە العان جوقپىز. اتىنان ات ۇركەتىن عالىمدار تورعاي دالاسىندا ءتورت كۇن بويى شاتىر تىگىپ, ءشوپتىڭ ۇستىندە اۋناپ جاتتى. مەن تورعاي دالاسىندا وسەتىن جيدە جانە حوش ءيىستى وزگە شوپتەردى ج ۇلىپ الدىم دا, ەكسپەديتسيا قۇرامىنا فرانكفۋرت زوولوگيالىق قوعامىنان كەلگەن فرانتسۋزعا ۇسىنىپ: «قازاق دالاسىنىڭ بايلىعى مىنە, ءيىس سۋدى فرانتسۋز ءوزى جاساپ السىن» دەدىم. مەنىڭ ازىلىمە قوناقتار ءماز بولىپ كۇلگەن ەدى. ولار دالانىڭ كەڭدىگىنە, تۇنعان تابيعاتقا قايران قالدى. ءتورت كۇن ءجۇرىپ, ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا 2 شاقىرىمنان ءبىر توپ كيىكتى كورىپ, كوڭىلىمىز تىنشىپ قايتقان ەدىك. وسىدان كەيىن تابيعات قورعاۋداعى وسى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن مينيسترلىكتەر اراسىندا جۇمىستار جالعاسىن تاپتى. «التىن دالا» رەزەرۆاتىنا قازىر سارىقوپا, توسىن قۇمى جانە ۇلى جىلانشىق ماڭايى اۋماقتارى قارايدى, ونىڭ بارلىعى 4 89 766 گەكتاردى الىپ جاتىر. وسى بەكىتىلگەن اۋماقتار امانگەلدى جانە جانگەلدين اۋداندارىندا ورنالاسقان. كيىكتەردىڭ بەتپاقدالا تارالىمىندا قازىر 160 مىڭعا جۋىق كيىك بار. ولار مامىر ايىندا جاپپاي لاقتايدى. 2012 جىلى اشىلعان رەزەرۆاتتا الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جۇمىستار جولعا قويىلاتىن بولادى, ول تەك عانا كيىكتى ەمەس, دالانىڭ بۇكىل تابيعاتىن, ءتىرى تىرشىلىگىن زەرتتەيدى.
– ءسىزدىڭ كابينەتىڭىزدە احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ, سوسىن بۇحار بۇعىسىنىڭ سۋرەتى ءىلۋلى تۇرادى. وسىنىڭ سىرى نەدە؟
– تابيعاتقا, قورشاعان ورتاعا بۇگىن قامقورلىقپەن قاراماساق, كەيىنگى ۇرپاققا تازا اۋا جۇتۋ, تازا سۋ ءىشۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ قالادى. ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىك بۇزىلماۋى ءتيىس. دۇنيەجۇزىلىك كونگرەستەر 1962 جىلدان بەرى مەملەكەتتەردى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعات اۋماقتاردىڭ كولەمىن كوبەيتۋگە ۇندەپ كەلەدى. ال 1992 جىلى وسى ماسەلە بويىنشا كاراكاستا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسس 2000 جىلعا دەيىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعات اۋماقتارى ءاربىر لاندشافتىق-گەوگرافيالىق ايماقتىڭ 10 پايىزىن قامتۋى تيىستىگىن ايتتى. كوپتەگەن مەملەكەتتەر مۇنى ورىندادى. بىراق ادامزاتتىڭ ءىس-ارەكەتى بۇگىن پلانەتاداعى بارلىق قۇرلىقتىڭ 27 پايىزىن ادامنان وقشاۋلاۋ كەرەكتىگىنە ءماجبۇر ەتىپ وتىر. ول ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. قازىر دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى (WWF) كوپتەگەن يگى ءىستەرگە مۇرىندىق بولىپ كەلەدى. وسىدان 6-7 جىل بۇرىن وسى حالىقارالىق ۇيىم «گلوبال-200» (Global 200 EcoregionsoftheWorld) دەپ اتالاتىن الەمدىك ەكووڭىرلەر قۇرامىنا كىرگەن سىرداريا وزەنىنىڭ القابى مەن قاراتاۋ تاۋلارىندا مودەلدىك ەكولوگيالىق جەلى قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس ايتتى. جوبانى نورۆەگيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قارجىلاندىردى. وسى ىسكە ارالاسقان سوڭ مەن جوباعا تۇركىستان ءوڭىرىن تاڭداپ الىپ, 2008 جىلى تۇركىستان مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركىن قۇرۋدى ۇسىندىم. ول ءۇشىن عىلىمي ەكسپەديتسيا جاسالدى, سونىڭ ناتيجەسىندە تۇركىستان تابيعات پاركى مەن قىزىلقۇم كىشى قورىعى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان «جاسىل دامۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلدى. بۇل ۇلكەن جۇمىس. 2009 جىلى دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى (WWF) تۇقىمى جويىلىپ بارا جاتقاندىقتان توردا وسىرگەن بۇحار بۇعىسىن ەركىندىككە جىبەرۋگە بەردى. بۇل ءۇشىن 2012 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن سىرداريا – تۇركىستان ايماقتىق تابيعات پاركى قۇرىلدى. تابيعاتتىڭ ەركەسى – بۇحار بۇعىسى ءالى-اق وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ توعايلى دالاسىنىڭ سانىنە اينالادى. جالپى, يگىلىكتى جوبالار ارقاسىندا قازاق دالاسىندا قۇلان, پرجەۆالسكي جىلقىسى, بۇحار بۇعىسى, كيىكتەر قالپىنا كەلەدى. تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىك اينالىمى ءۇشىن وسىلاردى جەيتىن جىرتقىش كەرەك. ءيا, ول جىرتقىش بۇرىن وڭتۇستىك وڭىردە بولدى عوي. ول – تۇران جولبارىسى ەدى. ونىڭ ەڭ سوڭعىسى 1976 جىلى ازەربايجان جەرىندە وققا ۇشتى. سىرداريانىڭ بويىنداعى قامىس قوپالاردا جولبارىس مەكەندەگەنى تۋرالى اتالارىڭىز ايتقان اڭگىمەلەردى قۇلاعىڭىز شالعان دا شىعار. ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن امۋر جولبارىسى الىناتىن بولادى. تەگى جاعىنان ەكى اڭ ءبىر- بىرىنە وتە جاقىن, ول وڭتۇستىكتى جەرسىنىپ كەتەدى. ءتىپتى, دالاعا دۋاداق قۇسىن دا قايتا ورالتۋعا جۇمىس جاساۋ ويىمدا بار. ول تىڭ جەرلەردى يگەرگەننەن كەيىن جوعالىپ كەتتى. بۇل بولاشاقتىڭ ءىسى, ارينە. بىراق جۇزەگە اسۋى ءتيىس. وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ تابيعاتى دا, تاريحي-ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرى, مادەنيەت بايلىعى دا عاجاپ قوي. سولاردى قالپىنا كەلتىرۋگە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەگىلەر جۇرەكپەن, پاتريوتتىق سەزىممەن اتسالىسىپ وتىر. ولاردىڭ وسى ىسىنە سۇيسىنەمىن. مەنىڭ كابينەتىمدەگى ەكى سۋرەتتەن تارايتىن اڭگىمە وسى.
– تاتيانا ميحايلوۆنا, جاقىندا ءوزىڭىز قىزمەت ىستەيتىن قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا مەرەيتويىڭىزعا ورايلاستىرىلدى. وسى قۋانىشىڭىزعا ءبىز دە ورتاقپىز.
– راحمەت. ءوزىم ۇستازدىق ەتىپ كەلە جاتقان قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىنا, ستۋدەنتتەرىمە, ۇستازدار قاۋىمىنا العىسىمدى ايتامىن. قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ ءار قالاسىنان كەلگەن عالىمداردىڭ, ءبىلىمدار ادامداردىڭ باسىن قوسقان مۇنداي جيىنداردىڭ جاستارعا بەرەرى كوپ. ولار عالىمداردى تىڭداپ ۇيرەنگەنى ءلازىم. كەيىنگىگە عيبراتى بولسا عانا مەرەيتويدىڭ مەجەگە جەتكەنى دەپ ءبىلىڭىز.
حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ناق ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار پروبلەماسىنا ارنالدى. وندا قازاقستان دالالارىنداعى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جونىندە ايتتىق. ەڭ قۋانارلىعى, مۇنداي اۋماقتار ءبىز اڭگىمەلەگەندەي, قۇرىلىپ, قالىپتاسىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. وڭاي ەمەس, ارينە, بىراق تالپىنىس كۇشتى. وسى تابيعي اۋماقتاردى قورعاۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ماسەلەلەرى جونىنەن قازاقستان الەمدىك دەڭگەيدە كوش باستاۋشىلاردىڭ بىرىنەن سانالاتىنى مەن ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. مىسالى, 1926 جىلى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ەلىمىزدە بار بولعانى 80 مىڭ گەكتار ەكەن. 2011 جىلى ادام قولىنان وقشاۋلانعان جەردىڭ كولەمى 5,8 ميلليون گەكتارعا جەتتى. الداعى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندا دالالىق 4 قورىق, 5 ۇلتتىق تابيعي پارك, 3 وڭىرلىك تابيعات پاركىن, 7 تابيعي رەزەرۆات, 20 رەس پۋبليكالىق دارەجەدەگى كىشى قورىق, 12 وبلىستىق دارەجەدەگى كىشى قورىق جانە «التىن دالا» رەزەرۆاتىنىڭ بارلىق ۋچاسكەلەرىن قامتيتىن ەكولوگيالىق ءدالىز جاساۋىمىز قاجەت. كوردىڭىز بە, قانداي اۋقىمدى جۇمىستار كۇتىپ تۇر.
ادامنىڭ بەلسەندى ارەكەتى بولماسا تۇنعان تابيعات سىلتىگە سالعان شۇبەرەكتەي وسىنشا توزباس ەدى, نۋ جەرلەر شولگە اينالىپ بارادى. بايشىكەشتەر وزەن-كولدەردىڭ ءدال جاعاسىن سۋ جىعىلىپ كەتەردەي ەتىپ جىرتادى, قونىستانادى. مال شارۋاشىلىعىنا قاراعاندا ەككەن ەگىننەن اقشا قالتاعا تەز تۇسەدى. وزەننىڭ قورعانىش جاعاسىن جىرتقاننان تەك سۋ عانا ەمەس, سول اۋماقتىڭ بۇكىل جاندى تىرشىلىگى زارداپ شەگەدى. قازىر ورماندار كولەمى قۋسىرىلىپ بارادى. قاراعايلار, ارشالار مەن شىرشالار, قايىڭدار ءجيى وتقا وراناتىن بولدى, اقشا ءۇشىن وسىنداي اعاش تۇرلەرىنە شىمىرىكپەي بالتا سىلتەيتىندەر قانشاما؟ مەن الداعى ۋاقىتتا اعاشتى قورعايتىن رەزەرۆات جاساۋ ماسەلەسىمەن دە اينالىسقىم بار. «جەرىمىزدىڭ تابيعاتى باي بولماي, ەل بايىمايدى» دەگەن ويدى ادامدارعا تۇسىندىرۋمەن كەلەمىن.
– تاتيانا ميحايلوۆنا, ءسىز تابيعاتتى قورعاۋ تاقىرىبىنا تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, ۇيىتىپ اڭگىمە ايتۋعا بارسىز. وسى سالاعا 250-دەن اسا عىلىمي ماقالا, ونىڭ ىشىندە مونوگرافيالار مەن وقۋلىقتار جازدىڭىز. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا وتكەن ەلۋدەن اسا حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, تابيعات قورعاۋ ماسەلەلەرىن قازاقستاننىڭ مىسالىندا ايتىپ, «ازيا دالالارىنىڭ بيولوگيالىق ارالۋاندىعى» تاقىرىبىنا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيانى تۇراقتى وتكىزىپ تۇرۋ باستاماسىن كوتەردىڭىز. ەندى اڭگىمەنى باسقا ارناعا بۇرساق. ايەل ادامعا ءسىز اتقارىپ جۇرگەن جۇمىستار جەڭىل جۇك ەمەس. ەندى, وسىنىڭ سىرتىندا ايەل وتباسىنىڭ تىرەگى ەمەس پە؟
– جولداسىم, ەلىمىزگە جانە ودان دا تىس جەرلەرگە بەلگىلى ورنيتولوگ عالىم ەۆگەني الەكساندروۆيچ براگين ەكەۋمىز ەكى ۇل وسىردىك. ۇلدارىمىزدىڭ ەكەۋى دە عىلىم جولىن قالادى. وعان ءوزىمىزدىڭ دە ىقپالىمىز بولعانعا ۇقسايدى, بالا ۇيادا نە كورسە ۇشقاندا سونى ىلەدى عوي. مەن بالالارىممەن كىتاپتى بىرگە وقىدىم, ولاردىڭ نەمەن اينالىساتىنىن, نە وقيتىنىن ءبىلۋىم كەرەك ەمەس پە؟ ۋاقىتىمدى وسىعان جەتكىزۋگە تىرىساتىن ەدىم. بالاعا اتا-انا بولىپ اقىل ايتۋ بار, ونى تاربيەلەۋ بار. تاربيەنىڭ ناتيجەسى اقىل ايتقاندا ەمەس, ارەكەت ەتكەندە بولادى. سىرتتا قىزمەتىڭدى قالاي اتقارساڭ دا, ۇيدە ايەل ىسىنە ۇلگەرە الماساڭ – ۇلكەن ءمىن. مۇمكىن ول وتباسى ءۇشىن قاۋىپ تە شىعار. مەنىڭ جولداسىم كويلەگىن ءوزى ۇتىكتەگەن كىسى ەمەس. ەر ادام ءدامدى تاماقتى ۇناتادى, ال ولار مەنىڭ وتباسىمدا ۇشەۋ بولدى عوي. سودان-اق مەنىڭ ۇيدەگى جۇمىسىمنىڭ از ەمەستىگىن بايقاۋعا بولار ەدى.
سودان سوڭ مەن قازاقتار سەكىلدى ادامنىڭ تەگىنە كوپ نارسە بايلانىستى ەكەنىنە تاق تۇراتىن اداممىن. ماقتانىپ-اق ايتايىن, مەنىڭ اتام كوندرات فەدوروۆيچ كورولسكي دەگەن كىسى ءدىن سالاسىندا ءىرى قىزمەتتە بولعان. 1937 جىلى اتىلىپ كەتكەن. اجەم دە وتە ساۋاتتى كىسى بولىپتى, اتامدى ۇستاپ اتقاننان كەيىن, اجەمدى ارباعا مىنگىزىپ, سانكت-پەتەربۋرگتىڭ سىرتىنا شىعارىپ جىبەرگەن, قالاعا كىرۋگە رۇقسات بەرمەگەن. ءبىزدى وتباسىندا سەگىز اتامىزعا دەيىن بىلگىزىپ ۇيرەتتى. ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ كىسىلەرى ۇزاق جاساعان, ءجۇز جاساعان اتا-اجەلەرىمنىڭ ءوزى بىرنەشەۋ. مەنىڭ اكەم اتامىز اتىلعاننان كەيىن اجەممەن بىرگە كوپ قيىندىق كورەدى, سوعىسقا بارادى. سوعىستان كەيىن اسكەري قىزمەتتە قالىپ, دونداعى روستوۆقا تۇراقتايدى. ءبىز وسى قالادا وسكەنىمىزبەن, ءتۇبىمىز پيتەرلىك ەدى. وتە تاتۋ اۋلەت بولدىق. اجەلەرىم زيالى جاندار ەدى. نەمەرە تۋىستىعى بار اجەم ماعان بەس جاسىمنان «ءسىز» دەپ سويلەيتىن. سول كىسى پيتەرگە بارعان سايىن مۋزەيلەردى ارالاتاتىن. پۋشكين ورىندارىنىڭ ءبىرىن قالماي كورسەتتى, ول جەرلەرگە گۇل شوقتارىن قويعىزاتىن. مەن ەرميتاجدىڭ قاي قاباتىندا قانداي ەكسپوناتتار تۇراتىنىن بىلەتىنمىن. وسىنداي تاربيە كوردىم.
– سىزدەر روستوۆ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرىسىمەن ناۋىرزىم قورىعىنا قىزمەتكە كەلگەندە اۋىلدا تۇردىڭىزدار عوي؟
– تاماشا ساتتەردى ەسىمە ءتۇسىرىپ وتىرسىز. ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىسىمەن قورىقتىڭ ءدال قاسىنداعى ەسكى ناۋىرزىم اۋىلىنا كەلىپ, سوندا بەس جىلعا جۋىق تۇردىق. بۇل – تازا قازاق اۋىلى. ويتكەنى, قورىقتىڭ عىلىمي ورتالىعى العاشقىدا سوندا بولدى, كەيىن اۋدان ورتالىعىنا كوشىردى. دونداعى روستوۆ كوپ ۇلتتى ءوڭىر. بىراق مەن ومىرىمدە قازاق دەگەن حالىقتى كورمەپپىن. اۋىلدا تۇرۋ ماعان وتە قىزىق بولدى. مەنىڭ جيىرمادان ەندى اسقان كەزىم بولاتىن. اۋىلداستار وتە جاقسى قارسى الدى. سونداعى ءۇلكەن كىسىلەردىڭ ءوز قىزىنداي بولىپ كەتتىم. قوستانايدىڭ قىسى ۇزاق قوي, اۋىلداعى ايەلدەر قىستا كىلەم توقيتىن. قازاقتار قوناققا كوپ شاقىرادى, كەيىن ول بىزگە دە جۇعىستى بولدى.ۇلكەن ۇلىم دەنيس اۋىلدا تۋدى. قازىر امەريكادا كيبەرنەتيكا ينستيتۋتىندا مەديتسينا سالاسى بويىنشا عىلىمي قىزمەتكەر. قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا, تۇرىكشە بىلەدى. وسىندا كەلسە ناۋىرزىمعا بارماي كەتپەيدى. كىشى ۇلىم الەكساندر دونداعى روستوۆتا بيوسفەرالىق قورىمدا قىزمەت ەتەدى. ناۋىرزىم اۋدانىندا جيىرما بەس جىلداي تۇرعان سوڭ, قالاي ءسىڭىسىپ كەتپەيسىڭ؟ قالادا ءبىر-ءبىرىمىزدى كورسەك شۇرقىراسىپ جاتامىز.
– قازاق حالقى تۋرالى نەنى بولە ايتار ەدىڭىز؟
– اۋىلدا كوپبالالى وتباسىلار ءجيى كەزدەسەدى. مەنىڭ بايقاعانىم, قازاقتاردا قانمەن كەلگەن تاربيەلىلىك بار. اۋىلداعى ۇيلەر ەڭسەلى, ۇلكەن, كەڭ بولمايتىن. كىشكەنە ۇيلەردە قانشاما جان تۇرسا دا, ءبىر-بىرىنە داۋىس كوتەرمەيتىن. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ورنى بار. كىشىسى ۇلكەننىڭ الدىنان وتپەيدى, قارياسىن تورگە وتىرعىزادى, قىزى اكەسىنە قاراپ سويلەمەيدى, اعاسى قارىنداسىن سىيلايدى, كەلىندەردەن يبالى, اقىلدى, ىسكەر بولۋ تالاپ ەتىلەدى, داستارقاننان اس قايىرماي تۇرمايدى. ءار حالىق وتباسىنان قۇرالماي ما؟ دەمەك, وتباسىنداعى مۇنداي ەتيكەت حالىقتىڭ جەتىستىگى, ءدىلىنىڭ مىقتىلىعى دەپ تۇسىنەمىن. ەۋروپالىق حالىقتاردا مۇنداي كورىنىستى بايقاي بەرمەيسىڭ, قىزى اكە-شەشەسىنە قاراپ ەدىرەڭدەپ تۇرادى. قازاق بالالارى تالانتتى كەلەدى. ءاندى كەرەمەت ايتادى, جاراتىلىستانۋ پاندەرىنە, ءتىل ۇيرەنۋگە بەيىمدىلىگى كۇشتى. قازاقتار وزگە تىلدە سويلەگەندە مۇدىرمەيدى.
مەن دە ءوزىمدى دالالىق سانايمىن. دونداعى روستوۆتىڭ جەرى دالا عوي. كەڭ دالانىڭ سۇلۋلىعىنا نە جەتەدى؟! قازاقتارمەن ەتەنە جاقىندىعىم دا سوندىقتان بولار.
– ءسىز قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا ەكولوگيا جانە بيولوگيا پروبلەمالارى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن, قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ستۋدەنتتەردىڭ بەدۆوتچەرلىك كلۋبىن قۇردىڭىز. ءسىزدى ۇنەمى جاستاردىڭ ورتاسىنان كورەمىز. ۇستاز ولاردان نە تالاپ ەتەدى؟
– مەن بۇگىندە ۇستازدىق قىزمەتىمدى بارلىعىنان بيىك قويامىن. ءبىلىم الۋعا تالپىنعان جاستىڭ الدىندا اسا جاۋاپكەرشىلىك سەزىنگەندەي بولامىن. ستۋدەنتتەردەن ساباقتى جاقسى وقۋىن تالاپ ەتەمىن. مەن ولارعا كاسىبي مامان بولۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتىپ وتىرامىن. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ بولاشاعى – جاستار. قارجى دا, قىمبات جابدىق تا بىلىكتى ماماندى ايىرباستاي المايدى. جاقسى ماماندار دايىنداماي ءبىز باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولا المايمىز. سول ءۇشىن جاستار ۇنەمى ءوزىن-ءوزى دامىتۋى ءتيىس, وزىنە كەرەكتىنى بىرەۋ جاساپ بەرەدى دەپ كۇتپەي, ءوزى كىرىسۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.
