الايدا, تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاس جىگىتتەر مەن زىڭگىتتەي ازاماتتاردىڭ قوعامدىق پايدالى ەڭبەكتەن قاشقاقتاپ, جالقاۋلىققا بوي الدىرۋى, اتا-انالارىنىڭ ماردىمسىز زەينەتاقىسىنا تەلمىرىپ كۇن كورۋگە ۇيالماۋى الاڭداتادى.
بەينەت كورمەي داۋلەت جوق
گەننادي زەنچەنكو, «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى /قىزىلجار اۋدانى/:
– 40 جىلعا جۋىق جەتەكشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ قىزمەت اياسى كەڭ. 700-دەن استام اۋىلداستارىما جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق ونىمدەر وندىرۋمەن قاتار قازاقستاندىق كلاستەرلەر دامۋى جونىنەن الدىڭعى ورىندامىز. بىلتىر 14 مىڭ گەكتار القاپقا استىق سەبىلىپ, گەكتار بەرەكەسى 20 تسەنتنەردەن اينالدى. 87 مىڭ تسەنتنەر ءسۇت ءوندىرىلدى. تاۋلىگىنە 50 توننا ءسۇت وڭدەيتىن جاڭا زاۋىت سالىنۋدا. اسىل تۇقىمدى قاشارلار ءوسىرىلىپ, فەرمالاردا جىلقى ت ۇلىگى دە باعىلادى. ەكى جەل قوندىرعىسى ىسكە قوسىلىپ, جىلىنا 8 ميلليون كيلوۆاتت-ساعات ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەدى. ولاردىڭ بوي كوتەرۋىنە ەلباسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكادا» يننوۆاتسيالىق جوبالاردى دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ۇلكەن ىقپالىن تيگىزدى. جانار-جاعارماي باعاسىن ارزانداتۋعا 233 ميلليون تەڭگە دەمەۋقارجى الىندى. جەڭىلدەتىلگەن 8 پايىزدىق جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسىمەن جەمازىق وندىرەتىن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى اكەلىندى. مەملەكەتتىڭ وسىنداي قولداۋلارىنان كەيىن جامان جۇمىس ىستەۋگە ەش قاقىمىز جوق قوي دەپ ويلايمىن. اۋىلدى كوگالداندىرۋ, جولداردى, جىلۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ, تۇرعىن ۇيلەردى, ءبىلىم, مادەني نىسانداردى جوندەۋ سەرىكتەستىكتىڭ مىندەتىندە. 984 مىڭ تەڭگەگە مەديتسينالىق جابدىقتار, 25 ميلليون تەڭگەگە جابىق سپورت كەشەنى, 4,8 ميلليون تەڭگەگە اۆتوبۋس ساتىپ الىندى.
1976 جىلى ماعان ارتتا قالعان ءۇش كەڭشاردىڭ ءبىرىن باسقارۋ ۇسىنىلدى. «نوۆونيكولسكىنى» قابىلداپ العاندا 52-ورىندا تۇرعان ەدى. قوراداعا مال تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا شالدىققان. ولاردى ەتكە وتكىزۋگە فەرماداعىلار بارىنشا قارسىلاسىپ باقتى. ءسىرا, نەگىزگى كۇنكورىس كوزىنەن ايىرىلساق, دالادا قالامىز دەپ قورىقسا كەرەك. تۇرعىندار شارۋامەن اينالىسقىلارى كەلگەنىمەن, ۇيىمداستىرۋشى جوق بولعاندىقتان, توپتاسىپ اراق ءىشۋ, كارتا ويناۋ, جۇمىسقا شىقپاي قالۋ سياقتى جامان ادەتتەرگە بوي الدىرعان. قوعام مۇلكى قاراۋسىز قالىپ, تالان-تاراجعا سالىنا باستاعان. تارتىپكە كونبەگەندەردى الاستاتىپ, باسقا ۋچاسكەلەرگە اۋىستىرۋ, كەيبىرىمەن مۇلدەم قوشتاسۋ سەكىلدى قاتال شارالاردى قولدانۋعا تۋرا كەلدى. اسىرەسە, اراق ىشكەندەرگە اياۋشىلىق جاسالمادى. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن ءسۇتتى سيىرلار اكەلىنىپ, تابىندار ءونىمدى مالدارمەن جاڭارتىلدى.
قازىر ەلىمىزدەگى ەڭ تابىستى اگروقۇرىلىمبىز. 300 ادامنىڭ ىشىنەن 3 ادام عانا پاي ۇلەستەرىن الىپ, باسقا جاققا كەتتى. قالعاندارى تۇراقتى جالاقى الۋ, باسپانا يەلەنۋ, بالالارىن الاڭسىز تاربيەلەۋ, وقىتۋ, ەڭ باستىسى, بولاشاعىنا سەنىممەن قاراۋ مۇمكىندىكتەرىنە يە بولدى. مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي. جانقيارلىق ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا وسىنداي دارەجەگە جەتىپ وتىرعانىمىزدى جاستار تۇسىنسە ەكەن دەيمىن. اكەم مارقۇم باسشىلىققا جىبەرگەن جەرىندە جۇمىستى باسپانا تۇرعىزۋدان باستايتىن. وسى قاسيەت ماعان دا جۇققان ءتارىزدى. ءبىز جىلىنا 10-12 ءۇي تۇرعىزىپ جۇردىك. ۇجىمدا ەڭبەك ادامىنا ايرىقشا قۇرمەت كورسەتۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان.
سەرگەي كيريچەك, «تنس-2020» جشس باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى /شال اقىن اۋدانى/:
– شال اقىن اۋدانى اۋماعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقانىمىزعا ەكىنشى جىلعا اياق باستى. باستاپقىدا تۇرعىنداردىڭ ۇلكەن كۇدىكپەن قاراعانى راس. ولاي بولاتىن ءجونى بار ەدى. بىزگە دەيىن وسى اۋدانعا سىرتتان كەلىپ,100 مىڭ گەكتارداي القاپقا استىق وسىرگەن «اسىلحان-اگرو» جشس بەرگەن ۋادەلەرىنەن تايقىپ, پايشىلاردى ابدەن اۋرە-سارساڭعا سالعان كورىنەدى. سەرىكتەستىكتىڭ باسشىلىعى ءوز وكىلەتتىكتەرىن اسىرا پايدالانىپ, م ۇلىكتەر مەن جەر تەلىمدەرىن كەپىلگە قويۋ جونىندە زاڭسىز شەشىم قابىلداعان. بيۋدجەتكە 60 ميلليون تەڭگە سالىق تولەمەگەن. وسىنداي بۇرا تارتۋشىلىقتارعا قاتىستى قارجى پوليتسياسى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, سوت ۇكىمىمەن ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتەگەن. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەگەندەي, شالاقىندىقتاردىڭ سوزدەرىنەن تاعى دا دۇرىس ينۆەستور بۇيىرماي پاي ۇلەسىنسىز, جالاقىسىز قالامىز با دەگەن قورقىنىش سەزىلىپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى. ولارمەن اشىق اڭگىمەلەسىپ, ناقتى باعدارلامالارىمىزدى ۇسىندىق. اەۋمەتتىك جاعدايلار جاسايتىنىمىزعا سەندىرىپ, جۇرتشىلىق قولداۋىنا يە بولدىق.
كوزىن تاۋىپ, ۇيىمداستىرسا, كەز كەلگەن تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى تابىلارى كۇمانسىز. وسى ۋاقىت ارالىعىندا سىننان سۇرىنبەي ءوتۋدىڭ بارلىق امالدارىن قاراستىرۋدىڭ ارقاسىندا ءىسىمىز وڭعا باستى. قازىر اۋداندا 200 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە استىق وسىرىلسە, 43 پايىزى بىزگە تيەسىلى. 700 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, 2,5 ميلليارد تەڭگە مولشەرىندە ينۆەستيتسيا تارتتىق. پايشىلارمەن تولىق ەسەپتەستىك. تۇرمىسى تومەن, از قامتىلعان وتباسىلارعا, زەينەتكەرلەرگە ۇنەمى قولداۋ كورسەتەمىز.
بۇگىندە جۇرتشىلىق ريزا, بۇرىنعى وكپە-رەنىشتىڭ ءىزى دە جوق. «ساۋساق بىرىكپەي ينە ىلىكپەيدى» دەگەندەي, ءوزارا تۇسىنىستىك, جاۋاپكەرشىلىك بولعان جەردە مولشىلىقتىڭ ىرگەتاسى قالانارى انىق.
مۇرات جۇمابەكوۆ, «نەجينكا-ەركە» جشس جەتەكشىسى, /ع. مۇسىرەپوۆ اۋدانى/:
– ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتا دا ەل قۇرمەتتەۋگە لايىق تاماشا جاندار كوپ. ولاردىڭ قاي-قايسىسىنا بولسىن ەڭبەكقورلىق, كوپشىل, باۋىرمال قاسيەتتەر ءتان. 400-دەي ءۇي بار اۋىلدا مامىراجاي تىرلىك كەشىپ جاتقان ونداعان ۇلت وكىلدەرىنىڭ كۇش-قايراتى مەن ەرىك-جىگەرى ءبىر ارناعا عانا توعىسقان. ول – تۇرمىسى باقۋاتتى, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, ۇرپاعى ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن باقىتتى ەلدىڭ ودان ءارى گۇلدەنۋىنە اتسالىسۋ, ۇلەس قوسۋ. ەلباسى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» ەڭبەگىندە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىنە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرۋى تەكتەن-تەك ەمەس. كەز كەلگەن قۇندىلىق, ەكونوميكالىق, مادەني بايلىق ادامنىڭ ەڭبەگىمەن جاسالاتىنىن ەسكەرسەك, شىنايى وندىرىستىك ەڭبەكتىڭ الدىڭعى كەزەككە شىعارىلۋى زاڭدى. ول ءۇشىن ءار ازاماتتىڭ وتان الدىنداعى مىندەتتى قاعيداتى مەن ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن ەسكە تۇسىرەيىكشى. ول كەزدەرى ەكونوميكاسى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءوڭىمىز تۇگىل تۇسىمىزگە ەنبەيتىن. حالىقتىڭ ەلەۋلى بولىگى «ءماجبۇرلى» جۇمىسسىزدىق مەكتەبىنەن وتكەنىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن اسقاق ارماندارىمىز, ۇلى مۇراتتارىمىز اقيقاتقا اينالىپ, ەندى, مىنە, الەمدەگى ەڭ باقۋاتتى 30 مەملەكەتتىڭ ساپىنا قوسىلۋ تۇجىرىمداماسى جاريالاندى. ستراتەگيانى ورىنداپ, سىننان مۇدىرمەي ءوتۋدىڭ جولى – ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق جولىندا تاباندىلىقپەن, قاجىرلىلىقپەن ەڭبەك ەتۋ. سول سەبەپتى مەن جەرلەستەرىمە مال ۇستا, فەرمەرلىكپەن اينالىس, كولىگىڭمەن تاسىمال جاسا, ايتەۋىر بوس وتىرما, بالا-شاعانىڭ ناپاقاسىن ايىرۋعا مۇمكىنشىلىك جەتەدى. تەك نيەت, ىنتا بولسىن دەگەن اقىل-كەڭەس ايتۋدان جالىققان ەمەسپىن. شەتەلدەگىلەر كورشى مەملەكەتتەرگە بارىپ, «تاماعىنىڭ توقتىعىن, قايعىسىنىڭ جوقتىعىن» ايىرىپ جۇرگەنگە ەش ارلانبايدى.
ءبىز بۇگىندە ەگىنشىلىكپەن دە, مال شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسىپ, مۇمكىندىگىنشە ءار وتباسىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا زەر سالىپ وتىرامىز. ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىنە دەمەۋقارجى بولىنەتىندىكتەن, تابىسىمىز مولايا ءتۇستى. اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق مارتەبەسىن يەلەندىك. ءداندى داقىلدار كولەمى 20 مىڭ گەكتارعا جۋىق. ەگىس القاپتارىن 3 ۇشاقپەن حيميالىق وڭدەۋدەن وتكىزۋىمىز – جاعدايدىڭ تۇزەلگەنى, ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارعانى ەمەس پە؟ بىلتىرلارى 50-گە جۋىق ءۇي جوندەۋدەن وتكىزىلسە, جاڭادان بوي كوتەرەتىن باسپانانىڭ كولەمى كەمى 120 شارشى مەتردى قۇرايدى. قورا-قوپسىسىن, گاراجىن سالىپ, سۋ, كارىز قۇبىرلارىن تارتىپ بەرەمىز. ءبارى سەرىكتەستىكتىڭ قارجىلىق ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. مادەني-تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدار تۇگەل جۇمىس ىستەپ تۇر.
انشەيىن قۇر بەكەرگە بۇلعاقتاعان
گ. زەنچەنكو: – ەڭبەككە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك وتباسىنان, مەكتەپتەن باستالۋى ءتيىس. ءبىزدى ونىڭ قىر-سىرىنا اكەمىز يۆان ەمەليانوۆيچ باۋلىدى. جارىقتىق, ءتورت-اق سىنىپتىق بىلىمىنە قاراماستان, ومىردەن توقىپ-تۇيگەنى مول ەدى. 1929 جىلى ارتەلگە باسشى بولىپ سايلانىپ, كەيىن ۇجىمشار, كەڭشار باسقاردى. ول كەزدەرى سوزدىك قورىمىزدا جوق مەملەكەتشىل مىنەزدى سول كەزدە-اق بايقاتاتىن. اڭگىمە باسىن اۋەلى ۇكىمەت, سوسىن ءبىز دەپ قوزعايتىن. «مەندى» اۋىزعا الۋى سيرەك-تۇعىن. قازىرگى جاستارعا جەتىسپەيتىنى وسى قاسيەت.
مەن پرەزيدەنتتىڭ الداعى ۋاقىتتا احۋالدى ءوزگەرتىپ, تۇتىنۋعا ەمەس, ەڭبەكپەن قامتۋ جاعىنا باسىمدىق بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن جاقتاۋشىلاردىڭ ءبىرىمىن. شىنى كەرەك, مەنى جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ بۇل سالاداعى شارالارى قاناعاتتاندىرا بەرمەيدى. ساپادان گورى سانعا ۇمتىلۋشىلىق باسىم. پالەنشە ادامدى ەڭبەككە تارتتىق دەگەن قاعازدىق كورسەتكىشتەردەن گورى جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايعا تەرەڭىرەك نازار اۋدارۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولار ەدى. مىسالى, ءۇش ايلىق وقۋدى تاۋىسىپ كەلسە دە, شىبىق باسىن سىندىرمايتىندار, ىشىمدىكتەن اۋزى بوسامايتىندار كەزدەسەدى. وسىندايدا ولارعا قانشاما بيۋدجەت قاراجاتى شىعىندالىپ, كاسىپتىك باعدارلاۋعا قالاي تاڭدالىنعان دەگەن ساۋال ەرىكسىز تۋادى. مەنىڭشە, ماسىلدىقپەن كۇرەستىڭ سەبەبىن ەمەس, سالدارىن زەردەلەيتىن مەزگىل جەتتى. ونىڭ جولدارىن ەلباسى ماقالاسىندا جىلىكتەپ بەردى. وسى ورايدا «ءاربىر ادام, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, جاستار بەلگىلى ءبىر كاسىپتىك سالادان ءوز بولاشاعىن كورگىسى كەلەتىنىن مويىنداۋ قاجەت. بۇل – وتە قالىپتى جاعداي. ويتكەنى, ادام ءوزىنىڭ قايدا بەت العانىن انىق كورگەن كەزدە عانا بيىككە قاراي كۇش-جىگەرمەن ۇمتىلادى», دەگەن سوزدەرىنىڭ ومىرلىك ءمانى دە, تاعىلىمى دا زور. وكىنىشتىسى سول, ءتيستى ۆەدوموستۆولار وسى جاعىنا جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل بولمەي كەلەدى. ەلىمىزدەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقىتۋ سالاسىندا ەكونوميكا تالاپ ەتىپ وتىرعان بارلىق مامانداردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا دايارلانادى. ساپالىق جايى ءتىپتى قاناعاتتاندىرمايدى. جاتاقحانالار جەتىسپەيدى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا تومەن. بىلىكتى وقىتۋشىلار تاپشى. قىزىلجار وڭىرىندە 30-عا جۋىق تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى بولسا, بىلتىر ولاردى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن تامامداعانداردىڭ 75 پايىزى عانا جۇمىسقا ورنالاسقان. قالعاندارى قايدا ءجۇر؟ ال, اقىلى ءبولىمدى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ جايى نە بولماق؟ كوللەدجدەردە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا 254 مامان ازىرلەنىپتى. سولاردان «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى اياسىندا 26-سى عانا اۋىلدىق مەكتەپتەرگە ورنالاسىپتى. سولتۇستىك قازاقستان مەديتسينالىق كوللەدجى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنا 280 ورتا بۋىن مامان دايارلاعان. اۋىلدارعا جولداما العاندارى 53 قانا. بۇدان سوڭ ديپلومدى, بىراق جۇمىسسىز جاستاردىڭ قاتارى كوبەيمەگەندە قايتەدى؟ جاڭا بىلىكتىلىكتى مەڭگەرۋدەن امالسىز قول ۇزگەندىكتەن, قولايىنا جاقپاسا دا كەزدەيسوق سالالاردا جۇمىس ىستەۋلەرىنە تۋرا كەلەدى. «انشەيىن قۇر بۇلعاقتاعان» مۇنداي مامانداردىڭ كوسەگەمىزدى كوگەرتپەسى انىق. ءسوز اراسىندا قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە وقۋ ۇدەرىسىنىڭ پراكتيكالىق جاعىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەيتىنىن دە اتاپ وتكىم كەلەدى. بىردە سەرىكتەستىككە اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىنىڭ شاكىرتتەرى تاجىريبەدەن وتۋگە كەلىپ, تانىسۋ بارىسىندا وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنىڭ جاڭارتىلماعانىنا, ەسكىرگەن ادىستەمەلەرگە نەگىزدەلگەنىنە كوزىمىز جەتتى. ولاردان شىڭدالعان مامان شىعاتىنىنا كۇماندىمىن. سوندىقتان, ەلباسى اتاپ وتكەندەي, كاسىپتىك بىلىكتىلىكتىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋ كۇن ءتارتىبىندە وتكىر تۇر. قانشا الەۋمەتتىك جاعداي جاساساق تا, جاس كادرلاردىڭ كەلۋى, تۇراقتاۋى از. مەحانيزاتورلاردىڭ ورتاشا جاسى 55-كە تاقاپ قالدى. ولاردىڭ ورنىن باساتىن كىمدەر؟ ارينە, جاستار. نەگىزىنەن «دجون دير» سەكىلدى شەتەلدىك تەحنيكالارمەن جۇمىس اتقاراتىندىقتان, جوعارى ءبىلىمسىز ولاردى يگەرۋ قيىن. سوندىقتان, تەحنولوگيالىق جانە عىلىمي وندىرىستەر ءۇشىن كادرلار قورىن جاساقتاۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەستىرمەي بولمايدى. ول ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ مەن كاسىپتىك دايارلاۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ەنگىزگەن ءجون.
ءبارىمىزدى تولعانتاتىن باستى ماسەلە – ماسىلدىقتى ەڭسەرۋ, ءتۇپ تامىرىنا بالتا شابۋ. ەلباسىنىڭ مەملەكەت تەك وبەكتيۆتى تۇرعىدان ەڭبەككە قابىلەتسىزدەر مەن از قامتاماسىز ەتىلگەندەرگە عانا كومەكتەسەدى دەگەن سوزدەرى اركىمدى ويلاندىرۋى ءتيىس. بۇرىن جۇمىسسىزدارعا جۇمىسسىز بولعانى ءۇشىن جاردەماقى بەرىلىپ كەلسە, ەندى بۇل كوزقاراس بۇتىندەي وزگەرگەنىن بايقاۋعا بولادى. ياعني بەلگىلى ماماندىق الامىن, كاسىبىن وزگەرتەمىن, ادال ەڭبەككە ىنتالىمىن, شىعارماشىلىق, قوعامدىق بەلسەندىلىگىمدى كوتەرەمىن دەۋشىلەرگە جول اشىق. بىلايشا ايتقاندا, مەملەكەت بولمايتىن جەرلەرگە عانا كومەك قولىن سوزاتىن بولادى. قالعانى – ءار ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا.
م.جۇمابەكوۆ: – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇمىسسىزداردىڭ بارلىعى بىردەي جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلا بەرمەيدى دەپ اتاپ كورسەتكەن پروبلەماسى بارلىق ايماقتارعا ءتان دەر ەدىم. ەلىمىزدە جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىن دامىتۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە رەتىندە قويىلىپ, جۇمىسسىزداردى وقىتۋ, كاسىپتىك قايتا دايارلىقتان وتكىزۋ, جاڭا ماماندىقتاردى يگەرۋ سەكىلدى سالالىق باعدارلامالار جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. ماسەلەن, «جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اياعىنان تىك تۇرىپ, ەڭسەسىن كوتەرىپ, وزىنە دە, وزگەگە دە جۇمىس تاۋىپ بەرگەن اۋىلداستارىمدى كورگەندە توبەم كوككە جەتكەندەي قۋانامىن. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا مال شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتىپ وتىرعاندار قانشاما! وكىنىشتىسى سول, اتا ساقالى اۋزىنا تۇسكەن كەي ەرەسەكتەردىڭ وزدەرى ەڭبەك دەسە, كەجەگەسى كەيىن تارتىپ, ارتقا شەگىنشەكتەيتىنى قىنجىلتادى. ولاردىڭ قاتارىنا تۇسكە دەيىن توسەگى جيىلمايتىن, ءۇي شارۋاسىنا كەلگەندە موينى جار بەرمەيتىن كەلىنشەكتەردى قوسساڭىز, قورعاسىنداي اۋىرتپالىق ەڭسەڭدى ءۇزىپ جىبەرگەندەي بولادى. اۋىلدا 1400-گە جۋىق تۇرعىن بار, ارالارىندا جاستار از ەمەس. «جامان ادەتتىڭ جۇققىش» كەلەتىنى بار عوي. وسى ءبىر جاتىپىشەرلىك, توعىشارلىق مىنەزدىڭ ىندەت اۋرۋىنداي تاراي باستاعانى الاڭداتپاي قويمايدى.
كوكتەمگى, كۇزگى ناۋقاندارعا 400-دەن استام ادام تارتىلعاننىڭ وزىندە جۇمىس كۇشى جەتىسپەگەندىكتەن, ۇيلەرىندە قول قۋسىرىپ وتىرعاندارعا, ءتۇنى بويى قىدىرىپ, ءتۇس اۋعانشا ۇيىقتايتىن جاستارعا قايىرىلۋعا ءماجبۇرمىز. ولارعا «اكە-كوكەلەپ», ارقادان قاعىپ, جالىنىپ جۇرگەنىمىز. ارالارىندا تەپسە تەمىر ۇزەتىندەرى, اكە-شەشەلەرىنىڭ زەينەتاقىسىن مالدانىپ وتىرعاندارى, سان سىلتاۋ ايتىپ, قوعامدىق پايدالى ەڭبەكتەن باسىن الا قاشاتىندارى بارشىلىق. بازبىرەۋلەرىن ەڭبەك ءتارتىبىن قانشا بۇزسا دا, جۇمىستان شىعارۋعا ق ۇلىقسىزبىز. ويتكەنى, ورنىن الماستىرا قوياتىن ادام جوق. ماسەلەن, تەحنيك-ۇرىقتاندىرۋشى كەلەسى جىلى زەينەتكە شىعادى. جاستارعا وسى كاسىپكە تەگىن وقىپ ال دەپ قانشا ايتساق تا جۋىمايدى. نە سەبەپتى كەرگۋلەرىن تۇسىنە الماي-اق قويدىم. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنا دا دىلگىرمىز. سوندىقتان دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر سەكىلدى بۇل ساناتتاعىلارعا ۇكىمەت تاراپىنان جەڭىلدىكتەر جاسالسا, دۇرىس بولار ەدى. بۇل ماسەلە كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن, شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
ەلباسى نازارىنداعى باستى ماسەلە – ءار قازاقستاندىققا قامقورلىق كورسەتۋ. ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك باسىمدىقتار ەرەكشە سيپاتقا يە. ءوتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا كەڭىنەن تارالعان تۇتىنۋشىلىق قوعام تۇجىرىمداماسىن ءبارىمىز باسىمىزدان وتكەردىك. ونىڭ اقىرى جاپپاي الەۋمەتتىك ماسىلدىقتى تۋىنداتىپ, جاھاندىق داعدارىستىڭ ورشۋىنە تۇرتكى بولدى. وعان بالاما رەتىندە جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسى ۇسىنىلدى. سوعان وراي, بۇگىندە ەڭبەك ءححى عاسىر جاعدايىنداعى شەشۋشى ۇلتتىق فاكتور رەتىندە, جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا الدىڭعى كەزەككە شىعارىلۋى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىنىڭ باستاماشىسى جانە باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعانىن ايعاقتاسا كەرەك. ەندى الەۋمەتتىك قورعاۋدان الەۋمەتتىك پروگرەسس باعىتىمەن قۇرىلعان بۇل ستراتەگيا ماسىلدىققا جول جوق دەگەندى بىلدىرەدى. وعان بيىلعى جولداۋعا ارقاۋ ەتىلگەن باسىم باعىتتار دالەل بولا الادى. ەلباسى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋدىڭ, كەرىسىنشە, ماسىلدىق پيعىلدىڭ ورىستەۋىنە جول بەرمەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى. وسى تۇرعىدان العاندا, الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنا بەلسەندىلىكپەن قاتىسا بەرەتىن بولامىز.
س.كيريچەك: – تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ءىشىندە قازاقستان الەۋمەتتىك سالانى رەفورمالاۋدىڭ ءبىرقاتار پارامەترلەرى بويىنشا كوپتەگەن ەلدەردەن العا وزىپ كەتكەنى شىندىق. الدىمىزدا بۇدان دا زور مىندەتتەر تۇر. جولداۋدا ەڭبەك ونىمدىلىگىن 5 ەسەگە – قازىرگى 24,5 مىڭنان 126 مىڭ دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ ءمىندەتى قويىلدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ماسىلدىق دەڭگەيىن دە ءبىرشاما تومەندەتە العانىمىزدى جوققا شىعارۋعا بولماس. ەندىگى تالاپ – نارىقتىق جاعدايدا اسپاننان ناپاقا كۇتپەي, ءتيىمدى ەڭبەكتەنۋ. مەملەكەتتىڭ بارلىق جاعدايدى تۋدىرعانىنا قاراماستان قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ بويىندا الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ جولىنداعى ايتارلىقتاي كەدەرگى الەۋمەتتىك ينفانتيليزم سەكىلدى كەڭ تاراعان قۇبىلىستىڭ ساقتالىپ قالۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ەڭبەك ادامىن ايرىقشا قۇرمەتتەۋ, بەدەلىن كوتەرۋ, ونەگەلى دە جارقىن ىستەردىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرۋ, زەينەتىنەن بەينەتى مول قاراپايىم كاسىپتەردى ناسيحاتتاۋ داستۇرلەرىنەن قول ءۇزىپ قالدىق. ەكىنشىدەن, زاڭدار مەن قۇقىقتىق نورمالار جەتىلدىرىلمەگەن, ەسكىرگەن كۇيىندە قالا بەردى. ول الەۋمەتتىك ەڭبەك قارىم-قاتىناسىنىڭ سايكەسسىزدىگىنە سوقتىردى. ۇشىنشىدەن, كاسىبي بىلىكتىلىكتەن گورى ماماندىقتىڭ سىرتقى پىشىنىنە كوبىرەك ءمان بەرىلدى. تورتىنشىدەن, جۇمىس بەرۋشى, جەكەمەنشىك يەلەرى جانە جۇمىسكەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى كوبىنە قاعاز جۇزىنەن اسا العان جوق. مىنە, باسقاداي دا سەبەپتەر سالدارىنان جاستار تۇگىل اقىل كىرىپ, ەس توقتاتتى دەگەن ازاماتتاردىڭ وزدەرى كەرەناۋ تارتىپ, ورتاق جاۋاپكەرشىلىك قاسيەتىنەن ايىرىلىپ قالدى. پرەزيدەنت «قازاقستاندىق جاس تا, ەرەسەك تە بوس وتىرىپ, ءبارىن دە سىناي بەرمەي جۇمىس بار جەرگە, ءنا-پا-قا تاباتىن جەرگە قاراي ۇمتىلۋلارى كەرەك!» دەي كەلىپ, «ءبىز باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت بولعىمىز كەلەتىنى راس بولسا, بۇل پسيحولوگيادان ارىلۋ قاجەت»! دەۋى سوندىقتان.
ينۆەستورلاردىڭ نۇسقاۋىمەن تەحنيكالاردى شال اۋدانىنىڭ اۋماعىنا ورنالاستىرىپ, كوكتەمگى ەگىن سەبۋ ناۋقانىنا كىرىسىپ كەتكەنبىز. بايقايمىن, جۇمىسقا سەبەپسىز شىقپايتىندار قاراسى كوبەيە باستادى. باستاپقىدا تۇزەلىپ كەتەر, جاڭا باسشىلىققا ۇيرەنىسە الماي جاتقان شىعار دەگەن ۇمىتپەن جاتىپىشەر جالقاۋلار مەن ەرىنشەكتەردىڭ دەگەنىنە كونىپ جۇردىك. نەگىزىنەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكەنى ءارى باسقاداي تابىس كوزىنىڭ جوقتىعى دا ەسكەرىلدى. جوق, جامان ادەتتەرىن قويار ەمەس. اراققا سىلقيا تويىپ كەلەتىندى شىعاردى. جانار-جاعارماي ۇرلاۋعا كوشكەننەن كەيىن شىدام تاۋسىلدى. ارقايسىسىمەن جەكە سويلەسسەم, «ءبىز سياقتى بەساسپاپ مامانداردى تابۋ قيىن. جۇمىستان شىعارساڭ دا, ەرىكسىز قايتا الاسىڭ». سوزدەرىنىڭ سيقى وسى. «جازدىم-جاڭىلدىم» دەسە, كەشىرىممەن قارار ما ەدىك. كەيىن بىلگەنىمىزدەي, ولار ءۇشىن ماسكۇنەمدىككە سالىنۋ مەن ۇرلىق جاساۋ كادۋىلگى ءومىر سالتىنا اينالعان بولىپ شىقتى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ىشىمدىككە سالىنعانى ءۇشىن 24 اداممەن قوش ايتىسۋعا تۋرا كەلدى. سەرىكتەستىكتىڭ يەلىگىندە شۋداساي دەگەن اۋىل بار. ودان العاشقىدا 25 ادام جۇمىس ىستەۋگە تىلەك بىلدىرگەن ەدى. قازىر قالعانى 3 ادام عانا. سەبەپ بىرەۋ عانا – ەل ءىشىن ىندەتتەي جايلاعان ماسكۇنەمدىك.
ءتۇيىن
يا, سۇحباتتاسۋشىلاردىڭ اڭگىمەلەرىنەن ۇلكەن وي تۇيۋگە بولادى. شىنىندا دا, قازاقستاندىقتاردى جۇمىسقا تارتۋدىڭ بىرەگەي باعدارلامالارىنىڭ تۇبىرىمەن وزگەرگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن, بۇدان بىلاي جۇمىسسىزعا جۇمىسسىز بولعانى ءۇشىن ەمەس, ماماندىق الۋ ءۇشىن گرانت بەرىلەتىن بولادى. كەدەيشىلىكتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ باستى مىندەت رەتىندە اتاپ كورسەتىلىپ, ەل ازاماتتارى ءۇشىن ەكونوميكا مەن بيۋدجەتتىڭ وسىمىنە تىكەلەي تاۋەلدى بولاتىن ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار مەن كەپىلدىكتەر بەلگىلەندى. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتەن الەۋمەتتىك سالالارعا بولىنەتىن جانە جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ اتاۋلىعى كۇشەيتىلدى. الەۋمەتتىك قولداۋدى تەك مۇقتاج توپتارعا عانا كورسەتۋگە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا زەينەتكەرلەر, مۇگەدەكتەر, ەڭبەككە جارامسىزدار, ناۋقاس جاندار سەكىلدى ءالجۋاز ساناتتاعىلار بار. مەملەكەت وسىنداي الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مىندەتىنە الدى.
ولاي بولسا, دەنى ساۋ, اياق-قولى بالعاداي ەڭبەككە ق ۇلىقسىزداردىڭ تايراڭداۋىنا جول بولسىن! شىنايى ەڭبەك قانا ماسىلدىقتان قۇتقاراتىنىن ولار قاشان تۇسىنەر ەكەن؟
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
* * *
الەمنىڭ ءامىرشىسى – ەڭبەك! بۇل – ەشقانداي دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن تالاسسىز شىندىق! الىمساقتان سولاي. قازىرگى كەزدە بۇل ءسوزدىڭ ءباسى ارتقانمەن, قادىر-قاسيەتىن ارزانداتىپ العانداي ءتارىزدىمىز. بابالارىمىز ەڭبەكتىڭ ماڭداياقى, اششى تەرمەن كەلەتىنىن, بەينەتسىز تابىس قۇرالمايتىنىن ءبىلىپ, كەيىنگى ۇرپاققا «ەڭبەكپەن ەل كوگەرەتىنىن» اماناتتاپ كەتكەن. ادامنىڭ تەك ەڭبەكپەن كوركەيەتىنىن ايتۋدان حاكىم اباي دا جالىقپاعان. «تەرىن ساتپاي, تەلمىرىپ كوزىن ساتقانداردى» شەنەپ, «سابىرسىز, ارسىز, ەرىنشەكتىكتەن» اباي بولۋعا شاقىرعان. «ادامزات تىرىلىكتى داۋلەت بىلمەك, اقىل تاپپاق, مال تاپپاق, ادال جۇرمەك. ەكەۋىنىڭ ءبىرى جوق, اۋىل كەزىپ, نە قورلىق قۇر قىلجاڭمەن كۇن وتكىزبەك؟», دەسە, ەندى بىردە «ورىندى ىسكە ءجۇرىپ, وي تاپپاعان, نە بولماسا جۇمىس قىپ, مال تاپپاعان. قاسيەتتى بولمايدى ونداي جىگىت, انشەيىن قۇر بەكەرگە بۇلعاقتاعان» دەۋى بۇگىنگى كۇننىڭ «ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق» جاندارىنا قاراتا ايتىلعانداي. بىز نەگىزگى اڭگىمەنى «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى تالداما ماقالا اياسىندا قوزعاماقپىز. وندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك جاڭعىرتۋدىڭ جاھاندىق ترەندىنە اينالىپ وتىرعان جاسامپاز ەڭبەكتىڭ شەشۋشى ۇلتتىق فاكتور ەكەنىن العا تارتا وتىرىپ, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسى شىنايى وندىرىستىك ەڭبەكتەن باستاۋ الاتىنىن, ونىڭ تۇپكى ءمانى ماسىلدىق پەن الەۋمەتتىك ينفانتيليزم سەكىلدى قۇبىلىستاردى ەڭسەرىپ, بارلىق ەڭبەك سۋبەكتىلەرىنىڭ مەملەكەتكە قاتىستى ارىپتەستىك ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا نەگىزدەلگەن ەڭبەك قىزمەتى مەن يگىلىككە جاڭا تارتىمدىلىق ەنگىزۋدى كوزدەيتىنىن دايەكتەپ بەردى. ادال ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ جۇيەسىن قۇرۋ – قازاقستانداعى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. الايدا, «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستاپ», «ادام بولىپ مال تابۋدىڭ ورنىنا» «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» ءجۇرۋدى «كاسىپ» قىلىپ العاندار قوعامىمىزدا از ەمەس. جۇمىس بولا تۇرا, شىبىق باسىن سىندىرمايتىن, ەلەڭ-ەلەڭ قاققان جاستار تۇگىل جاسامىستاردى كورگەندە بار اۋىرتپالىقتى وزگەنىڭ يىعىنا ارتا سالعان وسى ءبىر توعىشارلىق ىندەت اسقىنىپ بارا جاتقان جوق پا دەگەن ويعا قالارىمىز كادىك. تومەندە شارۋاشىلىق باسشىلارىمەن شىنايى ەڭبەك ەتۋگە تاربيەلەۋ, ەڭبەك ادامىنا دەگەن قۇرمەت, تۇتىنۋشىلىق, جالقاۋلىق داعدىلاردان ارىلتۋ, جاقسى داستۇرلەردى ورنىقتىرۋ توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربيدى.
بەينەت كورمەي داۋلەت جوق
گەننادي زەنچەنكو, «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى /قىزىلجار اۋدانى/:
– 40 جىلعا جۋىق جەتەكشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ قىزمەت اياسى كەڭ. 700-دەن استام اۋىلداستارىما جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق ونىمدەر وندىرۋمەن قاتار قازاقستاندىق كلاستەرلەر دامۋى جونىنەن الدىڭعى ورىندامىز. بىلتىر 14 مىڭ گەكتار القاپقا استىق سەبىلىپ, گەكتار بەرەكەسى 20 تسەنتنەردەن اينالدى. 87 مىڭ تسەنتنەر ءسۇت ءوندىرىلدى. تاۋلىگىنە 50 توننا ءسۇت وڭدەيتىن جاڭا زاۋىت سالىنۋدا. اسىل تۇقىمدى قاشارلار ءوسىرىلىپ, فەرمالاردا جىلقى ت ۇلىگى دە باعىلادى. ەكى جەل قوندىرعىسى ىسكە قوسىلىپ, جىلىنا 8 ميلليون كيلوۆاتت-ساعات ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەدى. ولاردىڭ بوي كوتەرۋىنە ەلباسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكادا» يننوۆاتسيالىق جوبالاردى دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ۇلكەن ىقپالىن تيگىزدى. جانار-جاعارماي باعاسىن ارزانداتۋعا 233 ميلليون تەڭگە دەمەۋقارجى الىندى. جەڭىلدەتىلگەن 8 پايىزدىق جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسىمەن جەمازىق وندىرەتىن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى اكەلىندى. مەملەكەتتىڭ وسىنداي قولداۋلارىنان كەيىن جامان جۇمىس ىستەۋگە ەش قاقىمىز جوق قوي دەپ ويلايمىن. اۋىلدى كوگالداندىرۋ, جولداردى, جىلۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ, تۇرعىن ۇيلەردى, ءبىلىم, مادەني نىسانداردى جوندەۋ سەرىكتەستىكتىڭ مىندەتىندە. 984 مىڭ تەڭگەگە مەديتسينالىق جابدىقتار, 25 ميلليون تەڭگەگە جابىق سپورت كەشەنى, 4,8 ميلليون تەڭگەگە اۆتوبۋس ساتىپ الىندى.
1976 جىلى ماعان ارتتا قالعان ءۇش كەڭشاردىڭ ءبىرىن باسقارۋ ۇسىنىلدى. «نوۆونيكولسكىنى» قابىلداپ العاندا 52-ورىندا تۇرعان ەدى. قوراداعا مال تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا شالدىققان. ولاردى ەتكە وتكىزۋگە فەرماداعىلار بارىنشا قارسىلاسىپ باقتى. ءسىرا, نەگىزگى كۇنكورىس كوزىنەن ايىرىلساق, دالادا قالامىز دەپ قورىقسا كەرەك. تۇرعىندار شارۋامەن اينالىسقىلارى كەلگەنىمەن, ۇيىمداستىرۋشى جوق بولعاندىقتان, توپتاسىپ اراق ءىشۋ, كارتا ويناۋ, جۇمىسقا شىقپاي قالۋ سياقتى جامان ادەتتەرگە بوي الدىرعان. قوعام مۇلكى قاراۋسىز قالىپ, تالان-تاراجعا سالىنا باستاعان. تارتىپكە كونبەگەندەردى الاستاتىپ, باسقا ۋچاسكەلەرگە اۋىستىرۋ, كەيبىرىمەن مۇلدەم قوشتاسۋ سەكىلدى قاتال شارالاردى قولدانۋعا تۋرا كەلدى. اسىرەسە, اراق ىشكەندەرگە اياۋشىلىق جاسالمادى. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن ءسۇتتى سيىرلار اكەلىنىپ, تابىندار ءونىمدى مالدارمەن جاڭارتىلدى.
قازىر ەلىمىزدەگى ەڭ تابىستى اگروقۇرىلىمبىز. 300 ادامنىڭ ىشىنەن 3 ادام عانا پاي ۇلەستەرىن الىپ, باسقا جاققا كەتتى. قالعاندارى تۇراقتى جالاقى الۋ, باسپانا يەلەنۋ, بالالارىن الاڭسىز تاربيەلەۋ, وقىتۋ, ەڭ باستىسى, بولاشاعىنا سەنىممەن قاراۋ مۇمكىندىكتەرىنە يە بولدى. مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي. جانقيارلىق ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا وسىنداي دارەجەگە جەتىپ وتىرعانىمىزدى جاستار تۇسىنسە ەكەن دەيمىن. اكەم مارقۇم باسشىلىققا جىبەرگەن جەرىندە جۇمىستى باسپانا تۇرعىزۋدان باستايتىن. وسى قاسيەت ماعان دا جۇققان ءتارىزدى. ءبىز جىلىنا 10-12 ءۇي تۇرعىزىپ جۇردىك. ۇجىمدا ەڭبەك ادامىنا ايرىقشا قۇرمەت كورسەتۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان.
سەرگەي كيريچەك, «تنس-2020» جشس باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى /شال اقىن اۋدانى/:
– شال اقىن اۋدانى اۋماعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقانىمىزعا ەكىنشى جىلعا اياق باستى. باستاپقىدا تۇرعىنداردىڭ ۇلكەن كۇدىكپەن قاراعانى راس. ولاي بولاتىن ءجونى بار ەدى. بىزگە دەيىن وسى اۋدانعا سىرتتان كەلىپ,100 مىڭ گەكتارداي القاپقا استىق وسىرگەن «اسىلحان-اگرو» جشس بەرگەن ۋادەلەرىنەن تايقىپ, پايشىلاردى ابدەن اۋرە-سارساڭعا سالعان كورىنەدى. سەرىكتەستىكتىڭ باسشىلىعى ءوز وكىلەتتىكتەرىن اسىرا پايدالانىپ, م ۇلىكتەر مەن جەر تەلىمدەرىن كەپىلگە قويۋ جونىندە زاڭسىز شەشىم قابىلداعان. بيۋدجەتكە 60 ميلليون تەڭگە سالىق تولەمەگەن. وسىنداي بۇرا تارتۋشىلىقتارعا قاتىستى قارجى پوليتسياسى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, سوت ۇكىمىمەن ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتەگەن. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەگەندەي, شالاقىندىقتاردىڭ سوزدەرىنەن تاعى دا دۇرىس ينۆەستور بۇيىرماي پاي ۇلەسىنسىز, جالاقىسىز قالامىز با دەگەن قورقىنىش سەزىلىپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى. ولارمەن اشىق اڭگىمەلەسىپ, ناقتى باعدارلامالارىمىزدى ۇسىندىق. اەۋمەتتىك جاعدايلار جاسايتىنىمىزعا سەندىرىپ, جۇرتشىلىق قولداۋىنا يە بولدىق.
كوزىن تاۋىپ, ۇيىمداستىرسا, كەز كەلگەن تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى تابىلارى كۇمانسىز. وسى ۋاقىت ارالىعىندا سىننان سۇرىنبەي ءوتۋدىڭ بارلىق امالدارىن قاراستىرۋدىڭ ارقاسىندا ءىسىمىز وڭعا باستى. قازىر اۋداندا 200 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە استىق وسىرىلسە, 43 پايىزى بىزگە تيەسىلى. 700 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, 2,5 ميلليارد تەڭگە مولشەرىندە ينۆەستيتسيا تارتتىق. پايشىلارمەن تولىق ەسەپتەستىك. تۇرمىسى تومەن, از قامتىلعان وتباسىلارعا, زەينەتكەرلەرگە ۇنەمى قولداۋ كورسەتەمىز.
بۇگىندە جۇرتشىلىق ريزا, بۇرىنعى وكپە-رەنىشتىڭ ءىزى دە جوق. «ساۋساق بىرىكپەي ينە ىلىكپەيدى» دەگەندەي, ءوزارا تۇسىنىستىك, جاۋاپكەرشىلىك بولعان جەردە مولشىلىقتىڭ ىرگەتاسى قالانارى انىق.
مۇرات جۇمابەكوۆ, «نەجينكا-ەركە» جشس جەتەكشىسى, /ع. مۇسىرەپوۆ اۋدانى/:
– ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتا دا ەل قۇرمەتتەۋگە لايىق تاماشا جاندار كوپ. ولاردىڭ قاي-قايسىسىنا بولسىن ەڭبەكقورلىق, كوپشىل, باۋىرمال قاسيەتتەر ءتان. 400-دەي ءۇي بار اۋىلدا مامىراجاي تىرلىك كەشىپ جاتقان ونداعان ۇلت وكىلدەرىنىڭ كۇش-قايراتى مەن ەرىك-جىگەرى ءبىر ارناعا عانا توعىسقان. ول – تۇرمىسى باقۋاتتى, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, ۇرپاعى ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن باقىتتى ەلدىڭ ودان ءارى گۇلدەنۋىنە اتسالىسۋ, ۇلەس قوسۋ. ەلباسى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» ەڭبەگىندە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىنە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرۋى تەكتەن-تەك ەمەس. كەز كەلگەن قۇندىلىق, ەكونوميكالىق, مادەني بايلىق ادامنىڭ ەڭبەگىمەن جاسالاتىنىن ەسكەرسەك, شىنايى وندىرىستىك ەڭبەكتىڭ الدىڭعى كەزەككە شىعارىلۋى زاڭدى. ول ءۇشىن ءار ازاماتتىڭ وتان الدىنداعى مىندەتتى قاعيداتى مەن ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن ەسكە تۇسىرەيىكشى. ول كەزدەرى ەكونوميكاسى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءوڭىمىز تۇگىل تۇسىمىزگە ەنبەيتىن. حالىقتىڭ ەلەۋلى بولىگى «ءماجبۇرلى» جۇمىسسىزدىق مەكتەبىنەن وتكەنىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن اسقاق ارماندارىمىز, ۇلى مۇراتتارىمىز اقيقاتقا اينالىپ, ەندى, مىنە, الەمدەگى ەڭ باقۋاتتى 30 مەملەكەتتىڭ ساپىنا قوسىلۋ تۇجىرىمداماسى جاريالاندى. ستراتەگيانى ورىنداپ, سىننان مۇدىرمەي ءوتۋدىڭ جولى – ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق جولىندا تاباندىلىقپەن, قاجىرلىلىقپەن ەڭبەك ەتۋ. سول سەبەپتى مەن جەرلەستەرىمە مال ۇستا, فەرمەرلىكپەن اينالىس, كولىگىڭمەن تاسىمال جاسا, ايتەۋىر بوس وتىرما, بالا-شاعانىڭ ناپاقاسىن ايىرۋعا مۇمكىنشىلىك جەتەدى. تەك نيەت, ىنتا بولسىن دەگەن اقىل-كەڭەس ايتۋدان جالىققان ەمەسپىن. شەتەلدەگىلەر كورشى مەملەكەتتەرگە بارىپ, «تاماعىنىڭ توقتىعىن, قايعىسىنىڭ جوقتىعىن» ايىرىپ جۇرگەنگە ەش ارلانبايدى.
ءبىز بۇگىندە ەگىنشىلىكپەن دە, مال شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسىپ, مۇمكىندىگىنشە ءار وتباسىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا زەر سالىپ وتىرامىز. ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىنە دەمەۋقارجى بولىنەتىندىكتەن, تابىسىمىز مولايا ءتۇستى. اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق مارتەبەسىن يەلەندىك. ءداندى داقىلدار كولەمى 20 مىڭ گەكتارعا جۋىق. ەگىس القاپتارىن 3 ۇشاقپەن حيميالىق وڭدەۋدەن وتكىزۋىمىز – جاعدايدىڭ تۇزەلگەنى, ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارعانى ەمەس پە؟ بىلتىرلارى 50-گە جۋىق ءۇي جوندەۋدەن وتكىزىلسە, جاڭادان بوي كوتەرەتىن باسپانانىڭ كولەمى كەمى 120 شارشى مەتردى قۇرايدى. قورا-قوپسىسىن, گاراجىن سالىپ, سۋ, كارىز قۇبىرلارىن تارتىپ بەرەمىز. ءبارى سەرىكتەستىكتىڭ قارجىلىق ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. مادەني-تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدار تۇگەل جۇمىس ىستەپ تۇر.
انشەيىن قۇر بەكەرگە بۇلعاقتاعان
گ. زەنچەنكو: – ەڭبەككە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك وتباسىنان, مەكتەپتەن باستالۋى ءتيىس. ءبىزدى ونىڭ قىر-سىرىنا اكەمىز يۆان ەمەليانوۆيچ باۋلىدى. جارىقتىق, ءتورت-اق سىنىپتىق بىلىمىنە قاراماستان, ومىردەن توقىپ-تۇيگەنى مول ەدى. 1929 جىلى ارتەلگە باسشى بولىپ سايلانىپ, كەيىن ۇجىمشار, كەڭشار باسقاردى. ول كەزدەرى سوزدىك قورىمىزدا جوق مەملەكەتشىل مىنەزدى سول كەزدە-اق بايقاتاتىن. اڭگىمە باسىن اۋەلى ۇكىمەت, سوسىن ءبىز دەپ قوزعايتىن. «مەندى» اۋىزعا الۋى سيرەك-تۇعىن. قازىرگى جاستارعا جەتىسپەيتىنى وسى قاسيەت.
مەن پرەزيدەنتتىڭ الداعى ۋاقىتتا احۋالدى ءوزگەرتىپ, تۇتىنۋعا ەمەس, ەڭبەكپەن قامتۋ جاعىنا باسىمدىق بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن جاقتاۋشىلاردىڭ ءبىرىمىن. شىنى كەرەك, مەنى جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ بۇل سالاداعى شارالارى قاناعاتتاندىرا بەرمەيدى. ساپادان گورى سانعا ۇمتىلۋشىلىق باسىم. پالەنشە ادامدى ەڭبەككە تارتتىق دەگەن قاعازدىق كورسەتكىشتەردەن گورى جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايعا تەرەڭىرەك نازار اۋدارۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولار ەدى. مىسالى, ءۇش ايلىق وقۋدى تاۋىسىپ كەلسە دە, شىبىق باسىن سىندىرمايتىندار, ىشىمدىكتەن اۋزى بوسامايتىندار كەزدەسەدى. وسىندايدا ولارعا قانشاما بيۋدجەت قاراجاتى شىعىندالىپ, كاسىپتىك باعدارلاۋعا قالاي تاڭدالىنعان دەگەن ساۋال ەرىكسىز تۋادى. مەنىڭشە, ماسىلدىقپەن كۇرەستىڭ سەبەبىن ەمەس, سالدارىن زەردەلەيتىن مەزگىل جەتتى. ونىڭ جولدارىن ەلباسى ماقالاسىندا جىلىكتەپ بەردى. وسى ورايدا «ءاربىر ادام, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, جاستار بەلگىلى ءبىر كاسىپتىك سالادان ءوز بولاشاعىن كورگىسى كەلەتىنىن مويىنداۋ قاجەت. بۇل – وتە قالىپتى جاعداي. ويتكەنى, ادام ءوزىنىڭ قايدا بەت العانىن انىق كورگەن كەزدە عانا بيىككە قاراي كۇش-جىگەرمەن ۇمتىلادى», دەگەن سوزدەرىنىڭ ومىرلىك ءمانى دە, تاعىلىمى دا زور. وكىنىشتىسى سول, ءتيستى ۆەدوموستۆولار وسى جاعىنا جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل بولمەي كەلەدى. ەلىمىزدەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقىتۋ سالاسىندا ەكونوميكا تالاپ ەتىپ وتىرعان بارلىق مامانداردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا دايارلانادى. ساپالىق جايى ءتىپتى قاناعاتتاندىرمايدى. جاتاقحانالار جەتىسپەيدى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا تومەن. بىلىكتى وقىتۋشىلار تاپشى. قىزىلجار وڭىرىندە 30-عا جۋىق تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى بولسا, بىلتىر ولاردى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن تامامداعانداردىڭ 75 پايىزى عانا جۇمىسقا ورنالاسقان. قالعاندارى قايدا ءجۇر؟ ال, اقىلى ءبولىمدى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ جايى نە بولماق؟ كوللەدجدەردە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا 254 مامان ازىرلەنىپتى. سولاردان «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى اياسىندا 26-سى عانا اۋىلدىق مەكتەپتەرگە ورنالاسىپتى. سولتۇستىك قازاقستان مەديتسينالىق كوللەدجى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنا 280 ورتا بۋىن مامان دايارلاعان. اۋىلدارعا جولداما العاندارى 53 قانا. بۇدان سوڭ ديپلومدى, بىراق جۇمىسسىز جاستاردىڭ قاتارى كوبەيمەگەندە قايتەدى؟ جاڭا بىلىكتىلىكتى مەڭگەرۋدەن امالسىز قول ۇزگەندىكتەن, قولايىنا جاقپاسا دا كەزدەيسوق سالالاردا جۇمىس ىستەۋلەرىنە تۋرا كەلەدى. «انشەيىن قۇر بۇلعاقتاعان» مۇنداي مامانداردىڭ كوسەگەمىزدى كوگەرتپەسى انىق. ءسوز اراسىندا قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە وقۋ ۇدەرىسىنىڭ پراكتيكالىق جاعىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەيتىنىن دە اتاپ وتكىم كەلەدى. بىردە سەرىكتەستىككە اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىنىڭ شاكىرتتەرى تاجىريبەدەن وتۋگە كەلىپ, تانىسۋ بارىسىندا وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنىڭ جاڭارتىلماعانىنا, ەسكىرگەن ادىستەمەلەرگە نەگىزدەلگەنىنە كوزىمىز جەتتى. ولاردان شىڭدالعان مامان شىعاتىنىنا كۇماندىمىن. سوندىقتان, ەلباسى اتاپ وتكەندەي, كاسىپتىك بىلىكتىلىكتىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋ كۇن ءتارتىبىندە وتكىر تۇر. قانشا الەۋمەتتىك جاعداي جاساساق تا, جاس كادرلاردىڭ كەلۋى, تۇراقتاۋى از. مەحانيزاتورلاردىڭ ورتاشا جاسى 55-كە تاقاپ قالدى. ولاردىڭ ورنىن باساتىن كىمدەر؟ ارينە, جاستار. نەگىزىنەن «دجون دير» سەكىلدى شەتەلدىك تەحنيكالارمەن جۇمىس اتقاراتىندىقتان, جوعارى ءبىلىمسىز ولاردى يگەرۋ قيىن. سوندىقتان, تەحنولوگيالىق جانە عىلىمي وندىرىستەر ءۇشىن كادرلار قورىن جاساقتاۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەستىرمەي بولمايدى. ول ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ مەن كاسىپتىك دايارلاۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ەنگىزگەن ءجون.
ءبارىمىزدى تولعانتاتىن باستى ماسەلە – ماسىلدىقتى ەڭسەرۋ, ءتۇپ تامىرىنا بالتا شابۋ. ەلباسىنىڭ مەملەكەت تەك وبەكتيۆتى تۇرعىدان ەڭبەككە قابىلەتسىزدەر مەن از قامتاماسىز ەتىلگەندەرگە عانا كومەكتەسەدى دەگەن سوزدەرى اركىمدى ويلاندىرۋى ءتيىس. بۇرىن جۇمىسسىزدارعا جۇمىسسىز بولعانى ءۇشىن جاردەماقى بەرىلىپ كەلسە, ەندى بۇل كوزقاراس بۇتىندەي وزگەرگەنىن بايقاۋعا بولادى. ياعني بەلگىلى ماماندىق الامىن, كاسىبىن وزگەرتەمىن, ادال ەڭبەككە ىنتالىمىن, شىعارماشىلىق, قوعامدىق بەلسەندىلىگىمدى كوتەرەمىن دەۋشىلەرگە جول اشىق. بىلايشا ايتقاندا, مەملەكەت بولمايتىن جەرلەرگە عانا كومەك قولىن سوزاتىن بولادى. قالعانى – ءار ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا.
م.جۇمابەكوۆ: – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇمىسسىزداردىڭ بارلىعى بىردەي جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلا بەرمەيدى دەپ اتاپ كورسەتكەن پروبلەماسى بارلىق ايماقتارعا ءتان دەر ەدىم. ەلىمىزدە جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىن دامىتۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە رەتىندە قويىلىپ, جۇمىسسىزداردى وقىتۋ, كاسىپتىك قايتا دايارلىقتان وتكىزۋ, جاڭا ماماندىقتاردى يگەرۋ سەكىلدى سالالىق باعدارلامالار جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. ماسەلەن, «جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اياعىنان تىك تۇرىپ, ەڭسەسىن كوتەرىپ, وزىنە دە, وزگەگە دە جۇمىس تاۋىپ بەرگەن اۋىلداستارىمدى كورگەندە توبەم كوككە جەتكەندەي قۋانامىن. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا مال شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتىپ وتىرعاندار قانشاما! وكىنىشتىسى سول, اتا ساقالى اۋزىنا تۇسكەن كەي ەرەسەكتەردىڭ وزدەرى ەڭبەك دەسە, كەجەگەسى كەيىن تارتىپ, ارتقا شەگىنشەكتەيتىنى قىنجىلتادى. ولاردىڭ قاتارىنا تۇسكە دەيىن توسەگى جيىلمايتىن, ءۇي شارۋاسىنا كەلگەندە موينى جار بەرمەيتىن كەلىنشەكتەردى قوسساڭىز, قورعاسىنداي اۋىرتپالىق ەڭسەڭدى ءۇزىپ جىبەرگەندەي بولادى. اۋىلدا 1400-گە جۋىق تۇرعىن بار, ارالارىندا جاستار از ەمەس. «جامان ادەتتىڭ جۇققىش» كەلەتىنى بار عوي. وسى ءبىر جاتىپىشەرلىك, توعىشارلىق مىنەزدىڭ ىندەت اۋرۋىنداي تاراي باستاعانى الاڭداتپاي قويمايدى.
كوكتەمگى, كۇزگى ناۋقاندارعا 400-دەن استام ادام تارتىلعاننىڭ وزىندە جۇمىس كۇشى جەتىسپەگەندىكتەن, ۇيلەرىندە قول قۋسىرىپ وتىرعاندارعا, ءتۇنى بويى قىدىرىپ, ءتۇس اۋعانشا ۇيىقتايتىن جاستارعا قايىرىلۋعا ءماجبۇرمىز. ولارعا «اكە-كوكەلەپ», ارقادان قاعىپ, جالىنىپ جۇرگەنىمىز. ارالارىندا تەپسە تەمىر ۇزەتىندەرى, اكە-شەشەلەرىنىڭ زەينەتاقىسىن مالدانىپ وتىرعاندارى, سان سىلتاۋ ايتىپ, قوعامدىق پايدالى ەڭبەكتەن باسىن الا قاشاتىندارى بارشىلىق. بازبىرەۋلەرىن ەڭبەك ءتارتىبىن قانشا بۇزسا دا, جۇمىستان شىعارۋعا ق ۇلىقسىزبىز. ويتكەنى, ورنىن الماستىرا قوياتىن ادام جوق. ماسەلەن, تەحنيك-ۇرىقتاندىرۋشى كەلەسى جىلى زەينەتكە شىعادى. جاستارعا وسى كاسىپكە تەگىن وقىپ ال دەپ قانشا ايتساق تا جۋىمايدى. نە سەبەپتى كەرگۋلەرىن تۇسىنە الماي-اق قويدىم. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنا دا دىلگىرمىز. سوندىقتان دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر سەكىلدى بۇل ساناتتاعىلارعا ۇكىمەت تاراپىنان جەڭىلدىكتەر جاسالسا, دۇرىس بولار ەدى. بۇل ماسەلە كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن, شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
ەلباسى نازارىنداعى باستى ماسەلە – ءار قازاقستاندىققا قامقورلىق كورسەتۋ. ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك باسىمدىقتار ەرەكشە سيپاتقا يە. ءوتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا كەڭىنەن تارالعان تۇتىنۋشىلىق قوعام تۇجىرىمداماسىن ءبارىمىز باسىمىزدان وتكەردىك. ونىڭ اقىرى جاپپاي الەۋمەتتىك ماسىلدىقتى تۋىنداتىپ, جاھاندىق داعدارىستىڭ ورشۋىنە تۇرتكى بولدى. وعان بالاما رەتىندە جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسى ۇسىنىلدى. سوعان وراي, بۇگىندە ەڭبەك ءححى عاسىر جاعدايىنداعى شەشۋشى ۇلتتىق فاكتور رەتىندە, جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا الدىڭعى كەزەككە شىعارىلۋى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىنىڭ باستاماشىسى جانە باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعانىن ايعاقتاسا كەرەك. ەندى الەۋمەتتىك قورعاۋدان الەۋمەتتىك پروگرەسس باعىتىمەن قۇرىلعان بۇل ستراتەگيا ماسىلدىققا جول جوق دەگەندى بىلدىرەدى. وعان بيىلعى جولداۋعا ارقاۋ ەتىلگەن باسىم باعىتتار دالەل بولا الادى. ەلباسى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋدىڭ, كەرىسىنشە, ماسىلدىق پيعىلدىڭ ورىستەۋىنە جول بەرمەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى. وسى تۇرعىدان العاندا, الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنا بەلسەندىلىكپەن قاتىسا بەرەتىن بولامىز.
س.كيريچەك: – تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ءىشىندە قازاقستان الەۋمەتتىك سالانى رەفورمالاۋدىڭ ءبىرقاتار پارامەترلەرى بويىنشا كوپتەگەن ەلدەردەن العا وزىپ كەتكەنى شىندىق. الدىمىزدا بۇدان دا زور مىندەتتەر تۇر. جولداۋدا ەڭبەك ونىمدىلىگىن 5 ەسەگە – قازىرگى 24,5 مىڭنان 126 مىڭ دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ ءمىندەتى قويىلدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ماسىلدىق دەڭگەيىن دە ءبىرشاما تومەندەتە العانىمىزدى جوققا شىعارۋعا بولماس. ەندىگى تالاپ – نارىقتىق جاعدايدا اسپاننان ناپاقا كۇتپەي, ءتيىمدى ەڭبەكتەنۋ. مەملەكەتتىڭ بارلىق جاعدايدى تۋدىرعانىنا قاراماستان قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ بويىندا الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ جولىنداعى ايتارلىقتاي كەدەرگى الەۋمەتتىك ينفانتيليزم سەكىلدى كەڭ تاراعان قۇبىلىستىڭ ساقتالىپ قالۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ەڭبەك ادامىن ايرىقشا قۇرمەتتەۋ, بەدەلىن كوتەرۋ, ونەگەلى دە جارقىن ىستەردىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرۋ, زەينەتىنەن بەينەتى مول قاراپايىم كاسىپتەردى ناسيحاتتاۋ داستۇرلەرىنەن قول ءۇزىپ قالدىق. ەكىنشىدەن, زاڭدار مەن قۇقىقتىق نورمالار جەتىلدىرىلمەگەن, ەسكىرگەن كۇيىندە قالا بەردى. ول الەۋمەتتىك ەڭبەك قارىم-قاتىناسىنىڭ سايكەسسىزدىگىنە سوقتىردى. ۇشىنشىدەن, كاسىبي بىلىكتىلىكتەن گورى ماماندىقتىڭ سىرتقى پىشىنىنە كوبىرەك ءمان بەرىلدى. تورتىنشىدەن, جۇمىس بەرۋشى, جەكەمەنشىك يەلەرى جانە جۇمىسكەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى كوبىنە قاعاز جۇزىنەن اسا العان جوق. مىنە, باسقاداي دا سەبەپتەر سالدارىنان جاستار تۇگىل اقىل كىرىپ, ەس توقتاتتى دەگەن ازاماتتاردىڭ وزدەرى كەرەناۋ تارتىپ, ورتاق جاۋاپكەرشىلىك قاسيەتىنەن ايىرىلىپ قالدى. پرەزيدەنت «قازاقستاندىق جاس تا, ەرەسەك تە بوس وتىرىپ, ءبارىن دە سىناي بەرمەي جۇمىس بار جەرگە, ءنا-پا-قا تاباتىن جەرگە قاراي ۇمتىلۋلارى كەرەك!» دەي كەلىپ, «ءبىز باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت بولعىمىز كەلەتىنى راس بولسا, بۇل پسيحولوگيادان ارىلۋ قاجەت»! دەۋى سوندىقتان.
ينۆەستورلاردىڭ نۇسقاۋىمەن تەحنيكالاردى شال اۋدانىنىڭ اۋماعىنا ورنالاستىرىپ, كوكتەمگى ەگىن سەبۋ ناۋقانىنا كىرىسىپ كەتكەنبىز. بايقايمىن, جۇمىسقا سەبەپسىز شىقپايتىندار قاراسى كوبەيە باستادى. باستاپقىدا تۇزەلىپ كەتەر, جاڭا باسشىلىققا ۇيرەنىسە الماي جاتقان شىعار دەگەن ۇمىتپەن جاتىپىشەر جالقاۋلار مەن ەرىنشەكتەردىڭ دەگەنىنە كونىپ جۇردىك. نەگىزىنەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكەنى ءارى باسقاداي تابىس كوزىنىڭ جوقتىعى دا ەسكەرىلدى. جوق, جامان ادەتتەرىن قويار ەمەس. اراققا سىلقيا تويىپ كەلەتىندى شىعاردى. جانار-جاعارماي ۇرلاۋعا كوشكەننەن كەيىن شىدام تاۋسىلدى. ارقايسىسىمەن جەكە سويلەسسەم, «ءبىز سياقتى بەساسپاپ مامانداردى تابۋ قيىن. جۇمىستان شىعارساڭ دا, ەرىكسىز قايتا الاسىڭ». سوزدەرىنىڭ سيقى وسى. «جازدىم-جاڭىلدىم» دەسە, كەشىرىممەن قارار ما ەدىك. كەيىن بىلگەنىمىزدەي, ولار ءۇشىن ماسكۇنەمدىككە سالىنۋ مەن ۇرلىق جاساۋ كادۋىلگى ءومىر سالتىنا اينالعان بولىپ شىقتى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ىشىمدىككە سالىنعانى ءۇشىن 24 اداممەن قوش ايتىسۋعا تۋرا كەلدى. سەرىكتەستىكتىڭ يەلىگىندە شۋداساي دەگەن اۋىل بار. ودان العاشقىدا 25 ادام جۇمىس ىستەۋگە تىلەك بىلدىرگەن ەدى. قازىر قالعانى 3 ادام عانا. سەبەپ بىرەۋ عانا – ەل ءىشىن ىندەتتەي جايلاعان ماسكۇنەمدىك.
ءتۇيىن
يا, سۇحباتتاسۋشىلاردىڭ اڭگىمەلەرىنەن ۇلكەن وي تۇيۋگە بولادى. شىنىندا دا, قازاقستاندىقتاردى جۇمىسقا تارتۋدىڭ بىرەگەي باعدارلامالارىنىڭ تۇبىرىمەن وزگەرگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن, بۇدان بىلاي جۇمىسسىزعا جۇمىسسىز بولعانى ءۇشىن ەمەس, ماماندىق الۋ ءۇشىن گرانت بەرىلەتىن بولادى. كەدەيشىلىكتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ باستى مىندەت رەتىندە اتاپ كورسەتىلىپ, ەل ازاماتتارى ءۇشىن ەكونوميكا مەن بيۋدجەتتىڭ وسىمىنە تىكەلەي تاۋەلدى بولاتىن ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار مەن كەپىلدىكتەر بەلگىلەندى. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتەن الەۋمەتتىك سالالارعا بولىنەتىن جانە جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ اتاۋلىعى كۇشەيتىلدى. الەۋمەتتىك قولداۋدى تەك مۇقتاج توپتارعا عانا كورسەتۋگە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا زەينەتكەرلەر, مۇگەدەكتەر, ەڭبەككە جارامسىزدار, ناۋقاس جاندار سەكىلدى ءالجۋاز ساناتتاعىلار بار. مەملەكەت وسىنداي الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مىندەتىنە الدى.
ولاي بولسا, دەنى ساۋ, اياق-قولى بالعاداي ەڭبەككە ق ۇلىقسىزداردىڭ تايراڭداۋىنا جول بولسىن! شىنايى ەڭبەك قانا ماسىلدىقتان قۇتقاراتىنىن ولار قاشان تۇسىنەر ەكەن؟
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
