كەزەڭ-كەزەڭمەن
جۇرگىزىلگەن كەلەلى ءىس
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇل قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تەڭ مۇشەسى رەتىندە, قۇقىقتىق جۇيەمىزدى قالىپتاستىرۋ مەن ىزگىلەندىرۋ كەزەڭىندەگى وتە وزەكتى جانە ماڭىزدى قادامى بولىپ سانالادى. بۇل باعىتتا ەلباسى 2003 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا قول قويعان ءولىم جازاسىنا مەرزىمسىز موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى جارلىقتىڭ دا الار ورنى ەرەكشە.
2019 جىلى 7 قاراشادا جەنەۆادا وتكەن بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىعى كەڭەسىندە قازاقستان بيلىگىنىڭ ادام قۇقىعى احۋالىنا بايلانىستى ەسەبى تىڭدالدى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى باستاپ بارعان ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا العان مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا قاتىستى بايانداما جاساعان. قازاقستان ەسەبىن تىڭداعان كەيبىر مەملەكەت سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە, ازاپتاۋ فاكتىلەرىن تولىق زەرتتەۋگە, بەيبىت جينالۋ قۇقىعىن شەكتەمەۋگە قاتىستى بىرنەشە ۇسىنىس-كەڭەستەرىن بىلدىرگەن ەدى. وسى كەڭەستەردىڭ ەڭ باسىندا ءولىم جازاسىنان باس تارتۋ تۇردى.
حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋشىلار قازاقستاندى ءولىم جازاسىنان مۇلدە باس تارتۋعا بۇدان بۇرىن دا شاقىرىپ كەلگەن بولاتىن. وسىدان كەيىن 2019 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلۋ ءراسىمىن باستاۋدى تاپسىردى. ال 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قىلمىستىق زاڭنىڭ نورمالارىن حاتتامامەن ۇيلەستىرۋدى جۇكتەدى. ەكى ايدان سوڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ەل پرەزيدەنتى قازاقستاندا ءولىم جازاسى تولىعىمەن جويىلۋعا ءتيىس ەكەنىن مالىمدەدى.
مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءولىم جازاسىن جويۋ ماسەلەسى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋداعى باستى ماقسات تا وسى – ءولىم جازاسىن جويۋدى كوزدەيتىن قابىلدانعان حالىقارالىق قۇقىقتىق مىندەتتەمەلەرگە سايكەس ۇلتتىق زاڭنامانى ۇيلەستىرۋ. ال مۇنداي حالىقارالىق قۇجات – قازاقستان 2021 جىلعى 2 قاڭتاردا راتيفيكاتسيالاعان, ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە تىركەلگەن ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاما. بۇل – ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى اكتىلەردىڭ ءبىرى.
ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن جايت, حالىقارالىق حاتتاما ءولىم جازاسىن جويۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلداۋعا مىندەتتەيدى, بىراق ەسكەرتۋ جاسالعان جاعدايدا قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان وسىنى پايدالانىپ, راتيفيكاتسيالاۋ كەزىندە ءتيىستى ەسكەرتۋ ارقىلى قابىلدادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءولىم جازاسى 26 اسا اۋىر قىلمىس ءۇشىن تاعايىندالاتىن. بۇل جازا 1997 جىلعى قىلمىستىق كودەكستىڭ 18 بابىندا عانا قالدى. ال 2014 جىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 17 بابىندا ساقتالعان. بارلىق سانكتسياعا بالاما رەتىندە ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلگەن.
الايدا قوعامدا ءولىم جازاسىن جاقتايتىندار دا, قولدامايتىندار دا بار. باسقا-باسقا سابيلەردىڭ كوز جاسىنا قالعان پەدوفيلدەرگە قاتىستى ءسوز بولعاندا جۇرتتىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلادى. «ازعىندارعا جازا بىرەۋ عانا بولۋ كەرەك. ول – ءولىم جازاسى. ادىلدىكتىڭ ەرەجەسى وسى عانا» دەگەندى الەۋمەتتىك جەلىدەن تالاي رەت وقىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى دەموكراتيالىق ەلدىڭ تورەسى سانالاتىن اقش-تىڭ 28 شتاتىندا ءولىم جازاسى ءالى كۇنگە دەيىن بار. الەمدە دامىعان ەل تىزىمىنە ەنسە دە وسىناۋ قاتال جازادان تۇبەگەيلى باس تارتپاعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا سينگاپۋر مەن جاپونيانى كەزىكتىرۋگە بولادى.
ارينە, زاڭعا ادىلەتتى, ادىلەتسىز دەگەن انىقتاما بەرە المايمىز. سەبەبى زاڭ – نورما, قالىپ. الايدا زاڭدى ىزگىلەندىرەمىز دەپ ۇلتتىق قۇقىعىمىزدى جوعالتىپ المايمىز با؟ قۇقىقتىق قوعام قۇرۋ جولىندا ءولىم جازاسىنان باس تارتۋ نەنى بىلدىرەدى؟ ءولىم جازاسىن جويۋدى كوزدەيتىن زاڭعا بايلانىستى كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وسى سۇراقتاردى بىرنەشە ساراپشى مامانعا قويىپ كورگەن ەدىك.
«گۋمانيزمگە جول اشقان ماڭىزدى قادام»
باس پروكۋروردىڭ اعا كومەكشىسى – باس پروكۋروردىڭ پارلامەنتتەگى وكىلى مەيرامباي كەمالوۆ: «ەلىمىز ءولىم جازاسىن جويۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ەڭ باستى بايلىعى – ادام, جوعارى قۇندىلىعى – ونىڭ ءومىرى ەكەنىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەپ بەردى», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى مەن ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە قوسىلا كەلىپ, وزىنە العان مىندەتتەمەلەردىڭ جۇگىن كوتەرىپ وتىر. سول ارقىلى – ادامزات قالىپتاستىرعان گۋمانيزم يدەيالارىنىڭ ەلىمىزدە ءارى قاراي وركەندەپ, ورىستەۋىنە جول اشتى.
«تاريحقا ۇڭىلسەك, قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىن زەردەلەسەك, بيلەر سوتىنىڭ تاجىريبەسىنە توقتالساق, ەشقاشان ءولىم جازاسىن ادىلدىكتى ورناتۋشى ەڭ ۇستەم قاعيدات رەتىندە قارالماعانىن كورەمىز. قازاقتا ايتەكە بيدەن قالعان مىناداي ۇلاعاتتى ءسوز بار. ء«ومىر وزگەنىكى, ءولىم عانا وزىمدىكى» دەيدى. ءولىم جازاسى سيرەك بولاتىن. وندا دا تەك بۇكىل حالىق جينالعان قۇرىلتايدا بەكىتىلەتىن. ونى تاريحي مۇرالار دا كورسەتىپ وتىر. اكادەميك-زاڭگەر سالىق زيمانوۆ مۇرا رەتىندە ازىرلەپ, كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرىپ كەتكەن بيلەر سوتى تۋرالى 10 تومدىقتى, وزگە مۇراعاتتاردى قاراي وتىرىپ, كىسى ءولتىرۋ قۇن ارقىلى وتەلىپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزەمىز. ول تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆ تا ءوزىنىڭ سوت رەفورماسى تۋرالى جازبالارىندا كورسەتەدى. كەشەگى كۇنگە كەلسەك, بۇرىن ءولىم جازاسى بىرقاتار قىلمىس ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە قاساقانا ادام ءولتىرۋ ءۇشىن بولدى. ول كەزدە قاساقانا ادام ءولتىرۋ قازىرگىدەن ءۇش ەسە كوپ ەدى. جىلىنا ورتا ەسەپپەن 2,5-3 مىڭ قاساقانا كىسى ءولتىرۋ قىلمىسى تىركەلەتىن. سوڭعى جىلدارى بۇل سان 700-800-دەن اسپايدى. بۇل دەگەنىمىز – ءولىم جازاسىنىڭ قوعامدا قىلمىستىلىقتى ۇستاپ تۇرۋ فاكتورى, ونىڭ ءورشىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ قۇرالى رەتىندەگى قاراۋ ورىنسىز ەكەنىن دالەلدەيدى», دەيدى باس پروكۋروردىڭ اعا كومەكشىسى.
«بۇل – زاڭدى قۇبىلىس»
«قازاقستاننىڭ ءولىم جازاسىنان باس تارتۋىن ىزگىلىككە جاسالعان ناقتى قادام ءارى زاڭدى قۇبىلىس دەپ قابىلداۋىمىز قاجەت», دەيدى «ادام قۇقىعىنا ارنالعان حارتيا» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جەمىس تۇرماعامبەتوۆا. «وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بۇدان بۇرىن ەلىمىز ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە تىركەلگەن ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قول قويعان بولاتىن. وسىعان وراي ءتيىستى قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى – زاڭدىلىق. قىلمىستىق كودەكستە 17 قىلمىس قۇرامى بويىنشا قولدانىلاتىن ءولىم جازاسىنا بالاما رەتىندە ومىرلىك باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن قولدانۋ ۇسىنىلعان. قازاقستان 2003 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءولىم جازاسى تۋرالى ۇكىمدەردى ورىنداۋعا موراتوري جاريالاعاننان بەرى بۇل جازا ءتۇرى ەلىمىزدە مۇلدە قولدانىلعان ەمەس. جالپى, تاريحقا كوز سالساڭىزدار, قازاق حالقىندا ءولىم جازاسى بولماعان. قازاقتىڭ بايىرعى عۇرىپتىق زاڭى «جەتى جارعىدا» مەملەكەت ىشىندەگى ب ۇلىكشىلەر مەن ساتقىندار عانا ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن. ال ولگەن ادام ءۇشىن جازالاۋدىڭ ەڭ كوپ قولدانعان ءتۇرى – قۇن تولەۋ», دەيدى ول. قوعامدا ء«ولىم جازاسىنا كەسىلگەن ادامدى ءومىر بويى تۇزەۋ مەكەمەسىندە ۇستاۋ مەملەكەتكە ارتىق شىعىن ەمەس پە؟» دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلىپ جاتاتىنى بەلگىلى. وسى ساۋالدى ج.تۇرماعامبەتوۆاعا قويعان كەزدە ول: «ادام ءومىرىن ەشقانداي دا ماتەريالدىق قۇندىلىقپەن ەسەپتەۋگە بولمايدى. سەبەبى ءومىردىڭ ءوزى قۇنسىز, ول – ادامنىڭ ەڭ قىمبات دۇنيەسى. شىنى كەرەك, ءولىم جازاسىنا قاتىستى قازىرگى قوعامنىڭ كوزقاراسى مەن وي-پىكىرلەرىن ەستىگەندە كەيدە ءوزىم دە تاڭعالامىن. قيت ەتسە, «اتۋ كەرەك», ء«ولتىرۋ كەرەك» دەپ جابىلا كەتەدى. بۇل دۇرىس ەمەس! حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپى مەن ءداستۇرىن نەگىزگە العان زاڭدار جۇيەسىندە دە ادامنىڭ باستى قۇندىلىعى – ومىرىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراعان. سوندىقتان دالا زاڭىنىڭ وسى ءادىل شەشىمدەرىن دە ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون», دەدى.
ءولىم جازاسى – ادامگەرشىلىككە جات
ال قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆا: ء«ولىم جازاسىن الىپ تاستاۋ – قازاقستاننىڭ قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادامى. حالىقارالىق قۇجاتتاردا ءولىم جازاسى جازانىڭ وتە قاتال, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن ەڭ جات ءتۇرى دەپ تانىلادى. بۇل رەتتە ءولىم جازاسىن تاعايىنداۋ كەزىندە سوت قاتەلەرىن جاساۋ تاۋەكەلدەرى بار ەكەنىن دە جوققا شىعارا المايمىز. سونداي-اق جوعارى جازانى ساقتاۋ قىلمىستىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتپەيتىنىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر بار. ءولىم جازاسىن ساقتاۋ نەمەسە جويۋ ماسەلەسى ارقاشان قوعامدا قاراما-قايشى پىكىرلەر تۋدىراتىنى دا بارشاعا بەلگىلى. ويتكەنى كوپ ادام ءولىم جازاسىن اسا اۋىر قىلمىستارعا ەڭ قولايلى جاۋاپ دەپ سانايدى. سونىمەن قاتار ادامدى مەملەكەت اتىنان ومىردەن ايىرۋ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى تۇرعىسىنان ءتيىمدى بولىپ تابىلمايدى», دەيدى ە.ءازىموۆا.
ومبۋدسمەن ءوز ويىن ودان ءارى بىلاي ءوربىتتى: «جەتى جارعىدا» ءولىم جازاسى نەعۇرلىم اۋىر قىلمىستار ءۇشىن جازا رەتىندە قولدانىلعان. بىراق بۇل جازا سيرەك ىسكە اسىرىلاتىن. بيلەر ءولىم جازاسىن قولدانۋدىڭ ءاربىر جاعدايى جاڭا قىلمىسقا, بارىمتاعا, ءوزىن-ءوزى ايىپتاۋعا جانە باسقا دا ەرىكتى ارەكەتتەرگە سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەگەن ناقتى تۇسىنىككە يە بولدى, سوندىقتان تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىن جانە ومىردەن ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس باسقا دا جازالاۋ شارالارىن قولدانۋعا باسىمدىق بەرىلدى», دەيدى ول.
ءتۇيىن. قازاقستاندا ءولىم جازاسى تۋرالى ۇكىم سوڭعى رەت 2016 جىلى شىعارىلعان. الماتى قالاسىندا پوليتسيا ءبولىمى مەن ۇقك دەپارتامەنتىنە قارۋلى شابۋىل جاساپ, ون ادامدى ولتىرگەن ر.كۇلەكباەۆتى قالالىق سوت ءولىم جازاسىنا كەسكەن ەدى. الايدا ءولىم جازاسىن قولدانۋعا موراتوري جاريالانعاندىقتان, ۇكىم وزگەرىپ, قىلمىسكەر ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. وسىنىڭ ءوزى ەلىمىز ءۇشىن ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى – قوعامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى ەكەندىگىن ايعاقتايدى.
