جەر مەن سۋ دۇرىس پايدالانا بىلگەن ديقاندارعا عانا جومارت

وتكەن جىلى وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى 122,9 ميلليارد تەڭگەنى (ناقتى يندەكس كولەمى 110%) قۇراسا, ونىڭ ىشىندە ەگىن شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمى 57,2 ميلليارد تەڭگەنى (ناقتى يندەكس كولەمى-121,4%),  مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمى 65,3 ميلليارد تەڭگەنى (ناقتى يندەكس كولەمى – 100,5%) قۇرادى. بۇل تابىس وزىنەن-ءوزى كەلگەن جوق. ولار ەڭ الدىمەن تابيعات انانىڭ جومارتتىعى مەن ديقانداردىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا پايدا بولدى. مىسالى, وتكەن جىلى اۋىلشارۋا­شىلىق داقىلدارى 542,8 مىڭ گەكتار القاپقا سەبىلدى. بۇل 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 15,5 مىڭ گەكتارعا ارتىق. دەمەك, وڭىردە جەردى يگەرۋدە ىلگەرىلەۋشىلىك بار. اۋا رايى قولايلى بولا ما, جوق پا, ول جاعىنا الاڭداماي, 15 مىڭ گەكتار جەردى ارتىق يگەرۋگە تاۋەكەل ەتكەن ديقاندارعا حالىق رازى. ولاردىڭ ىزگى نيەتىنە قاراي اۋا رايى دا ديقانداردىڭ ويىنان شىقتى. سونىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلى ماساقتى داقىلداردىڭ ءار گەكتارىنان ورتاشا ەسەپپەن 18,5 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى. ءسويتىپ, بارلىعى 422,9 مىڭ توننا استىق باستىرىلدى. بۇل 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,4 ەسەگە ارتىق. سول سياقتى, جەر مەن سۋدىڭ جومارتتىعىنىڭ ناتيجەسىندە كوكونىس جانە باقشا داقىلدارىنان 692,3 مىڭ توننا ءونىم الىندى. جالپى, وبلىس كولەمىندە باسىم داقىلداردى ەگۋ باستى نازارعا الىنعان. بۇعان 2012 جىلمەن سالىس­تىرعاندا وتكەن جىلى جۇگەرى 3,3 مىڭ (31,2%), مايلى داقىلدار 3,8 مىڭ (4,6%), كارتوپ جانە كوكونىس-باقشا داقىلدارى 2,9 مىڭ (8,1%) جانە مال ازىعى داقىلدارى 8,7 مىڭ گەكتارعا (5,3%) ارتۋى مىسال بولادى. جانە بۇل الدىڭعى جىلى پايدالانىلماعان ەگىستىك جەر كولەمىنىڭ 12,7 مىڭ گەكتارعا كەمىگەنىن كورسەتەدى. بىراق قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىك كولەمى 4,3 مىڭ (81,1%) گەكتاردان نەگە 1,021 گەكتارعا قىسقاردى؟ وبلىس كولەمىندە ەگىستىك جەرلەردى ءتيىمسىز پايدالانۋعا جول بەرىپ وتىرعاندار بار ما؟ بار ەكەن. مىسالى, وتكەن جىلى 79,5 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەر يگەرىلمەي قالدى. اتاپ ايتساق, بايزاق (76,8%), جامبىل (81,1%), جۋالى (78,6%) جانە قورداي (74,8%) اۋداندارى ەگىستىك جەر كولەمىنىڭ 70%-دان جوعارى بولىگىن يگەرسە, مويىنقۇم (68,3%), سارىسۋ (65,4%) جانە تالاس (36,8%), شۋ (68,3%), مەركە (62,3%), ت.رىسقۇلوۆ (65%) اۋداندارىندا ەگىستىك جەردىڭ يگەرىلۋ كورسەتكىشتەرى وتە تومەن بولعان. اتى اتالعان اۋدانداردا پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى انىقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى تۇگەندەۋ تۋرالى تاپسىرماعا سايكەس تۇگەندەۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلدى مە؟ جۇرگىزىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە پايدالانۋسىز جاتقان 484,5 مىڭ گەكتار جەر انىقتالىپ, ونىڭ 295,0 مىڭ گەكتارى مەملەكەت قورىنا قايتارىلعان دا, ال 129,2 مىڭ گەكتارى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قايتا پايدالانۋعا بەرىلگەن. مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, ەگىستىك القاپتارىنان مول ءونىم الۋ ءۇشىن ەگىنشىلىكتە نولدىك جانە مينيمالدى تەحنولوگيانى پايدالانۋ ءتيىمدى. سوندىقتان بولار, وبلىستىڭ ەگىنشىلىك سالاسىندا اۋىلشارۋاشىلىق ماندەگى جەرلەردە سۋ جانە ىلعال رەسۋرسىن ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىستار بارشىلىق. نولدىك جانە مينيمالدى تەحنولوگيا 2012 جىلى 21,5 مىڭ گەكتار القاپقا ەنگى­زىلسە, 2013 جىلى ول 23,5 مىڭ گەك­تارعا (9,3%) جەتتى. سونىمەن قاتار, 2012 جىلى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى 1,7 مىڭ گەكتار القاپقا (ونىڭ ىشىندە 870 گا القاپقا تامشىلاتىپ سۋارۋ, 900 گا جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ) ەنگىزىلسە, 2013 جىلى 2,9 مىڭ گەكتارعا (62,7%) جەتكىزىلدى. سوناۋ 2009 جىلدان بەرى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ 9,6 ەسەگە ءوسىپ, 2881 گەكتاردى قۇراپتى. بۇل رەتتە قورداي اۋدانىندا وتكەن «ەگىنجاي كۇنى- 2013» دالا سەمينارى بارىسىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ارقىلى مول ءونىم الۋعا بولاتىنىنا ديقانداردىڭ كوزى تاعى دا جەتە ءتۇستى. مىسالدى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجە­تى جوق. قورداي اۋدانىنداعى «بايتەرەك» شارۋا قوجالىعى 48 گەكتار پياز ەگىپ, ونىڭ ءار گەكتارىنان 80 توننا ءونىم السا, 61 گەكتار داندىك جۇگەرىدەن 130 تسەنتنەر ونىمگە قول جەتكىزدى. جەيتىنىمىزدىڭ ءبىرازىن جەر مەن سۋدان العاندىقتان, ولارعا مينەرالدى تىڭايتقىشتار مەن اۋىلشارۋشىلىق تەحنيكالارىنىڭ دا كومەگى قاجەت. بۇگىندە وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن ءون­دىرۋ­شىلەردىڭ مينەرالدى تىڭايت­قىش­تى ەندىرگەن ەگىستىك كولەمى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 121,5 پايىزعا ارت­قان. ال وتكەن جىلى 136875 گەك­تارعا ەندىرىلگەن مينەرالدى تىڭايت­قىش 20091 توننانى قۇرادى. بۇل بارلىق ەگىس كولەمىنىڭ 25,2 پايىزى. ال اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن جاڭارتۋ جۇمىستارى دۇرىس جو­لعا قويىلعان. 2012 جىلى 143 جاڭا تەحنيكا الىنسا, 2013 جىلى 1160,3 ميلليون تەڭگەگە 277 دانا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى ساتىپ الىنىپتى. جەر مەن سۋدى دۇرىس پايدالانۋدىڭ ءبىر پاراسى ماۋسىمارالىق كەزەڭدەگى كوكونىس ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ بولىپ تابىلادى. بۇل تۇرعىدا ديقاندار بۇگىندە جىلىجاي­لاردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋدە. سونىڭ ارقاسىندا وڭىردەگى جىلىجاي كەشەن­د­ەرىنىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. مىسالى, 2009 جىلى 9,6 گەك­تاردى قۇرايتىن 87 جىلىجاي شارۋاشىلىعى بولسا, بۇگىنگى كۇنى وبلىستا 27,2 گەكتاردى قۇرايتىن 405 جىلىجاي بار. بۇل جىلىجايلاردىڭ ءونىمى ىشكى قاجەتتىلىكتىڭ 32 پايىزىن قۇراپ وتىر. وتكەن جىلى تەك جىلىجايلاردىڭ وزىنەن 1000 توننادان استام كوكونىس ونىمدەرى جينالىپ, وتكەرىلىپتى. ال الداعى 2015 جىلعا دەيىن جەرگىلىكتى بيلىك پەن ديقاندار جىلىجاي اۋماعىن 72 گەكتارعا جەتكىزۋدى مەجەلەپ, ىشكى قاجەتتىلىكتى 100 پايىزعا قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەپ وتىر. البەتتە, كوكونىس كۇتىپ, باپتاۋمەن بىرگە ساقتاۋعا دا ءزارۋ. ال بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا جالپى سىيىمدىلىعى 95,7 مىڭ توننانى قۇرايتىن 62 كوكونىس جانە كارتوپ قويمالارى بار. بۇل جەتكىلىكتى مە؟ جوق. جۇرگىزىلگەن تالداۋ قورىتىندىسى بويىنشا ماۋسىمارالىق كەزەڭدەردە جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ تولىق قامتىلۋى ءۇشىن قوسىمشا تاعى دا قويمالار قاجەت ەكەن. –حالىق سۇرانىسىنىڭ ءبىرى – كوكونىس. سوندىقتان وبلىستا ماۋسىمارالىق كەزەڭدەگى كوكونىس ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن جىلىجايلاردى 13,0 گەكتارعا ارتتىرۋ جانە 13300 توننالىق جەمىس-كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىن سالۋ جوسپارلانۋدا, دەيدى وبلىس اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ابدالى نۇراليەۆ. وبلىستا كوكونىستىڭ 5 پايىزعا جۋىعى عانا قايتا وڭدەلەدى. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2 ەسە ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە شيكىزاتتى تەرەڭدەتىپ قايتا وڭدەۋ ارقىلى قوسىمشا قۇن الۋدى جانە وندىرىلگەن ءونىمدى دايىنداۋ, ساقتاۋ, قابىلداۋ, قايتا وڭدەۋ جانە وتكەرۋ جۇمىستارىن جولعا قويۋ قاجەت دەپ وتىر ماماندار. جەرگىلىكتى بيلىك ۇستىمىزدەگى جىلعى جوسپارى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن قولداۋعا 6,4 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جەر مەن سۋعا قاتىسى بار ەگىن شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا 2 854,9 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. اتالعان قاراجاتتى يگەرۋگە بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمدەرى بەلگىلەنگەن ەرەجەلەرگە سايكەس بەلسەندى جۇمىس اتقارا الا ما؟ مىنە, وبلىس اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باقىلاۋعا الاتىن باستى جۇمىسىنىڭ ءبىرى وسى. ويتكەنى, ۇستىمىزدەگى جىلى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن 1718 گەكتارعا, ىلعال رەسۋرسىن ساقتاۋ تەحنولوگياسىن 8379 گەكتارعا ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. وسى جوسپار قاعاز جۇزىندە عانا قالماسىن دەسەك, ىسكە وسى باستان ۇيىتقى بولىپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ەرتە باس­تان قولعا العان ابزال. ونىڭ ۇستىنە, ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جونىندەگى قابىلدانعان تۇجىرىمداماعا سايكەس 2030 جىلعا قاراي ەگىس القاپتارىنىڭ 15 پايىزىن سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنا كوشىرۋدى تاپسىردى. بۇل رەتتە وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەك­باەۆتىڭ باس بولۋىمەن رەسۋرس ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانا وتىرىپ يرريگاتسيالىق جۇيە جانە سۋارمالى ەگىستىك جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 2014-2020 جانە 2030 جىلدارعا ارنالعان ايماقتىق باعدار­لامانىڭ جوباسى دايىندالىپ, ونىڭ رەسپۋبليكالىق باعدارلاما جوباسىنا ەنگىزىلۋى كوڭىلگە دەم بەرەدى. ويتكەنى, باعدارلاما بويىنشا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ 2020 جىلعا دەيىن 34,5 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلىپ, سۋارمالى جەرلەر 2020 جىلى 214 مىڭ گەكتار, ال 2030 جىلعا دەيىن 244 مىڭ گەكتار بولادى دەپ جوسپارلانعان. سونىڭ ناتيجەسىندە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيا­سى قولدانىلاتىن القاپتار كولەمى 21 پايىزدى قۇراپ, 51 مىڭ گەكتارعا جەتۋى ءتيىس. سونداي-اق, وڭىردە «اگروبيز­نەس-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ جاڭا بىرنەشە سالالىق شەبەرلىك جوس­پارلارىن ازىرلەۋ قولعا الىنعان. اتال­عان جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى, ناقتى جىلدارى ءار وبلىس بويىنشا بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە جام­بىل وبلىسىنا 14 شەبەرلىك جوس­پارى قاراستىرىلىپتى. ونىڭ 5-ەۋى ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان. قازىرگى تاڭدا وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇساق تاۋارلىعى كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. وڭىردە 50 گەكتارعا دە­يىن­گى جەر تەلىمى بار شارۋا­شىلىقتار 64,4 پايىزدى قۇراي­دى. ال, ولاردىڭ الدىڭعى قا­تار­لى عىلىمي تەحنيكالىق جەتىس­تىكتەردى, اتاپ ايتقاندا, تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ مەن باسقا دا ىلعال ساق­تاۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋدى ايت­پا­عاندا, وندىرىسكە اگروتەحنولوگيا­نى, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن, ءوسىم­­دىكتى قورعاۋدى ەندىرۋگە دە ءمۇم­كىنشىلىكتەرى جوق. بۇل رەتتە, وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى تاراپىنان 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان وڭىردەگى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن ىرىلەندىرۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ابدالى نۇراليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇساق شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ ماقساتىندا نەگىزگى ءتورت باعىت بەلگىلەنىپ وتىر ەكەن. ءبىرىنشىسى, اۋدان اۋماعىندا ۇساق, ورتا شارۋاشىلىقتاردى «بايلاۋشى نۇكتە» بولاتىن قايتا وڭدەۋشى كاسىپورىن نەگىزىندە ىرىلەندىرۋ; ەكىنشىسى, ءار اۋدان, ءار اۋىلدىق وكرۋگ بولىنىسىندە 100 گەكتارعا دەيىنگى كولەمدە جەر پايدالانۋشىلاردى «بايلاۋشى نۇكتە» بولاتىن تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىمى بار ءىرى شارۋاشىلىق نەگىزىندە ىرىلەندىرۋ; ءۇشىنشىسى, ورتا, ورتادان تومەن دەڭگەيدە تۇراقسىز جۇمىس اتقارىپ كەلە جاتقان شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىن اۋماقتىق قاعيدامەن ىرىلەندىرۋ جانە ءتورتىنشىسى, ءۇشىنشى باعىت بويىنشا ىرىلەنگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىنە اۋدان اكىمدەرىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, سول ىرىلەنگەن شارۋاشىلىق سۋبەكتىنىڭ جەرىن وڭدەۋگە قاجەتتى تەحنيكا مەن تىركەمەلەرىن ليزينگكە ۇسىنۋ ارقىلى «تاراز» اكك» ۇك» اق بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاق – اگرارلىق سەكتوردا» دەدى. سول سەبەپتى ۇساق شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرە وتىرىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى جانە يننوۆاتسيالاردى قولدانۋدىڭ كەشەندى شارالارىن جۇزەگە اسىرىپ, وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ وركەندەپ, دامۋىنا ۇلەس قوسۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى وبلىستىق اۋماق­تىق ينسپەكتسيالارىنىڭ, جەر, سۋ جۇيەلەرى بويىن­شا باس­قار­مالاردىڭ, مەكەمە­لەرى­نىڭ, قارجىلاي قولداۋ ينس­تيتۋت­تارى­نىڭ, عىلىمي جانە باسقا دا ۇيىم­داردىڭ مىندەتى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان». جامبىل وبلىسى.