ەۋرازيالىق وزەن ارالىعى

ورالداعى قازيتۋ عىلىم-ءبىلىم كەشەنىندە ينتەگراتسيالىق باستامالار كوپ ورال قالاسىنداعى قازاقستان­نىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەلە­كوم­مۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر ۋني­­ۆەر­سيتەتى  (قازيتۋ) ءبىراز جىل­داردان بەرى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس­تەرگە باستاماشى بولىپ كەلەدى. اتالعان عىلىم-ءبىلىم كەشە­نى ۇجىمى رەسەيدەگى پەنزا مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە ينتەل­لەكتۋالدىق جانە ين­نوۆا­تسيال­ىق يدەيالار ترانس­فەر­تىن جۇزەگە اسىرۋدا. سونداي-اق, بۇل جۇمىستاردى ءبىر جۇيەگە ءتۇسى­رۋدە كورشىلەس مەملەكەتتەگى «دۋبنا» حالىقارالىق  تابيعات, قو­عام جانە ادام ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءبىر­لەسىپ قۇرىلعان «بىرقالىپتى يننوۆاتسيالىق دامۋ» اتتى كون­سور­­تسيۋمدىق جوبانىڭ دا تيگىزگەن ىقپالى مول. وسىناۋ ينتەگراتسيالىق سي­­پاتتاعى ءۇردىس قازيتۋ عالىم­دارىنا كەدەن وداعىنا كىرەتىن مەملەكەتتەر مەن ەۋروپانىڭ مارتەبەلى عى­لىمي ورتالىقتارى مەن يننو­ۆاتسيالىق كورمەلەرىنە قاتى­سۋىنا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قولدانبالى عى­لىم­داعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن شە­كا­را­لىق ايماق عالىمدارى رە­سەي مەن ەۋروپادا وتكىزىلگەن عىلىمي-يننوۆاتسيالىق كور­مە­لەردىڭ جەڭىمپازى اتاندى. باتىس­قازاقستاندىقتار ۇسىنعان جاڭعىرمالى ەنەرگيا, اۆ­تومات­تاندىرۋ مەن تەلەمەحانيكا جانە راديوەلەكترونيكا سالا­لارىن قام­تيتىن جوبالارعا رە­سەي­لىك­تەر مەن ەۋروپالىقتار ءۇل­كەن قىزى­عۋشىلىق تانىتىپ, جو­عا­رى باعا بەردى. قازيتۋ عىلىم-ءبىلىم كە­شە­نى بازاسىندا قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادە­ميا­سىنىڭ باتىس قازاقستان وبلى­سىنداعى فيليالى, سونداي-اق, قازاق ەكولوگيا جانە ءومىر قاۋ­ىپ­­سىز­دىگى اكادەمياسىنىڭ اي­ماق­تاعى وكىلدىگى ورنالاسقان. بۇ­عان رەسپۋبليكانىڭ قۇر­مەت­تى ينجەنەرى, تەحنيكا عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى اقسەرىك ءاي­تىموۆ جەتەكشىلىك جاسايدى. اتالعان قۇرىلىم ءبىرىنشى كەزەكتە وڭىردەگى ينجەنەرلىك عى­لىم­نىڭ ءورىسىن كوتەرۋگە جانە تەحنوگەندىك نىساندارمەن ەكولوگيا سالاسىنداعى جوبالاردى عىلىمي-ادىستەمەلىك تۇرعىدان شوعىرلاندىرۋعا دەن قويىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ايماقتىق بولىمشە ماماندارى رەسەيدىڭ كورشىلەس وبلىستارىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن تىزە قوسىپ, عىلىمنىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى سالالارى بويىنشا كوپتەگەن بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىردى. مۇنىڭ اراسىندا ءىت تەحنولوگياسى مەن عارىشتىق تەحنولوگيالار سالالارى بويىنشا جۇزەگە اسقان ورتاق جوبالاردىڭ ورنى ايرىقشا. ا.ءايتىموۆ باس­تاعان عا­­­­لىم­دار توبى بۇدان ءتورت جىل بۇرىن «ەۋرازيالىق وزەن ارالىعى» ات­تى حالىق­ارا­لىق قو­عام­­دىق قوز­­عا­لىستىڭ ءومىر­گە كەلۋىنە باس­­تا­ماشى بولا بىلگەنى دە بولەك ءبىر اڭگى­­­مە­نىڭ ەنشىسى. وسى شەڭبەردە قازيتۋ كە­شەنىندە عارىشتىق تەحنولوگيا­لار مەن اۆتوماتتاندىرۋ جانە راديوەلەكترو­نيكا مەن سالاارالىق تەحنولوگيالار باعىتتارى بويىنشا عىلىمي كونفە­رەن­تسيالار مەن كونگرەستەر ۇيىم­داس­تىرۋ ءىسى داستۇرگە اينالىپ وتىر. وسىن­داي ينتەللەكتۋالدىق بايلا­نىس اياسىندا ماسكەۋ مەن دۋبنانىڭ, ساما­را مەن ءتولياتتيدىڭ جانە ورىنبور مەن سا­را­توۆتىڭ جەتەكشى عالىمدارى قازاق­ستان­نىڭ ورال قالاسىنداعى عىلىم-ءبىلىم كەشەنىنىڭ وقۋ ۇردىسىنە كەڭىنەن تارتىلدى. – وسى ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە زياتكەرلىك ينۆەستيتسيالار قۇيىلدى. ەلەكتروندىق كوممەرتسيانىڭ دامۋىنا مۇمكىندىكتەر جاسالدى. اسىرەسە, س.پ.كورولەۆ اتىنداعى ساما­را مەم­لەكەتتىك اەروعارىش ۋنيۆەر­سيتە­تى­مەن جاسالعان كەلىسىمشارتتىڭ ورنى تىم ايرىقشا دەپ سانايمىز. وسى كەلىسىم نەگىزىندە ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ عالىمدارى عارىشتىق اپپا­راتتار تىكۇشاقتارى يوندىق قوزعالتقىشتارىنىڭ جاڭا ۇلگىلەرى مەن جوبالارىن جاسادى. بۇعان قوسا, تىكۇشاق قوزعالتقىشتارىنىڭ تارتۋ جانە جىلدامدىق سيپاتتامالارىن ارتتىرۋ سونىمەن بىرگە, دىبىس­تان جوعارى جىلدامدىقتاعى ۇشاقتار كونسترۋكتسيالىق ەلەمەنتەرى توزىمدىلىگىن كوتەرۋگە ارنالعان بىرنەشە عىلىمي جوبالار ومىرگە كەلدى. ونىڭ ءبارى دە ساماراداعى اەروعارىش ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي ۇجىمى تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ۋنيۆەرسيتەتى كەشەنى ەدىل-جايىق ارالىعىنداعى جەتەك­­شى جوعارى وقۋ ورنىنداعى قاۋىمداستىعى قۇرامىنا قابىلداندى,– دەدى گازەت تىلشىسىنە بۇل جونىندە اتالعان عىلىم-ءبىلىم كەشەنىنىڭ باسشىسى ا.ءايتىموۆ. ءيا, ءدال وسى ارادا ەدىل مەن جايىق ارالىعىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا قۇرىلعان قاۋىمداستىق قۇرامىنا بۇدان باسقا تۋپولەۆ اتىنداعى قازان مەملەكەتتىك اۆياتسيالىق زەرتتەۋ, ۋفا مەملەكەتتىك اۆياتسيالىق-تەحنيكالىق جانە ەدىل بويىنىڭ مەملەكەتتىك تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جانە اقپاراتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى ەنگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەدىل مەن جايىق وزەنى ارالىعىن قامتيتىن شەكارالاس ايماقتارداعى جوعارى وقۋ ورىندارى وزىق تەحنولوگيا سالالارى بويىنشا كوشباسشى بولىپ تابىلادى. قازيتۋ كەشەنىندەگى ينتە­گرا­تسيالىق بايلانىستار مەن اكادەميالىق ۇتقىرلىق مىسالدارى تەك مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. وسى كەشەن بازاسىندا وتكىزىلىپ جۇرگەن حالىقارالىق ينتە­گراتسيالىق كونگرەستەر ورالعا رەسەيدىڭ ورتالىق عىلىمي مەكەمەلەرى جانە ماسكەۋ مەن دۋبنا ۋنيۆەرسيتەتتەرى عالىمدارى مەن اەروعارىش سالالارى جەتەكشى ماماندارىنىڭ ءجيى ءاتىزىن سالۋىنا ىقپال جاسادى. ولار­دىڭ اراسىندا «كازكوسموس» ۇلت­تىق كومپانياسىنىڭ ماسكەۋ قالا­سىن­داعى وكىلدىگىنىڭ جەتەكشىسى, ۇشقىش عارىشكەر, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ا.پ.ارتسەبارسكي مەن ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ۇشقىش-عارىشكەر گ.م.سترەكالوۆتىڭ جۇبايى ل.ا.سترەكالوۆا, ماسكەۋ حالىقارالىق قاتىناستار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ۆ.ي.كارپۋنين, دۋبنا قالاسىنان كەلگەن دەلەگاتسيانىڭ جەتەكشىسى پروفەسسور س.ۆ.كيبالنيكوۆ, ماسكەۋدەگى كەشەندى مۋنيتسيپالدىق زەرتتەۋلەر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋ­تى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ۆ.ي.پاترۋشەۆ, قالا تۇرعىزۋ قاۋىم­­­­­داستىعى جانە قالا تەورياسى باعىتىن­داعى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتا­­لىقتاردىڭ پرەزيدەنتى ا.م.لولا, تاعى باسقا دا كورنەكتى عالىمدار بار. سونداي-اق, ولار ورال قالاسىندا ترانسشەكارالىق كونگرەسس جۇمىسىنا قاتىسىپ قانا قويماي, ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار اراسىندا شەبەرلىك-سىنىپتارى دارىستەمەلىك جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ارنايى سەرتيفيكاتتار تاپسىرىپ ءجۇر. ستۋدەنت جاستارعا, اسىرەسە, ل.ا.سترە­كالوۆانىڭ جۇبايى ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گ.م.سترەكالوۆتىڭ زەرتتەۋشى رەتىندە بەس مارتە باسقا عا­رىشكەرلەرمەن بىرگە «سويۋز ت-3», «سويۋز ت-8», «سويۋز ت-11» «سويۋز تم-10» جانە «سويۋز تم-21» عارىشتىق اپپا­­راتتارىندا جاساعان ساپارلارى ءجو­نىندەگى اڭگىمەسى ۇلكەن اسەر قالدىردى. اتالعان كونگرەسكە كەلگەن سامارالىق قالامگەر ۆ.ۆ. پولەتاەۆا بايقوڭىر مەن قىزىلوردانى قازاقستاننىڭ جۇرەگى دەپ نە ءۇشىن اتاعاندىعىنىڭ تاريحىن: «كەڭەس وداعى كەزىندە كسرو ەڭ مىقتى جانە الدىڭعى قاتارلى عارىشتىق دەرجاۆا بولعاندىقتان, عارىشتىق تەحنولوگيالاردى جاساقتاۋدىڭ باسى, ياعني يدەيالىق ورتالىعى ماسكەۋ جانە سوندا ورنالاسقان اەروعارىشتىق زەرتتەۋدىڭ كونسترۋكتورلىق بيۋروسى بولسا, سول يدەيالاردى جۇزەگە اسىراتىن قولى رەتىندە سامارانى ايتقان بولار ەدىم, ال وسى يدەيانى تۇپكىلىكتى ىسكە اسىرىپ ءومىر سىيلاعان, جۇرەگى – بايقوڭىر, ال بايقوڭىر دەگەنىمىز – قازاقستان», دەپ سۋرەتتەگەن ەدى. رەسەيلىك جازۋشى-جۋرناليست ءوزىنىڭ ءومىر بويى شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى بولىگى تەك عارىش تاقىرىبىنا ارنالعاندىعىن ايتا كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا «بايقوڭىردىڭ سامارالىق تاريحى» اتتى كىتابىن جازۋدى جوسپارلاپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. ءارى بۇل ەڭبەكتى ءوز ۋاقىتى كەلگەندە قازيتۋ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال رەتىندە قولدانۋعا بولاتىندىعىن ايتىپ بەردى. سونداي-اق, ورالدا جاستار مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىقتى ناسيحاتتاپ ءوتانسۇي­­گىشتىكتى تاربيەلەۋگە باعىتتالعان «باي­قو­ڭىردىڭ جۇلدىزدى جولباستاۋلارى» اتتى ينتەگراتسيالىق جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. بۇل جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – عارىش عىلىمى مەن عارىشتىق ساپار­­­لاردا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن ەرەكشە ادامداردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن جاس­تار اراسىنا تاعىلىم, ۇلگى-ونەگە رەتىن­دە ۇسىنىپ, سول ادامداردىڭ تاماشا قاسيەت­تەرىن بايانداپ بەرۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىم­نىڭ نەگىزىن قالاۋشى د.ي.مەن­دەلەەۆ پەن م.ۆ.لو­مونوسوۆتىڭ ءىسىن پراكتيكادا جال­عاس­تىرۋشى ۆ.ي.ۆەر­نادسكيگە ارنالىپ بىلتىر ورال قالا­سىندا وتكىزىلگەن حالىقارالىق فورۋم بيىلعى 2014 جىلى ءوز جالعاسىن تاۋ­ىپ, عارىشقا العاش رەت جول سالعان يۋ.ا.گاگاريننىڭ 80 جىلدىعى مەن قا­­­زاقستان تىڭى تۇڭعىش رەت يگەرىلە باس­­­­تاعانىنا 60 جىل تولۋ مەرەكەسىنە ارنالماق. مىنە, وسىلايشا قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا­لار ۋنيۆەرسيتەتىندە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر جىل وتكەن سايىن ءوزىنىڭ جاڭا ارناسىن تاۋىپ كەلەدى. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان». ورال.