سىر ەلىندە سان ۇلتتىڭ ءسانى بار

1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن دوستىعىن پاش ەتەتىن ايتۋلى مەرەكە. سودان دا بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدە ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇلتتىق كەلىسىم جانە ىنتىماقتاستىق بەرىك ورنىققان. اشىعىن ايتساق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ وسىناۋ باستى بايلىعىنا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتى ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ەلىمىزدەگى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ دوستىعى مەن بىرلىگى, تاتۋلىعى مەن ىنتىماعى وزگە ەلدەرگە ونەگە بولارلىقتاي. زامانىندا قازاقتىڭ دارحان دالاسى قوعامنان تەپەرىش كورگەن كوپتەگەن ۇلتتارعا پانا, قامقور بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق جەرى باۋىرلاستار مەكەنى, دوستىقتىڭ قۇتتى ۇياسى اتاندى. جۇرەكتەرى جومارت, الاقاندارى اشىق قازاقتار وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن ءبىر انانىڭ بالاسىنداي عۇمىر كەشۋدە. وعان سىر وڭىرىندەگى ونداعان ۇلت وكىلدەرىنىڭ جۇرەكتەرى “قازاقستان – مەنىڭ وتانىم” دەپ سوعىپ جۇرگەنى ايقىن ايعاق بولسا كەرەك. سىر ايماعىنداعى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءتىلىن, ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋ, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ باعىتىندا ايشىقتى شارالار وتكىزۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. “بىرلىك بار جەردە – تىرلىك بار”, “ىرىس الدى – ىنتىماق” دەيدى حالىق دانالىعى. ءتىلى باسقا – تىلەگى ءبىر, ءجۇزى باسقا – جۇرەگى ءبىر سىربويىلىقتارمەن قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىك مەرەكەسى قارساڭىندا اشىق-جارقىن اڭگىمەلەسكەنىمىز بار. ەندىگى ءسوز كەزەگىن سولارعا بەرەلىك. مارك پودولسكي, ارداگەر-ۇستاز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى: –تۋعان جەرىم – ۋكراينانىڭ سمەلا قالاسى. مەن 1947 جىلدان بەرى قىزىلوردادا تۇرامىن. سودان دا قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسى مەن بولمىسى ماعان ەتەنە تانىس. وزگە ۇلتتاردان بولەك قاسيەتتەرىن اۋىزعا الساق, الدى­مەن ەشكىمدى جاتسىنبايتىن باۋىر­مالدىعى, قوناقجايلىعى ەسكە تۇسەدى. جاسىراتىنى جوق, كەزىندە ۋكراينادا قۋاڭشىلىق بولىپ, اشارشىلىققا ۇشىراعان جۇرت جان-جاققا كوشە باستادى. اللا ءساتىن سالىپ, ءبىز قىزىلورداعا قونىس اۋداردىق. ءسويتىپ, سىر ءوڭىرىنىڭ ءوز بالاسى بولىپ شىعا كەلدىم. ءبىر مەن ەمەس, قازاق حالقى تاعدىردىڭ ايداۋى­مەن پانا ىزدەگەن قانشاما ۇلتقا قامقور قولدارىن سوزدى دەسەڭىزشى. تاۋەلسىز ەلىمىزدە دە وزگە ەتنوستارعا دەگەن قامقور­لىق كەمىگەن ەمەس. بۇگىندە وزگە ەتنوس بالالارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا, قىزمەت جاساۋىنا, بولماسا كاسىپپەن اينالىسۋلارىنا ەشقانداي كەدەرگى جوق. ءبىر عانا قىزىلوردانىڭ وزىندە ونداعان ەتنوس وكىلدەرى بار. سولاردىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلىنىڭ, سالت-داستۇرلەرىنىڭ ۇمىتىلماۋى ءۇشىن, ياعني وزدەرىنىڭ ۇرپاقتارىنا اتا داستۇرلەرىن ناسيحاتتاپ وتىرۋ ءۇشىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جوسپارلى جۇمىس جاساۋدا. ءسوز سوڭىندا ەلدىڭ ەلدىگى بىرلىكتە دەگىم كەلەدى. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ كۇن شۇعىلالى تاۋەلسىز قازاق­ستانىمىز وزگە ەلدەرگە ۇلگى-ونەگە بولا الادى. الەكساندر ابانين, وبلىستىق بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى: – ماقتاعانىم ەمەس, قازاق – شەشەن حالىق, دارا حالىق. قازاعىم­نىڭ ءاربىر سوزىندە دانالىق بار. “ەل ءىشى – التىن بەسىك”, “تۋعان جەرىڭ – تىرەگىڭ” دەيدى حالىق دانالىعى. دەمەك, ەل ىشىندە بولساڭ, جاۋ المايتىنى, ءوز بەسىگىڭدە زامان تالابىنا ساي تەربەتى­لەتىنىڭ انىق. كەڭ بايتاق قازاق­ستاننىڭ سىر وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ, وسىنداعى وقۋ ورىن­دارىنىڭ بىرىندە ءبىلىم العان ورىس ۇلتى­نىڭ وكىلى, تۋعان جەرىمنىڭ پەرز­ەنتى رەتىن­دە مەن دە ءوز ەلىمنىڭ جەتىستىك­تەرىنە, تولاعاي تابىستارىنا شىن نيەتىممەن قۋانامىن. مىنە, تۋعان جەرىمنەن تابان اۋدارماي مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءتۇرلى سالالارىندا قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقانىما وتىز جىلدان اسىپ بارادى. ءوزىمنىڭ قولىمنان كەلگە­نىن­شە كوپۇلتتى مەملەكەتىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, دامۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ كەلەمىن. شىنىمدى ايتسام, ءوزىمنىڭ ۇلان-عايىر قازاق جەرىندە ومىرگە كەلىپ, كەڭپەيىل حالىق اراسىندا عۇمىر كەشىپ جاتقانىما شۇكىرلىك ەتەمىن. دارقان مىنەزدى, قوناقجاي قازاق جىگىتتەرىنەن دوس­تارىم دا جەتەرلىك. قىسىلعاندا, قۋانعاندا بىرگە بولا­تىن, ۇنەمى قاسىمنان تابىلاتىن جولداستارىمدى ءار كەزدە ماقتان تۇتامىن. ايتقانداي, قازاق وتباسىمەن قۇداندالى بولىپ, كەلىن ءتۇسىرىپ وتىرعان جايىمىز بار. دەمەك, ەندى ءبىز قۇداي قوسقان تۋىسپىز, ۇرپاعىمىزدىڭ بويىندا ورىس پەن قازاقتىڭ قانى قاتار اعاتىن باۋىر­لارمىز. جالعىز مەن ەمەس, وسىندا تۇراتىن سان ءتۇرلى ۇلتتار تاتۋلىق پەن دوستىقتىڭ كۋاگەرلەرى ەكەنى كۇمانسىز. لەۆ كيم, دەربەس زەينەتكەر: – قاي كەزەڭدە دە تاتۋلىق پەن دوستىقتى ادامزات بالاسىنىڭ التىن قازىناسى دەپ باعالايمىز. بۇل – بارشا ۇلت پەن ۇلىستىڭ قاپەرىندەگى قاعيدا. كەزىندە قازاق جەرىنە تاعدىردىڭ جازۋىمەن سان ءتۇرلى ۇلتتار قادام باستى. دارقان پەيىلدى قازاق باۋىر­لارىمىز ەشقايسىسىن جاتىرقاعان جوق. تورىنەن ورىن, داستارقانىنان ءدام ۇسىندى. سول كەزدەگى سولاقاي سايا­سات­تىڭ سالدارىنان قيىر شىعىس­تى مەكەن ەتكەن كورەي ۇلتى قازاقستاننىڭ جەتىسۋ جانە سىر ولكەلەرىنە كەلدى. مەنىڭ اتا-انام شيەلى اۋدانىنداعى “اۆانگارد” ۇجىمشارىنا قونىستاندى. جەرگىلىكتى جۇرتپەن قويان-قولتىق ءسىڭىسىپ, بىرگە تۋعان باۋىرىنداي ارالاس-قۇرالاس بولدى. ەڭبەكتەن زەينەت تاۋىپ, جۇمىسقا بەلسەنە ارالاستى. ۇرپاق ءوسىردى. ولاردىڭ بويىنا تاتۋلىقتىڭ ءدانىن ەگىپ, اتادان قالعان ءداستۇردى بويىنا ءسىڭىردى. مەن قازاقستاندا دۇنيەگە كەلدىم. وسى جەردە ءوستىم, ءبىلىم الدىم, ەسەيدىم. 1969 جىلى رەسەيدىڭ پەرم قالا­سىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ينجەنەر-مەحانيك ماماندىعى بويىنشا تامامداعاننان كەيىن تۋعان جەرگە قايتا ورالدىم. الدىمەن 1971-1973 جىل­دار ارالىعىندا قۇرىلىس ماتەريالدارى كومبيناتىندا ءتۇرلى قىزمەتتەردە بولدىم. ال 1973 جىلدان ون ەكى جىل بويى وبلىستىق كومسومول, كاسىپوداق ۇيىمدارىندا جۇمىس جاسادىم. ال ودان كەيىن جەتى جىل كولەمىندە سىرداريا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ەكىنشى حاتشى قىزمەتىن اتقاردىم. قىزىلوردا ايماقتىق ماشينە-سىناۋ ستان­ساسىندا, وبلىستىق اكىمدىكتە ەڭبەك جولىم­دى جالعاس­تىردىم. وتكەن جىلى وبلىستىق جولاۋ­شىلار كولىگى, اۆتوموبيل جولدارى باسقارما­سىنىڭ ءبولىم باستىعى قىزمەتىنەن ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتىم. قاي قىزمەتتە جۇرسەم دە تۋعان ەلدىڭ كوركەيۋىنە, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ جاقسارۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوستىم دەپ بىلەمىن. ازيا قۇرلىعىن مەكەن ەتكەن قازاق پەن كورەي حالىق­تارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە كوپتەگەن ۇقساستىق­تار بار. العاشقىسى – جاسى ەگدە كىسىلەرگە قۇرمەت كورسەتەتىنىمىز. كورەي ۇلتىندا دا ۇلكەننىڭ الدىنان كەسە-كولدەنەڭ وتپەۋ, ولاردىڭ اقىلىنا قۇلاق اسۋ سەكىلدى اسىل قاسيەتتەر كەزدەسەدى. ونى ادامگەرشىلىكتىڭ باعا جەتپەس بايلىعى ساناساق, ارتىق ەمەس. ودان كەيىنگى ۇقساستىعىمىز – سالت-داستۇرىمىزدە. ءبىزدىڭ حالىقتا دا كەلگەن قوناعىنا توردەن ورىن بەرەتىن قوناقجايلىق قاسيەت بار. ءتىپتى, جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىمەن قىز بەرىپ, كەلىن الىپ, قۇداندالى بولىپ جاتقان جايىمىز بار. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, دۇنيە جۇزىندەگى ادامزات بالاسى تاتۋلىق پەن دوستىقتى باعالاي بىلسە دەيمىن. بۇل – بەيبىتشىلىكتىڭ, تىنىشتىقتىڭ جانە جايما-شۋاق ءومىردىڭ باستى كەپىلى. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ ۇلتتار دوستىعى باعىتىندا اتقارىپ جاتقان ىزگىلىكتى ىستەرىن وزگەلەرگە ۇلگى ەتىپ كورسەتۋگە بولادى. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا.