دوستاردىڭ تابىسۋى

مەن 83 جاستاعى قاريامىن. تەلەديدار كورىپ, راديو تىڭداپ, ۇيگە كەلگەن گازەت-جۋرنالداردى جىبەرمەي وقىپ وتىرۋ كۇندەلىكتى ادەتىمە اينالعان. وتكەن جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنەن قا­زاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ماتكارىم اكىمجانوۆتىڭ قازاقتىڭ بەلگىلى قالامگەرى كەمەل توقاەۆ جايلى جازعان كولەمدى ماقالاسىن وقىپ شىققانىمدا, ەرتەرەكتە وتكەن ءبىر وقيعا ەرىكسىز ەسكە ءتۇسىپ, ويىمنان كەتپەي قويدى. ول وقيعا بىلاي بولعان-دى. 1967 جىلى حالىق دەپۋتاتتارى جاڭاقورعان اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت ىستەيتىنمىن. قىزمەت ورنىمدا وتىرعانىمدا وبلىستىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ىسقاقوۆ عالياسقار (عالەكەڭ وسى قىزمەتتە 1958-1973 جىلدار اراسىندا جۇمىس ىستەدى) تەلەفون شالىپ, ەلدىڭ امان-ساۋلىعىن سۇراسقاننان كەيىن, مەنەن: «ءسىزدىڭ اۋدان كولەمىندە نىسانباەۆ سمايىل دەگەن ازامات تۇرا ما, بىلەسىز بە؟» دەپ سۇرادى. مەن: «ول كىسى اۋدان ورتالىعىندا تۇرادى, وسىندا ءبىر مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەيدى, ونى نەگە سۇرادىڭىز؟» دەدىم. ول: «ءسىز مەنىڭ سۇراعىما بىردەن تولىق جاۋاپ بەردىڭىز عوي», – دەپ كۇلدى دە: «ول كىسىنى تانيتىن با ەدىڭىز؟» دەدى. مەن دە مۇدىرمەي: «تانىعاندا قانداي, نىسانباەۆ سمايىل مە­نىڭ تۋعان ناعاشىم, انام نىسان­باەۆا ۇلشايدىڭ ءىنىسى», – دەدىم. ول كىسى ءبىزدىڭ وبلىسقا قازاق سسر جوعارى كەڭەسىنىڭ سايلاۋى­نا ازىرلىكتىڭ جاي-كۇيىن كورۋگە ىسساپارمەن الماتىدان جوعارى كەڭەس «جارشىسىنىڭ» باس رەداكتورى, جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ كەلىپ وتىرعانىن, نىسانباەۆ سمايىلدى سول كىسىنىڭ ىزدەستىرگەنىن ايتا كەلىپ: «ەرتەڭ بارساق سمايىلمەن جولىقتىرا الاسىز با؟» دەدى. سونىمەن نە كەرەك, مەن كەزدەستىرەتىن بولدىم, ولار كەلەتىن بولدى. بىراق سمايىلعا ازىرشە مەنىڭ ەش نارسە ايتپاۋىمدى ءوتىندى. وسى ساتتەردە ناعاشىم ءار كەز اشارشىلىق جىلدارى ءوزىنىڭ ءۋاش دەگەن (سول كەزدە ۇلكەن ءبىر قىزمەت ىستەيتىن) جاقىن تۋىسىنىڭ كومەگىمەن شىمكەنت قالاسىنداعى بالالار ۇيىنە ورنالاسقانىن, ونداعى كورگەن-بىلگەن وقيعالارىن, قي­ىنشىلىقتارىن قينالا وتىرىپ ايتقان كەزدە, اسىرەسە, كەمەل دەگەن بالانىڭ ەسىمىن اتاپ وتىراتىنى ەسىمە ەمىس-ەمىس تۇسە باستادى. مەن كەمەل توقاەۆتىڭ قازاق جازۋشىلارى اراسىنداعى شىم-شىتىرىق وقيعالى (دەتەكتيۆ) شىعارمالاردى شەبەر جازاتىن جازۋشى ەكەنىن بۇرىن دا بىلەتىنمىن. ونىڭ «ارناۋلى تاپسىرما» دەگەن پوۆەسىن قىزىعا وقىعانىم بار. ەندى ونىڭ اۆتورىن دا كورگەلى وتىرمىن. ەرتەڭىنە ءتۇس اۋا كۇتكەن قوناق­تارىمىز كەلدى دە, سالەمدەسىپ بولعان سوڭ, سمايىلدى ماشينا جىبەرىپ ۇيىنەن الدىردىق. سمايىل ناعاشىم كابينەتكە كىرگەن بويدا مەنىمەن سالەمدەستى دە, جوعارىراقتا قاتار وتىرعان ىسقاقوۆ عالياسقارمەن, ودان سوڭ كەمەل اعامىزبەن قول الىسىپ سالەمدەسىپ, ەندى وتىرۋعا ورىندىققا قاراي ىڭعايلانا بەرىپ ەدى, كەمەل اعا ونىڭ قولىن بوساتپادى, تاعى تارتىنىپ ەدى, جىبەرمەدى. بىراق ەشتەڭە ايتپايدى, قولىن مىقتاپ ۇستاپ العان. سودان كەيىن سمايىل قولىمدى نەگە جىبەرمەيسىز دەگەندەي بۇرىلىپ بەتىنە تەسىلە قاراپ, تاڭىرقاپ تۇردى دا, كەنەتتەن: – سەن, ك-ك-كە-مەل ەمەسسىڭ بە؟! – دەپ ەگىلە كەمسەڭدەپ قول بەر­گەندە, كەمەل اعا دا ورنىنان قارعىپ تۇرىپ: – ءيا, وزىڭمەن دەت­دومدا ءبىر ءتۇيىر ناندى ءبولىپ جەگەن كەمەلمىن عوي, – دەپ ەكەۋى قۇشاقتاسا كەتىپ ۇزاق تۇردى. ولاردىڭ ادام جان دۇنيەسىن تەڭىزدەي تولقىتقان العاشقى كەز­دەسۋلەرىنەن كەيىن ماۋقىن باسقان سوڭ, ءبىراز ۋاقىت كابينەتتە وتىرىپ وتكەن ومىرلەرىنەن, بالالار ۇيىندە بولعان كەزدەگى وقيعالارىنان, ۇلى وتان سو­عىسىندا باستان كەشكەن جايتتاردى اڭگىمەلەپ, كوز جاسىن ءسۇرتۋدىڭ اياعى قۋانىشتان تۋعان كۇلكىگە جالعاستى. – سمايىل دوسىم, – دەدى كەمەل اعا ونىڭ ارقاسىنان قاعىپ, – سول دەتدومدا جۇرگەندە سەنىڭ جاڭاقورعاننانمىن دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىڭ ەسىمدە قالىپتى. سەنى ىزدەپ تاۋىپ الايىن دەپ سايلاۋعا بايلانىستى ءىسساپارىمدى دا قىزىلورداعا العانىم سول, جولىم بولدى. مىنە, وتىز بەس جىلدان كەيىن كەزدەسىپ وتىرمىز! سول كۇنى سمايىل ناعاشىم­نىڭ وتىنىڭ باسىندا كەمەل اعانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا تەك قانا مەنىڭ ناعاشىلارىممەن بىرگە تويلاعانبىز. ناعاشىمنىڭ ايەلى – دۇيسەنوۆا ۇلشا جەڭگەمىز قوناق كۇتۋگە, وتىرىستى بارىنشا قىزدىرۋعا شەبەر ەدى. ول قازاقشا دا, وزبەكشە دە ءان سالىپ, بي بيلەپ, وتىرىستى قىزدىرا ءتۇستى. داستارقان باسىنداعىلاردى بەيتاراپ قالدىرماي ءتۇن ورتاسى اۋعانشا بىرەسە كەمەل اعامەن, بىرەسە عالياسقارمەن, بىرەسە سمايىل ناعاشىممەن دوڭگەلەنە بيلەپ, شالقىتا ءان سالىپ, وتبا­سىلىق وڭاشا تويدىڭ شىرايىن كىرگىزگەن ەدى. سول ءبىر كەشتە اشار­شىلىق جىلداردا ءبىر تۋرام ناندى ءبولىسىپ بىرگە جەگەن ناعىز دوستاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن كورىپ ءتانتى بو­لىپ ەدىك. ەكى دوستىڭ كەزدەسۋى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەيدى. سول ساپاردا كەمەل توقاەۆ اۋدانىمىزداعى بىرقاتار اۋىل­­دار­دا بولىپ, سايلاۋعا دا­يىندىقتىڭ بارىسىن كورىپ, ءجۇر­گەن جەرلەرىندە اقىل-كەڭەس­تەرىن بەرىپ قايتتى. ول كىسىنى سول كەزدەگى اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى احمەديا پاحىردينوۆ پەن اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى قاليلا سپاتاەۆ ەكەۋى بىرگە الىپ ءجۇردى. اۋدان ورتالىعىنا قايتار جولدا كەمەكەڭ «ۆولگا» جەڭىل اۆتو­كولىگىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان قا­ليلا سپاتاەۆقا قاراپ: «قاليلا, ءبىر رەت «اۆاريا» جاساپ كورشى, مەن ءبىر كىتاپ جازىپ جاتىر ەدىم, وندا اۆتواۆاريا وقيعاسىن سۋرەتتەۋىم كەرەك. ول ءۇشىن وقيعانى ءوز باسىمنان كەشىرمەسەم, كورمەسەم شىنايى كوركەم شىعارما بولىپ شىقپايدى عوي» دەپتى. (كەمەل اعانىڭ اقكوڭىلدىگىن ايتساڭىزشى, شىركىن!). سول كەزدە اۆتوكولىكتىڭ رۋلىندە وتىرعان سپاتاەۆ پەن ونىڭ جانىنداعى پاحىردينوۆ ەكەۋى قاتتى ساسقالاقتاپ, بويلارىن قورقىنىش بيلەپ, اۋدان ورتالىعىنا امان-ەسەن ارەڭ جەتكەندەرىن جىر قىلىپ ايت­قاندارى بار. كەمەل اعانىڭ بۇل ايتقانىنان جازۋشى دەگەن ءوز شىعارماسىنداعى كوپ وقيعانى باسىنان وتكىزىپ, ويىن جەتكىزىپ بارىپ, «تولعاتادى», جازادى ەكەن عوي, ايتپەسە, شىندىققا جاناسپايتىن بولۋى كەرەك دەپ ۇعىندىق. ءسويتىپ, كەمەل اعا ءبىزدىڭ ەكى جىگىتىمىزدىڭ زارەسىن الىپ, ءبىر قورقىتقانى بار ەدى. ءالى ەسىمدە, ءبىراز جىل وتكەن سوڭ, 1970 جىلى جازدا الماتىعا بارعانىمدا كەمەل اعاعا تەلەفون شالىپ, سالەم بەرگەنىمدە, ماعان: «قاشان كەلدىڭ, ءتورت-بەس كۇننەن بەرى نەگە حابارلاسپاي ءجۇرسىڭ, ۇيدە ءبىر ءوزىم وتىرمىن, قازىر كەل», دەگەن سوڭ بارماۋعا لاجىم قالمادى دا بارىپ ەدىم, بالاشا قۋانىپ قالدى. جاڭىلماسام, ءۇيى سول كەزدەگى فۋرمانوۆ كوشەسىندە ەكەن. ءبىراز وتىرىپ اڭگىمەلەستىك. جاڭاقورعاننىڭ جاعدايىن قۇشتارلىقپەن سۇراپ, ناعاشىما, جەڭگەمىزگە ايرىقشا, تاعى باسقا دا بىرگە بولعان ادامدارعا سالەم ايتۋىمدى ءوتىندى. الماتىعا نەگە كەلگەنىمدى سۇرادى. مەن كەزەكتى دەمالىسىما شىققانىمدى, ونىڭ ۇستىنە ۇلىم جاناتتىڭ ورتا مەكتەپتى بىتىرگەنىن, الماتىعا بارىپ وقيمىن دەگەن سوڭ بۇرىن قالا كورمەگەنىن ەسكەرىپ ەرتىپ كەلگەنىمدى, قۇجاتتارىن ارحيتەكتۋرا فاكۋلتەتىنە تاپسىرعانىن ايتتىم. ال كەمەل اعانىڭ ءوزى دە قاسىمجومارت دەگەن ۇلىنىڭ ورتا مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەنىن, ماسكەۋگە حالىق­ارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن كەتكەنىن, ءدال وسى ساتتە اعىلشىن ءتىلى پانىنەن ەمتيحان تاپسىرىپ جاتقانىن, ەگەردە «5»-كە تاپسىرسا (وعان ءسوز جوق سولاي بولاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن ايتىپ) وندا قالعان پاندەردەن ەمتيحان تاپسىرماي-اق وقۋعا قابىلداناتىنىن ايتا كەلىپ, «حابارىن سەن دە ەستىپ كەتەرسىڭ» دەگەن سوڭ بىرگە كۇتتىك. سالدەن سوڭ تەلەفون دا شىلدىرلاپ ۇلىنىڭ ەم­تيحاندى «5»-كە تاپسىرىپ, وقۋ­ع­ا تۇسكەن قۋانىشتى حابارى دا جەتتى. كەمەل اعا ەكەۋمىز بۇل وقي­عانى ءبىرىنشى بولىپ ۇيىندە ءدام تاتىپ, وتىرىپ اتاپ وتكەن ەدىك. كەمەل اعانىڭ جاڭاقورعانعا العاشقى كەلگەنىندەگى كەزدەسۋلەردە جانە مەنىڭ 1970 جىلى ول كىسىنىڭ ۇيىندە بولعانىمدا ونىڭ سالماقتى, پايىمدى, ءار سوزىنە ءمان بەرە سويلەيتىندىگىن, كەمەلدىگىن, اقكوڭىل, قاق-سۇقپەن ءىسى جوق, پاراساتتى جان ەكەندىگىن انىق اڭعاردىم. ال كەمەل اعانىڭ ۇلى سول قاسىمجومارت توقاەۆ بۇل كۇندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. مەن ونى تەلەديداردا كورگەنىمدە سويلەگەن سوزدەرىنەن, ءجۇرىس-تۇرىسىنان اكەسى كەمەل اعانىڭ سالماقتىلىق, پاراساتتىلىق قاسيەتتەرى انىق سەزىلىپ ەسكە ءتۇسىپ تۇرادى جانە بۇل قاسيەت, ءسوز جوق, وتباسىلىق تاربيەنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. قاسىم-جومارت توقاەۆتى تەلەديداردان كورگەن سايىن كەمەل اعامەن بولعان سول باياعى كەزدەسۋ ساتتەرى ەرىكسىز ويىما ورالادى.  ابدىحالىق ايتىلەۋ ۇلى, جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەڭبەك ارداگەرى.  قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانى.