اقتوبە وبلىسى – پايدالى قازبالارعا باي ءوڭىر. ارينە, جەراستى قازبا بايلىقتارىن يگىلىككە جاراتۋدا كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ءوندىرىس بولعان سوڭ, ونىڭ قورشاعان ورتاعا قولايسىز اسەر ەتەتىن قالدىقتارسىز بولمايتىنى دا بەلگىلى. دەگەنمەن, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامىعان زامانىندا ونى مەيلىنشە زالالسىز كادەگە جاراتۋدىڭ مۇمكىندىگى دە مول. بۇل ماسەلەلەر وڭىردە قالاي شەشىلۋدە؟
ول تۋرالى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى جاقسىعالي يمانقۇلوۆپەن كەزدەسىپ, وسى جانە باسقا ماسەلەلەر توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ ەدى.
– جاقسىعالي يسلام ۇلى, دەپارتامەنت قىزمەتىندەگى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى – ول تابيعي ورتانىڭ لاستانۋىن تومەندەتۋ مەن تابيعي رەسۋرستاردى مۇمكىندىگىنشە ءتيىمدى پايدالانۋعا مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ەكەنى بەلگىلى. وسى ماقسات قانشالىقتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى؟
– ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتىڭ مۇناي كومپانيالارىنىڭ اراسىندا جۇرگىزگەن جۇيەلى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە مۇنايعا ىلەسپە گازدى الاۋعا جاعۋ كولەمى 2006 جىلعى 1,6 ملرد. تەكشە مەتردەن 2013 جىلى 472,4 ملن. تەكشە مەترگە دەيىن قىسقاردى. بۇل جەتىستىككە باسى ارتىق گازدى تۇرمىستىق ماقساتتار ءۇشىن قايتادان جەراستىنا ايداۋ, سونىمەن قاتار, ەلەكترەنەرگياسى ءۇشىن گازدى پايدالانۋعا جاڭا تەحنولوگيالار جۇيەسىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلدى. جاڭاجول كەن ورنىنىڭ مۇنايعا ىلەسپە گازىن پايدالانۋ ءۇشىن 1998 جىلى العاش رەت ءبىرىنشى جانە 2010 جىلى ەكىنشى كەزەكتەردەگى قۋاتتىلىعى 104 مۆت جاڭاجول گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلدى. ستانسادا گاز وڭدەۋ كولەمى 2012 جىلى 2007 جىلعا قاراعاندا 3,6 ەسە ءوستى, ياعني 234,9 ملن. تەكشە مەتردى قۇرادى.
سونىمەن بىرگە, وبلىس اۋماعىندا ءىرى ەلدى مەكەندەردى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا گاز جەتكىزۋ قۇبىرلارى قۇرىلىسى باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋدا. وبلىستىق ستاتيستيكا باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, وبلىستا گاز قۇبىرلارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 937,6 شاقىرىمدى قۇرايدى. وبلىستىڭ ءۇش گاز تاراتۋشى كاسىپورىندارىمەن 2012 جىلى وسى جۇيەلەرگە 1,22 ملرد. تەكشە مەتر تابيعي گاز بەرىلدى. گاز جۇيەسىنە كوشۋ ماسەلەسى ەلدى مەكەندەردى كومىر مەن قاراماي سياقتى ءداستۇرلى وتىنداردان باس تارتۋعا العىشارت جاسادى. اتالعان وتىن تۇرلەرى ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاراعاندا زياندى, اتموسفەرالىق اۋانى اناعۇرلىم كوپ لاستايدى.
وبلىستا جۇرگىزىلىپ جاتقان ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ ساياساتى وتكەن جىلى دا جالعاسىن تاپتى, ول وبلىس بويىنشا الاۋعا جاعىلاتىن ىلەسپە گازدىڭ كولەمىن اناعۇرلىم قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل جولدا ءبىزدىڭ العان باعىتىمىز وزگەرمەيدى, وبلىسىمىزدا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ءوندىرۋ قارقىندى جۇرگىزىلۋىنە قاراماستان, تەك 2013 جىلى الاۋعا جاعىلعان گاز كولەمى 127,6 ملن. تەكشە مەترگە دەيىن تومەندەدى.
سوڭعى ءۇش جىلدا عانا وبلىستىڭ تابيعات پايدالانۋشىلارىنىڭ ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن 65,3 ملرد. تەڭگەگە 923 تابيعات قورعاۋ شارالارى ورىندالدى. ولاردىڭ ىشىندە «قازاقويلاقتوبە» جشس 25,3 ملرد. تەڭگە, «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق 18,8 ملرد. تەڭگە قارجى يگەردى. اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتار كولەمى ءبىرشاما ازايدى. 2009 جىلى وبلىس بويىنشا تۇراقتى كوزدەردەن لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلار كولەمى 218,5 مىڭ توننا بولسا, وتكەن جىلى اتالعان كورسەتكىش 178,3 مىڭ توننانى قۇرادى. «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق شىعارىندىلارىن 142,2 مىڭ توننادان 40,06 مىڭ تونناعا, «قازاقويلاقتوبە» جشس 30,3 مىڭ توننادان 20,2 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتتى. بۇل كورسەتكىشكە نەگىزىنەن شىعارىندىلار كوزدەرىن گاز-شاڭ ۇستايتىن سوڭعى جەتىلدىرىلگەن قوندىرعىلارمەن جابدىقتاۋ ەسەبىنەن جانە 16 جاڭا ونەركاسىپ نىساندارىنىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ ارقاسىندا قول جەتىپ وتىر.
دەگەنمەن, ءالى كۇنگە «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز», «ينتەرگاز ورتالىق ازيا», «قازحروم تۇق» اكتسيونەرلىك قوعامدارى مەن «قازاقويلاقتوبە», «امان مۇناي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى ءوڭىردىڭ قورشاعان ورتاسىن ەڭ باستى لاستاۋشىلار بولىپ وتىرعانى دا راس. اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋىنا 173,4 مىڭنان اساتىن اۆتوكولىكتەر العىشارت جاساپ كەلەدى. 2013 جىلى اۆتوكولىك گازدارى اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتاردىڭ جالپى كولەمنىڭ 91,0 مىڭ تونناسىن نەمەسە 41,4 پايىزىن قۇرادى.
– وبلىستا قورشاعان ورتانى قورعاۋدى جاقسارتۋ ماقساتىندا قانداي شارالار الىنۋدا؟
– بۇل باعىتتا دا ىزدەنىستەر بار. الدىمەن, ءبىرىنشى ساناتتاعى 10 كاسىپورىندا «قورشاعان ورتانى قورعاۋدى باسقارۋ جۇيەسى» يسو 14000 حالىقارالىق ستاندارتتارى ەنگىزىلدى. ءدوڭ كەن بايىتۋ كومبيناتىندا قولدانىستان شىققان كارەرلەردىڭ اشىق الاڭدارىنا ۇيىندىلەردى 92 پايىزعا دەيىن تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزىلدى. تەك وتكەن جىلى وسىنداي الاڭدار 12,5 ملن. توننا ۇيىندىلەرمەن تولتىرىلدى.
«اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى» اق-تا 2007 جىلدان بەرى شاقپاق تەمىر قورىتپاسىن بالقىتۋ ارقىلى تۇراقتى قيىرشىق تاس الۋ تەحنولوگياسى جۇمىس جاساپ تۇر. سوڭعى ءۇش جىلدا وسى زاۋىتتاعى 1946 جىلدان بەرى جينالىپ قالعان جوعارى كومىرتەكتى شلاك ۇيىندىلەرى قايتا وڭدەلۋدە.
اكتسيونەرلىك قوعامدا سالىنىپ جاتقان قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوعارى ساپالى كومىرتەكتى فەرروقورىتپا ءوندىرۋدى ارتتىراتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار قولدانىلاتىن, قۋاتتىلىعى جىلىنا 440 مىڭ توننا وسىنداي ساپالى ءونىم وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن №4 تسەحتى بىرەگەي زاۋىت دەسە دە بولعانداي. مۇنداي كاسىپورىننىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى زاۋىتتىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زياندى اسەرىن اناعۇرلىم ازايتادى دەپ كۇتىلۋدە. لاستاۋشى زاتتاردىڭ ءنورماتيۆتى شىعارىندىلارى دا, سونداي-اق, وندىرىستىك قالدىقتار كولەمى دە كەميتىن بولادى. مۇندا قالدىقتار قۇرىلىس ماتەريالدارى رەتىندە 95,8 پايىزعا دەيىن قايتا وڭدەلەدى.
اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى» اق-قا كەلەتىن بولساق, مۇندا 2001 جىلى مونوحروماتتى ناتري وندىرەتىن قالدىقسىز تەحنولوگيا ەنگىزىلگەن بولاتىن. اتالعان تەحنولوگيا توعاندارىنداعى مونوحروماتتى شلامداردىڭ كولەمىن ءتورت ەسە كەمىتۋگە العىشارت جاسادى. 2013 جىلى كاسىپورىننان 330,8 مىڭ توننا مونوحروماتتى شلام شىعارىلىپ, ونىڭ 251,4 مىڭ تونناسى وندىرىسكە قايتارىلدى. وسىنداي جۇيەلى جۇمىستار ناتيجەسىندە وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا شىعارىلاتىن ونەركاسىپ قالدىقتارى 13 ملن. تونناعا كەمىدى.
وبلىستا اۆتوكولىكتەردى گاز وتىنىنا كوشىرۋ جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا 173,4 مىڭ اۆتوكولىك گازدى پايدالاندى. اقتوبە قالاسىنىڭ اۆتوبۋس پاركى تولىقتاي گاز وتىنىنا كوشىرىلگەن. وبلىس بويىنشا 19 گاز تولتىرۋ ستانسالارى جۇمىس جاسايدى. ولاردىڭ 9-ى اۋدان ورتالىقتارىندا ورنالاسقان. گاز تولىعىمەن جانعان كەزدە ونىڭ قۇرامىندا بەنزاپيرەن, كۇكىرتتىڭ قوس توتىعى, فورمالدەگيد, كۇكىرتتى سۋتەگى, مىرىش جانە مىس سياقتى ۋلاعىش زاتتار بولمايدى.
سونىمەن قاتار, اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىن جاقسارتۋعا «سولتۇستىك» اينالما اۆتوجولىن ىسكە قوسۋ ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. سونىڭ وزىندە وبلىس ورتالىعىنىڭ اۋا باسسەينىنىڭ احۋالى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ كوپتەپ ورنالاستىرىلۋى سالدارىنان ءالى دە كۇردەلى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
– اۋانىڭ لاستانۋىن باقىلاۋ قاي دەڭگەيدە؟
– ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىن لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلار كولەمىن 1990 جىلعى 45 مىڭ توننادان 2013 جىلى 15 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلدى. دەپارتامەنتتىڭ زەرتحانالىق-تالداۋدى باقىلاۋ ءبولىمى 2011 جىلدان باستاپ قالانىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىمىندەگى سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعى شەگىندە اتموسفەرالىق اۋانى جوسپارلى ولشەۋلەر تۇراقتى جۇرگىزىپ تۇرادى. ولشەۋلەر ناتيجەسىندە اتموسفەرالىق اۋادا كۇكىرتتى سۋتەگىنىڭ شەكتەۋلى رۇقسات ەتىلگەن شىعارىندىلارى قۇرامىنىڭ ايتارلىقتاي جوعارى ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر.
2012 جىلى «قازگيدرومەت» رمك اتموسفەرالىق اۋانىڭ جاعدايىن باقىلاۋ ءۇشىن قوسىمشا اۆتوماتتى ستانسا ورناتقان بولاتىن. بۇل قوندىرعى اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاداعى كۇكىرتتى سۋتەگىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ وبلىس بويىنشا اتموسفەرالىق اۋانىڭ جاعدايىنا باقىلاۋ جۇرگىزەتىن 5 گيدرومەتەورولوگيالىق بەكەت بار جانە ولاردىڭ بارلىعى اقتوبە قالاسىندا ورنالاسقان. زەرتتەۋ تالدامالارى كۇكىرتتى سۋتەگىنىڭ باستى كوزى اقتوبە قالاسىنىڭ كارىز قۇبىرلارى ەكەندىگىن انىقتاپ وتىر. دەپارتامەنت تاراپىنان بۇل دەرەك بويىنشا قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا مالىمەت بەرىلدى. ناتيجەسىندە وبلىس اكىمى شاھاردىڭ كارىزدىك-تازارتۋ عيماراتتارىن قايتا وڭدەۋ جانە دامىتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىن جاساۋعا تاپسىرما بەردى.
ەڭ الدىمەن, ءار كاسىپورىن ءوزىنىڭ ەكولوگيالىق ولشەمدەرىن قاداعالاۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, ەشقانداي مەملەكەتتىك باقىلاۋ شىعارىندىلاردىڭ ءاربىر كوزدەرىن تولىق قامتي المايدى, بۇل جۇمىستى وندىرىستىك پروتسەستى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان زاڭدى تۇلعا عانا ورىنداي الادى. وبلىس بويىنشا شىعارىندىلارى 12,6 مىڭ توننا بولاتىن «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق-تا 1,5 مىڭنان استام تۇراقتى شىعارىندىلار كوزدەرى ورنالاسقان. ۇشىنشىدەن, جەكە ەميسسيالارىن باقىلاۋ, ول تەك «لاستاۋشى تولەيدى» قاعيداسى ەمەس, سونىمەن قاتار, تابيعاتتى قورعاۋدى ەرىكتى باسقارۋدا جاڭا باعىتتاردى اشاتىن كاسىپورىننىڭ كىلتى دەۋگە دە بولادى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, «لاستاۋشى تولەيدى» ەكونوميكالىق مەحانيزمى وبلىسىمىزدىڭ تابيعات پايدالانۋشىلارىنا تولەم ارقىلى اسەر ەتۋ ماقساتىندا ويداعىداي جۇزەگە اسۋدا. سوڭعى بەس جىلدا وبلىس قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن جينالاتىن تولەمدەر سوماسى بويىنشا الدىڭعى قاتاردا كەلەدى. 2008 جىلى بيۋدجەت 17,7 ملرد. تەڭگەمەن تولىقتىرىلسا, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 11,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەكولوگيالىق تەحنولوگيا – ول بارىنشا ءتيىمدى تەحنولوگيا. تەك وتكەن جىلى عانا 432 جوبالىق قۇجاتتار دەپارتامەنتتىڭ ەكولوگيالىق ساراپتاماسىنان وتكىزىلدى, ولاردىڭ ىشىندە 151 جوبا ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي بولماۋىنا بايلانىستى كەرى قايتارىلدى. ءبىزدى الاڭداتاتىن ماسەلە قوندىرعىلاردا مۇنايعا ىلەسپە گازدى الاۋعا جاعۋ بولىپ تابىلادى. سوڭعى ءتورت جىلدا 2,3 ملرد. تەكشە مەتر ىلەسپە گاز الاۋعا جاعىلدى. سونىڭ 33 پايىزى «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق-تىڭ, 51,3 پايىزى «قازاقويلاقتوبە» جشس-ءنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. سونىمەن قاتار, وبلىس بويىنشا وندىرىلگەن 1 توننا مۇنايدان اۋاعا شىعاتىن لاستاۋشى زياندى زاتتاردىڭ ناقتى كولەمى ءالى دە جوعارى بولىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا جەتەكشى كومپانيالاردىڭ ءبىرى «قازاقويلاقتوبە» جشس-ىندە ىلەسپە گازدى زالالسىزداندىرۋ 2013 جىلى 52%-دى قۇرادى. ۇستىمىزدەگى جىلى گاز وڭدەۋ كەشەنى تولىق قۋاتىندا جۇمىس جاساپ, ىلەسپە گازدى الاۋعا جاعۋ توقتاتىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
– وبلىستىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن ءسوز ەتكەندە, كوكجيدە جەراستى سۋ كوزدەرىنە قاتىستى جاعدايلاردى اينالىپ وتۋگە بولمايدى. وسى اۋىزسۋدىڭ مول قورى بار سۋ كوزىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا توقتالا كەتسەڭىز.
– كوكجيدە جەراستى سۋى ۇكىمەتتىڭ 2005 جىلعى 30 ماۋسىمداعى №657 جانە 2010 جىلعى 18 قاراشاداعى №1212 قاۋلىلارىنا سايكەس ەكولوگيالىق, عىلىمي, تاريحي-مادەني نىسان بولىپ تانىلدى. وبلىس اكىمدىگىمەن جالپى كولەمى 44 مىڭ گەكتار «كوكجيدە-قۇمجارعان» جەرگىلىكتى ماڭىزداعى مەملەكەتتىك تابيعي كەشەنى قۇرىلدى. الايدا, اينالاسىندا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋدى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان 7 مۇناي كومپانياسى كوكجيدە جەراستى سۋلارىن لاستانۋدان ساقتاي الا ما؟ ءبىز قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگىنە «كوكجيدە جەراستى سۋلارى» بىرەگەي كەن ورنىن ساقتاپ قالۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستار ەنگىزدىك. ونىڭ ىشىندە قۇزىرلى ورگاندار وكىلدەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, كوكجيدە جەراستى سۋلارىنىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جۇرگىزەتىن بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرۋ, وسى قۇم ءماسسيۆى اۋماعىندا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا باستى تالاپ رەتىندە كوكجيدە جەراستى سۋلارىن لاستانۋدان ساقتايتىن ەرەجە, ۇسىنىستار ازىرلەۋ, وسى ايماقتا قورشاعان ورتا ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن اۆتوماتتاندىرىلعان ستانسالار جۇيەسىن ورناتۋ بار.
كوكجيدە قۇم ءماسسيۆى ايماعىندا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋشى مۇناي كومانيالارىنا قويىلاتىن مىندەتتى تالاپ كوكجيدە جەراستى سۋلارىنىڭ لاستانۋىنا اكەلىپ سوقتىراتىن اپاتتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ارقىلى ەكولوگيالىق قاتەردى تومەندەتۋگە باعىتتالعان باعدارلاماسىنىڭ بولۋى.
– جالپى, وڭىردەگى سۋدىڭ تازالىعى جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟ ەلەك وزەنىنىڭ بورمەن, حروممەن لاستانۋىنا قارسى سالىناتىن جەراستى قابىرعالىق قۇرىلىسى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى, قازىر ەلەكتىڭ سۋى تازاردى ما؟
– ءيا, ءبىزدى جانە وبلىس جۇرتشىلىعىن ەلەك وزەنىن بور مەن التى ۆالەنتتى حروممەن لاستاۋدىڭ جالعاسۋى الاڭداتادى. 2013 جىلى رەسپۋبليكالىق «جاسىل دامۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگى «گەوتەرم» جشس مەن №3 ۋچاسكەسىندە التى ۆالەنتتى حرومنان تازارتۋ بويىنشا تاجىريبەلىك جۇمىستار جۇرگىزدى. ورىندالعان جۇمىستار بويىنشا ەسەپ مينيسترلىككە ۇسىنىلدى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان جۇمىستاردىڭ ودان ءارى جالعاستىرىلۋى مەن سايكەسىنشە قارجىلاندىرىلۋىنا ۇمىتتەنەمىز. ەلەك وزەنىنىڭ بورمەن لاستانۋىنا كەلەتىن بولساق, 2008 جىلى وبلىس اكىمدىگى جۇيەسىنەن «ەلەك وزەنىن بورمەن لاستانۋدان تازارتۋ» تۋرالى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەندى. اتالعان نەگىزدەمە بويىنشا جۇمىستار قۇنى 10 ملرد. تەڭگەگە جۋىق سومانى قۇراپ وتىر. ارادا 5 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى, سوندىقتان تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەگە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك كوميسسيانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلاتىن بولادى.
– قازىرگى تاڭدا كاسىپورىندار مەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى نىساندار تاراپىنان تابيعات قورعاۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالماۋى ءجيى ورىن الادى. بۇل باعىتتاعى تەكسەرۋلەر تەگەۋرىندى مە؟
– ەكولوگيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ءبىزدىڭ دەپارتامەنت وتكەن جىلى 350 تابيعات پايدالانۋشىنى تەكسەردى. تەكسەرۋلەر ناتيجەسىندە 668 ەكولوگيالىق زاڭبۇزۋشىلىق انىقتالىپ, اتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ جونىندە 169 نۇسقاما بەرىلدى. ەكولوگيالىق نورماتيۆتەردىڭ ساقتالماعاندىعى ءۇشىن 4,65 ملرد. تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل تولەۋ تۋرالى 655 قاۋلى شىعارىلدى. قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋ تۋرالى 6,71 ملرد. تەڭگە بولاتىن 139 تالاپ بەرىلدى.
«قازاقويلاقتوبە» جشس «قوجاساي» كەن ورنىندا رۇقساتسىز گاز جاققانى ءۇشىن قورشاعان ورتاعا اسا ءىرى كولەمدە شىعىن كەلتىردى. ەكولوگيا دەپارتامەنتىمەن 1,316 ملرد. تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنىپ, قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋ تۋرالى 6,5 ملرد. تەڭگەگە تالاپ بەرىلدى. زاڭسىز ورناتىلعان الاۋ قوندىرعىسى الىنىپ تاستالدى. ءدوڭ كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ شلام قۇبىرىندا ورىن العان اپات سالدارىنان جالپى الاڭى 650,0 شارشى مەتر جەر تەلىمى لاستاندى. قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن كاسىپورىن 532,8 مىڭ تەڭگەگە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. «كوپپەر تەكنولودجي» جشس-ىنە جەر بەدەرىنە كارەر سۋلارىن شىعارۋ دەرەگى بويىنشا جالپى سوماسى 779,8 مىڭ تەڭگە ءتورت اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى جانە قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋ تۋرالى 516,9 مىڭ. تەڭگەگە تالاپ بەرىلدى. «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق «كەڭكياقمۇناي» مگو باسقارماسىنىڭ مۇناي دايىنداۋ جانە ايداۋ جەراستى كوللەكتورىنان تۇرمىستىق قالدىقتاردى قابىلداۋعا ارنالعان سۇزگى الاڭدارىنا مۇناي ارالاس سۋلاردى شىعارۋ دەرەگى بويىنشا قورشاعان ورتاعا ءبىرشاما شىعىن كەلتىردى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى ناقتى ماقسات ەتىپ قويىلعان بولاتىن. ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا بۇل بيىك ماقساتتارعا جەتۋدىڭ جاسامپازدىق جولى سارالاندى. جولداۋدا جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان شىعاتىن قالدىقتاردى تازارتۋ جونىندەگى ىزدەنىستەر مەن جاڭالىقتارعا, ءوندىرىس پەن تۇرمىستا جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى جەردە ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋگە قولداۋ كورسەتىلەتىنى, قوعامدىق كولىكتى وتىننىڭ ەكولوگيالىق تازا تۇرلەرىنە كوشىرۋگە جاعداي جاساۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدە ەكولوگيالىق احاۋالدى ساۋىقتىرۋعا اسا ماڭىز بەرىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
اقتوبە وبلىسى – پايدالى قازبالارعا باي ءوڭىر. ارينە, جەراستى قازبا بايلىقتارىن يگىلىككە جاراتۋدا كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ءوندىرىس بولعان سوڭ, ونىڭ قورشاعان ورتاعا قولايسىز اسەر ەتەتىن قالدىقتارسىز بولمايتىنى دا بەلگىلى. دەگەنمەن, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامىعان زامانىندا ونى مەيلىنشە زالالسىز كادەگە جاراتۋدىڭ مۇمكىندىگى دە مول. بۇل ماسەلەلەر وڭىردە قالاي شەشىلۋدە؟
ول تۋرالى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى جاقسىعالي يمانقۇلوۆپەن كەزدەسىپ, وسى جانە باسقا ماسەلەلەر توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ ەدى.
– جاقسىعالي يسلام ۇلى, دەپارتامەنت قىزمەتىندەگى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى – ول تابيعي ورتانىڭ لاستانۋىن تومەندەتۋ مەن تابيعي رەسۋرستاردى مۇمكىندىگىنشە ءتيىمدى پايدالانۋعا مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ەكەنى بەلگىلى. وسى ماقسات قانشالىقتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى؟
– ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتىڭ مۇناي كومپانيالارىنىڭ اراسىندا جۇرگىزگەن جۇيەلى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە مۇنايعا ىلەسپە گازدى الاۋعا جاعۋ كولەمى 2006 جىلعى 1,6 ملرد. تەكشە مەتردەن 2013 جىلى 472,4 ملن. تەكشە مەترگە دەيىن قىسقاردى. بۇل جەتىستىككە باسى ارتىق گازدى تۇرمىستىق ماقساتتار ءۇشىن قايتادان جەراستىنا ايداۋ, سونىمەن قاتار, ەلەكترەنەرگياسى ءۇشىن گازدى پايدالانۋعا جاڭا تەحنولوگيالار جۇيەسىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلدى. جاڭاجول كەن ورنىنىڭ مۇنايعا ىلەسپە گازىن پايدالانۋ ءۇشىن 1998 جىلى العاش رەت ءبىرىنشى جانە 2010 جىلى ەكىنشى كەزەكتەردەگى قۋاتتىلىعى 104 مۆت جاڭاجول گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلدى. ستانسادا گاز وڭدەۋ كولەمى 2012 جىلى 2007 جىلعا قاراعاندا 3,6 ەسە ءوستى, ياعني 234,9 ملن. تەكشە مەتردى قۇرادى.
سونىمەن بىرگە, وبلىس اۋماعىندا ءىرى ەلدى مەكەندەردى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا گاز جەتكىزۋ قۇبىرلارى قۇرىلىسى باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋدا. وبلىستىق ستاتيستيكا باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, وبلىستا گاز قۇبىرلارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 937,6 شاقىرىمدى قۇرايدى. وبلىستىڭ ءۇش گاز تاراتۋشى كاسىپورىندارىمەن 2012 جىلى وسى جۇيەلەرگە 1,22 ملرد. تەكشە مەتر تابيعي گاز بەرىلدى. گاز جۇيەسىنە كوشۋ ماسەلەسى ەلدى مەكەندەردى كومىر مەن قاراماي سياقتى ءداستۇرلى وتىنداردان باس تارتۋعا العىشارت جاسادى. اتالعان وتىن تۇرلەرى ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاراعاندا زياندى, اتموسفەرالىق اۋانى اناعۇرلىم كوپ لاستايدى.
وبلىستا جۇرگىزىلىپ جاتقان ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ ساياساتى وتكەن جىلى دا جالعاسىن تاپتى, ول وبلىس بويىنشا الاۋعا جاعىلاتىن ىلەسپە گازدىڭ كولەمىن اناعۇرلىم قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل جولدا ءبىزدىڭ العان باعىتىمىز وزگەرمەيدى, وبلىسىمىزدا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ءوندىرۋ قارقىندى جۇرگىزىلۋىنە قاراماستان, تەك 2013 جىلى الاۋعا جاعىلعان گاز كولەمى 127,6 ملن. تەكشە مەترگە دەيىن تومەندەدى.
سوڭعى ءۇش جىلدا عانا وبلىستىڭ تابيعات پايدالانۋشىلارىنىڭ ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن 65,3 ملرد. تەڭگەگە 923 تابيعات قورعاۋ شارالارى ورىندالدى. ولاردىڭ ىشىندە «قازاقويلاقتوبە» جشس 25,3 ملرد. تەڭگە, «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق 18,8 ملرد. تەڭگە قارجى يگەردى. اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتار كولەمى ءبىرشاما ازايدى. 2009 جىلى وبلىس بويىنشا تۇراقتى كوزدەردەن لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلار كولەمى 218,5 مىڭ توننا بولسا, وتكەن جىلى اتالعان كورسەتكىش 178,3 مىڭ توننانى قۇرادى. «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق شىعارىندىلارىن 142,2 مىڭ توننادان 40,06 مىڭ تونناعا, «قازاقويلاقتوبە» جشس 30,3 مىڭ توننادان 20,2 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتتى. بۇل كورسەتكىشكە نەگىزىنەن شىعارىندىلار كوزدەرىن گاز-شاڭ ۇستايتىن سوڭعى جەتىلدىرىلگەن قوندىرعىلارمەن جابدىقتاۋ ەسەبىنەن جانە 16 جاڭا ونەركاسىپ نىساندارىنىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ ارقاسىندا قول جەتىپ وتىر.
دەگەنمەن, ءالى كۇنگە «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز», «ينتەرگاز ورتالىق ازيا», «قازحروم تۇق» اكتسيونەرلىك قوعامدارى مەن «قازاقويلاقتوبە», «امان مۇناي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى ءوڭىردىڭ قورشاعان ورتاسىن ەڭ باستى لاستاۋشىلار بولىپ وتىرعانى دا راس. اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋىنا 173,4 مىڭنان اساتىن اۆتوكولىكتەر العىشارت جاساپ كەلەدى. 2013 جىلى اۆتوكولىك گازدارى اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتاردىڭ جالپى كولەمنىڭ 91,0 مىڭ تونناسىن نەمەسە 41,4 پايىزىن قۇرادى.
– وبلىستا قورشاعان ورتانى قورعاۋدى جاقسارتۋ ماقساتىندا قانداي شارالار الىنۋدا؟
– بۇل باعىتتا دا ىزدەنىستەر بار. الدىمەن, ءبىرىنشى ساناتتاعى 10 كاسىپورىندا «قورشاعان ورتانى قورعاۋدى باسقارۋ جۇيەسى» يسو 14000 حالىقارالىق ستاندارتتارى ەنگىزىلدى. ءدوڭ كەن بايىتۋ كومبيناتىندا قولدانىستان شىققان كارەرلەردىڭ اشىق الاڭدارىنا ۇيىندىلەردى 92 پايىزعا دەيىن تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزىلدى. تەك وتكەن جىلى وسىنداي الاڭدار 12,5 ملن. توننا ۇيىندىلەرمەن تولتىرىلدى.
«اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى» اق-تا 2007 جىلدان بەرى شاقپاق تەمىر قورىتپاسىن بالقىتۋ ارقىلى تۇراقتى قيىرشىق تاس الۋ تەحنولوگياسى جۇمىس جاساپ تۇر. سوڭعى ءۇش جىلدا وسى زاۋىتتاعى 1946 جىلدان بەرى جينالىپ قالعان جوعارى كومىرتەكتى شلاك ۇيىندىلەرى قايتا وڭدەلۋدە.
اكتسيونەرلىك قوعامدا سالىنىپ جاتقان قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوعارى ساپالى كومىرتەكتى فەرروقورىتپا ءوندىرۋدى ارتتىراتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار قولدانىلاتىن, قۋاتتىلىعى جىلىنا 440 مىڭ توننا وسىنداي ساپالى ءونىم وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن №4 تسەحتى بىرەگەي زاۋىت دەسە دە بولعانداي. مۇنداي كاسىپورىننىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى زاۋىتتىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زياندى اسەرىن اناعۇرلىم ازايتادى دەپ كۇتىلۋدە. لاستاۋشى زاتتاردىڭ ءنورماتيۆتى شىعارىندىلارى دا, سونداي-اق, وندىرىستىك قالدىقتار كولەمى دە كەميتىن بولادى. مۇندا قالدىقتار قۇرىلىس ماتەريالدارى رەتىندە 95,8 پايىزعا دەيىن قايتا وڭدەلەدى.
اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى» اق-قا كەلەتىن بولساق, مۇندا 2001 جىلى مونوحروماتتى ناتري وندىرەتىن قالدىقسىز تەحنولوگيا ەنگىزىلگەن بولاتىن. اتالعان تەحنولوگيا توعاندارىنداعى مونوحروماتتى شلامداردىڭ كولەمىن ءتورت ەسە كەمىتۋگە العىشارت جاسادى. 2013 جىلى كاسىپورىننان 330,8 مىڭ توننا مونوحروماتتى شلام شىعارىلىپ, ونىڭ 251,4 مىڭ تونناسى وندىرىسكە قايتارىلدى. وسىنداي جۇيەلى جۇمىستار ناتيجەسىندە وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا شىعارىلاتىن ونەركاسىپ قالدىقتارى 13 ملن. تونناعا كەمىدى.
وبلىستا اۆتوكولىكتەردى گاز وتىنىنا كوشىرۋ جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا 173,4 مىڭ اۆتوكولىك گازدى پايدالاندى. اقتوبە قالاسىنىڭ اۆتوبۋس پاركى تولىقتاي گاز وتىنىنا كوشىرىلگەن. وبلىس بويىنشا 19 گاز تولتىرۋ ستانسالارى جۇمىس جاسايدى. ولاردىڭ 9-ى اۋدان ورتالىقتارىندا ورنالاسقان. گاز تولىعىمەن جانعان كەزدە ونىڭ قۇرامىندا بەنزاپيرەن, كۇكىرتتىڭ قوس توتىعى, فورمالدەگيد, كۇكىرتتى سۋتەگى, مىرىش جانە مىس سياقتى ۋلاعىش زاتتار بولمايدى.
سونىمەن قاتار, اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىن جاقسارتۋعا «سولتۇستىك» اينالما اۆتوجولىن ىسكە قوسۋ ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. سونىڭ وزىندە وبلىس ورتالىعىنىڭ اۋا باسسەينىنىڭ احۋالى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ كوپتەپ ورنالاستىرىلۋى سالدارىنان ءالى دە كۇردەلى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
– اۋانىڭ لاستانۋىن باقىلاۋ قاي دەڭگەيدە؟
– ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىن لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلار كولەمىن 1990 جىلعى 45 مىڭ توننادان 2013 جىلى 15 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلدى. دەپارتامەنتتىڭ زەرتحانالىق-تالداۋدى باقىلاۋ ءبولىمى 2011 جىلدان باستاپ قالانىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىمىندەگى سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعى شەگىندە اتموسفەرالىق اۋانى جوسپارلى ولشەۋلەر تۇراقتى جۇرگىزىپ تۇرادى. ولشەۋلەر ناتيجەسىندە اتموسفەرالىق اۋادا كۇكىرتتى سۋتەگىنىڭ شەكتەۋلى رۇقسات ەتىلگەن شىعارىندىلارى قۇرامىنىڭ ايتارلىقتاي جوعارى ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر.
2012 جىلى «قازگيدرومەت» رمك اتموسفەرالىق اۋانىڭ جاعدايىن باقىلاۋ ءۇشىن قوسىمشا اۆتوماتتى ستانسا ورناتقان بولاتىن. بۇل قوندىرعى اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاداعى كۇكىرتتى سۋتەگىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ وبلىس بويىنشا اتموسفەرالىق اۋانىڭ جاعدايىنا باقىلاۋ جۇرگىزەتىن 5 گيدرومەتەورولوگيالىق بەكەت بار جانە ولاردىڭ بارلىعى اقتوبە قالاسىندا ورنالاسقان. زەرتتەۋ تالدامالارى كۇكىرتتى سۋتەگىنىڭ باستى كوزى اقتوبە قالاسىنىڭ كارىز قۇبىرلارى ەكەندىگىن انىقتاپ وتىر. دەپارتامەنت تاراپىنان بۇل دەرەك بويىنشا قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا مالىمەت بەرىلدى. ناتيجەسىندە وبلىس اكىمى شاھاردىڭ كارىزدىك-تازارتۋ عيماراتتارىن قايتا وڭدەۋ جانە دامىتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىن جاساۋعا تاپسىرما بەردى.
ەڭ الدىمەن, ءار كاسىپورىن ءوزىنىڭ ەكولوگيالىق ولشەمدەرىن قاداعالاۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, ەشقانداي مەملەكەتتىك باقىلاۋ شىعارىندىلاردىڭ ءاربىر كوزدەرىن تولىق قامتي المايدى, بۇل جۇمىستى وندىرىستىك پروتسەستى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان زاڭدى تۇلعا عانا ورىنداي الادى. وبلىس بويىنشا شىعارىندىلارى 12,6 مىڭ توننا بولاتىن «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق-تا 1,5 مىڭنان استام تۇراقتى شىعارىندىلار كوزدەرى ورنالاسقان. ۇشىنشىدەن, جەكە ەميسسيالارىن باقىلاۋ, ول تەك «لاستاۋشى تولەيدى» قاعيداسى ەمەس, سونىمەن قاتار, تابيعاتتى قورعاۋدى ەرىكتى باسقارۋدا جاڭا باعىتتاردى اشاتىن كاسىپورىننىڭ كىلتى دەۋگە دە بولادى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, «لاستاۋشى تولەيدى» ەكونوميكالىق مەحانيزمى وبلىسىمىزدىڭ تابيعات پايدالانۋشىلارىنا تولەم ارقىلى اسەر ەتۋ ماقساتىندا ويداعىداي جۇزەگە اسۋدا. سوڭعى بەس جىلدا وبلىس قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن جينالاتىن تولەمدەر سوماسى بويىنشا الدىڭعى قاتاردا كەلەدى. 2008 جىلى بيۋدجەت 17,7 ملرد. تەڭگەمەن تولىقتىرىلسا, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 11,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەكولوگيالىق تەحنولوگيا – ول بارىنشا ءتيىمدى تەحنولوگيا. تەك وتكەن جىلى عانا 432 جوبالىق قۇجاتتار دەپارتامەنتتىڭ ەكولوگيالىق ساراپتاماسىنان وتكىزىلدى, ولاردىڭ ىشىندە 151 جوبا ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي بولماۋىنا بايلانىستى كەرى قايتارىلدى. ءبىزدى الاڭداتاتىن ماسەلە قوندىرعىلاردا مۇنايعا ىلەسپە گازدى الاۋعا جاعۋ بولىپ تابىلادى. سوڭعى ءتورت جىلدا 2,3 ملرد. تەكشە مەتر ىلەسپە گاز الاۋعا جاعىلدى. سونىڭ 33 پايىزى «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق-تىڭ, 51,3 پايىزى «قازاقويلاقتوبە» جشس-ءنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. سونىمەن قاتار, وبلىس بويىنشا وندىرىلگەن 1 توننا مۇنايدان اۋاعا شىعاتىن لاستاۋشى زياندى زاتتاردىڭ ناقتى كولەمى ءالى دە جوعارى بولىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا جەتەكشى كومپانيالاردىڭ ءبىرى «قازاقويلاقتوبە» جشس-ىندە ىلەسپە گازدى زالالسىزداندىرۋ 2013 جىلى 52%-دى قۇرادى. ۇستىمىزدەگى جىلى گاز وڭدەۋ كەشەنى تولىق قۋاتىندا جۇمىس جاساپ, ىلەسپە گازدى الاۋعا جاعۋ توقتاتىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
– وبلىستىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن ءسوز ەتكەندە, كوكجيدە جەراستى سۋ كوزدەرىنە قاتىستى جاعدايلاردى اينالىپ وتۋگە بولمايدى. وسى اۋىزسۋدىڭ مول قورى بار سۋ كوزىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا توقتالا كەتسەڭىز.
– كوكجيدە جەراستى سۋى ۇكىمەتتىڭ 2005 جىلعى 30 ماۋسىمداعى №657 جانە 2010 جىلعى 18 قاراشاداعى №1212 قاۋلىلارىنا سايكەس ەكولوگيالىق, عىلىمي, تاريحي-مادەني نىسان بولىپ تانىلدى. وبلىس اكىمدىگىمەن جالپى كولەمى 44 مىڭ گەكتار «كوكجيدە-قۇمجارعان» جەرگىلىكتى ماڭىزداعى مەملەكەتتىك تابيعي كەشەنى قۇرىلدى. الايدا, اينالاسىندا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋدى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان 7 مۇناي كومپانياسى كوكجيدە جەراستى سۋلارىن لاستانۋدان ساقتاي الا ما؟ ءبىز قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگىنە «كوكجيدە جەراستى سۋلارى» بىرەگەي كەن ورنىن ساقتاپ قالۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستار ەنگىزدىك. ونىڭ ىشىندە قۇزىرلى ورگاندار وكىلدەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, كوكجيدە جەراستى سۋلارىنىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جۇرگىزەتىن بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرۋ, وسى قۇم ءماسسيۆى اۋماعىندا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا باستى تالاپ رەتىندە كوكجيدە جەراستى سۋلارىن لاستانۋدان ساقتايتىن ەرەجە, ۇسىنىستار ازىرلەۋ, وسى ايماقتا قورشاعان ورتا ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن اۆتوماتتاندىرىلعان ستانسالار جۇيەسىن ورناتۋ بار.
كوكجيدە قۇم ءماسسيۆى ايماعىندا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋشى مۇناي كومانيالارىنا قويىلاتىن مىندەتتى تالاپ كوكجيدە جەراستى سۋلارىنىڭ لاستانۋىنا اكەلىپ سوقتىراتىن اپاتتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ارقىلى ەكولوگيالىق قاتەردى تومەندەتۋگە باعىتتالعان باعدارلاماسىنىڭ بولۋى.
– جالپى, وڭىردەگى سۋدىڭ تازالىعى جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟ ەلەك وزەنىنىڭ بورمەن, حروممەن لاستانۋىنا قارسى سالىناتىن جەراستى قابىرعالىق قۇرىلىسى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى, قازىر ەلەكتىڭ سۋى تازاردى ما؟
– ءيا, ءبىزدى جانە وبلىس جۇرتشىلىعىن ەلەك وزەنىن بور مەن التى ۆالەنتتى حروممەن لاستاۋدىڭ جالعاسۋى الاڭداتادى. 2013 جىلى رەسپۋبليكالىق «جاسىل دامۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگى «گەوتەرم» جشس مەن №3 ۋچاسكەسىندە التى ۆالەنتتى حرومنان تازارتۋ بويىنشا تاجىريبەلىك جۇمىستار جۇرگىزدى. ورىندالعان جۇمىستار بويىنشا ەسەپ مينيسترلىككە ۇسىنىلدى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان جۇمىستاردىڭ ودان ءارى جالعاستىرىلۋى مەن سايكەسىنشە قارجىلاندىرىلۋىنا ۇمىتتەنەمىز. ەلەك وزەنىنىڭ بورمەن لاستانۋىنا كەلەتىن بولساق, 2008 جىلى وبلىس اكىمدىگى جۇيەسىنەن «ەلەك وزەنىن بورمەن لاستانۋدان تازارتۋ» تۋرالى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەندى. اتالعان نەگىزدەمە بويىنشا جۇمىستار قۇنى 10 ملرد. تەڭگەگە جۋىق سومانى قۇراپ وتىر. ارادا 5 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى, سوندىقتان تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەگە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك كوميسسيانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلاتىن بولادى.
– قازىرگى تاڭدا كاسىپورىندار مەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى نىساندار تاراپىنان تابيعات قورعاۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالماۋى ءجيى ورىن الادى. بۇل باعىتتاعى تەكسەرۋلەر تەگەۋرىندى مە؟
– ەكولوگيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ءبىزدىڭ دەپارتامەنت وتكەن جىلى 350 تابيعات پايدالانۋشىنى تەكسەردى. تەكسەرۋلەر ناتيجەسىندە 668 ەكولوگيالىق زاڭبۇزۋشىلىق انىقتالىپ, اتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ جونىندە 169 نۇسقاما بەرىلدى. ەكولوگيالىق نورماتيۆتەردىڭ ساقتالماعاندىعى ءۇشىن 4,65 ملرد. تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل تولەۋ تۋرالى 655 قاۋلى شىعارىلدى. قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋ تۋرالى 6,71 ملرد. تەڭگە بولاتىن 139 تالاپ بەرىلدى.
«قازاقويلاقتوبە» جشس «قوجاساي» كەن ورنىندا رۇقساتسىز گاز جاققانى ءۇشىن قورشاعان ورتاعا اسا ءىرى كولەمدە شىعىن كەلتىردى. ەكولوگيا دەپارتامەنتىمەن 1,316 ملرد. تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنىپ, قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋ تۋرالى 6,5 ملرد. تەڭگەگە تالاپ بەرىلدى. زاڭسىز ورناتىلعان الاۋ قوندىرعىسى الىنىپ تاستالدى. ءدوڭ كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ شلام قۇبىرىندا ورىن العان اپات سالدارىنان جالپى الاڭى 650,0 شارشى مەتر جەر تەلىمى لاستاندى. قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن كاسىپورىن 532,8 مىڭ تەڭگەگە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. «كوپپەر تەكنولودجي» جشس-ىنە جەر بەدەرىنە كارەر سۋلارىن شىعارۋ دەرەگى بويىنشا جالپى سوماسى 779,8 مىڭ تەڭگە ءتورت اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى جانە قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋ تۋرالى 516,9 مىڭ. تەڭگەگە تالاپ بەرىلدى. «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق «كەڭكياقمۇناي» مگو باسقارماسىنىڭ مۇناي دايىنداۋ جانە ايداۋ جەراستى كوللەكتورىنان تۇرمىستىق قالدىقتاردى قابىلداۋعا ارنالعان سۇزگى الاڭدارىنا مۇناي ارالاس سۋلاردى شىعارۋ دەرەگى بويىنشا قورشاعان ورتاعا ءبىرشاما شىعىن كەلتىردى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى ناقتى ماقسات ەتىپ قويىلعان بولاتىن. ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا بۇل بيىك ماقساتتارعا جەتۋدىڭ جاسامپازدىق جولى سارالاندى. جولداۋدا جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان شىعاتىن قالدىقتاردى تازارتۋ جونىندەگى ىزدەنىستەر مەن جاڭالىقتارعا, ءوندىرىس پەن تۇرمىستا جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى جەردە ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋگە قولداۋ كورسەتىلەتىنى, قوعامدىق كولىكتى وتىننىڭ ەكولوگيالىق تازا تۇرلەرىنە كوشىرۋگە جاعداي جاساۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدە ەكولوگيالىق احاۋالدى ساۋىقتىرۋعا اسا ماڭىز بەرىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
قوعام • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
ەينشتەين ءوزىن «الاياق» سەزىنگەن بە؟
قوعام • كەشە
