ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىنداعى مەرەكەلىك شارالار بارىسىندا قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەگى مايدان مەن ەلدەگى جاعداي ەسكە الىنىپ, ونىڭ قاھارماندارىنىڭ اتتارى اتالىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتىلۋدە. ال كوزى ءتىرى ارداگەرلەرگە ايرىقشا قۇرمەت كورسەتىلۋدە. سونداي بەرەكەلى باسقوسۋلاردىڭ بىرىندە اڭگىمە ارناسى الدىمەن ءار تاراپقا تارتىپ, ەندىگى كەزەكتە كەزىندە وبلىستى باسقارعان كىسىلەر جايىنا ويىسقانداي ەدى. 
سول تۇستا سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولعان راحىمباي تولەباەۆتىڭ اتى اتالىپ قالدى. ورتاق اڭگىمەنىڭ ورتاسىندا ويىن وزدىرىپ وتىرعان اعالاردىڭ ءبىرى:
– جاس ەدى, جالىندى ەدى, – دەپ وزەكتى اڭگىمەگە تامىزىق تاستاعانداي بولدى. ونى وسىنداعىلار جامىراسىپ, قىزۋ قولداپ كەتكەن ەدى.
– راحىمبايدىڭ وبلىس تاريحىندا وزىندىك ورنى بار.
– وۋ, جان الىپ, جان بەرىسكەن سوعىس جىلدارى ەل باسقارۋ وڭاي بولىپ پا؟
– نە ايتاتىنى بار, سايىپقىران ەدى عوي.
– ونى بىلەتىندەر ازايىپ قالدى-اۋ.
– راحىمباي تولەباەۆتى سىر ەلى ۇمىتپاۋى كەرەك...
وسىنداي وي-پىكىرلەر ءبىر قاۋىم ۋاقىت ايتىلىپ بارىپ, تولاستاعانداي تۇستا ماعان سالماق سالىنعانداي ەدى.
– گازەتتە ىستەيسىڭ, قولىڭنان كەلەدى, جارقىراتىپ جاز, – دەدى وسىنداعىنىڭ جاسى ۇلكەنى. – مىنا مەرەكەلى كۇندەرى اياۋلى ازاماتتىڭ ەسىمى ەل قۇلاعىنا جەتسىن.
بايلام وسى بولدى. ويلاعان كىسىگە بۇلاردىڭ ايتىپ وتىرعاندارى دا ورىندى سەكىلدى. وتكەن ءومىردى, ونىڭ ورگە سۇيرەگەن ورەلى ازاماتتارىن ۇمىتۋعا بولمايدى. بۇرىنعىنىڭ ساباقتارى بولاشاققا قاجەت. كەمەلدى كەلەر ۇرپاق ودان كەرەگىن الار, جاقسىسىن جاراتار....
سونىمەن نەدەن باستاۋ كەرەك؟ ويىما “سىر بويى” (بۇرىن “لەنين جولى”) گازەتىنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى نۇردىلدا ۋاليەۆ اعامىز ورالدى. نۇرەكەڭ كەزىندە ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى وبلىس باسپاسوزىنەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان. ونىڭ بەر جاعىندا ول كىسىنىڭ راحىمباي تولەباەۆ تۋرالى ايتقاندارىن قۇلاعىمىز شالعان. وكىنىشتىسى, تۇسىندا بالەندەي ءمان بەرمەپپىز. نۇرەكەڭنىڭ ۇيىنە تەلەفون شالىپ ەدىم, جەڭگەي كوتەردى, اعامىزدىڭ اۋىرلاڭقىراپ وتىرعانىن ايتتى.
امال جوق, گازەت تىگىندىلەرىن, مۇراعات قۇجاتتارىن اۋدارىستىرۋ باستالدى. ساتىنە وراي, نۇرەكەڭنىڭ وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن سابىر ارىستانباەۆپەن بىرىگىپ جازعان ماقالاسى الدىمەن قولعا ءتۇستى. اعامىزدىڭ كوڭىلى دۇرىس ەكەن دەيمىن ءوزىم دە كوڭىلدەنىپ, تىنىسىم دا اشىلعانداي بولىپ...
ءنۇردىلدا ۋاليەۆتىڭ جازبالارىنان
ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان ازامات راحىمباي تولەباەۆ وبلىستىق پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلىگىنە سوعىس باستالاردان ءبىر جىلدان استام بۇرىن – 1940 جىلدىڭ اقپانىندا كەلىپتى. سوندا ول وتىزعا دا تولماعان ەكەن.
سونىمەن, ر.تولەباەۆ كىم ەدى؟ ول قازاقستاننىڭ شىعىسىندا – ۇلان اۋدانىنداعى قىزىلتاس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى بۇكىل وڭىرگە بەلگىلى پەش ۇستاسى ەكەن. الايدا, ءوز وتباسىنىڭ, وعان قوسا ەرتە قايتىس بولعان اعا-ىنىلەرىنىڭ التى جانى قوسىلىپ, تاپقانى تاماعىنا جەتپەي ءبىر قورا جان قيىنشىلىقتىڭ نەبىر ازابىن تارتقان. بالا كەزىندە ول وزىنە دەپ ارناپ تىگىلگەن ءبىر كيىم كيمەي ءوسىپتى. جازدا ەگىن ەكتى, مال باقتى. ول 1925 جىلى ءبىرىنشى مەكتەپ ەسىگىن 15 جاسىندا اشىپ, ۇلانداعى ورىس ورتا مەكتەبىنىڭ ەكى كلاسىن ءبىتىردى. اراعا ەكى جىل سالىپ وسكەمەندەگى ءتورت كلاستى قازاق مەكتەبىندە ەكى جىل وقىدى.
وسىدان كەيىن راحىمبايدىڭ ناعىز ەڭبەك جولى باستالادى. ول ريددەر رۋدنيگىندە جۇمىسشى بولىپ ىستەپ ءجۇرىپ, وسىنداعى فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەسىن ءبىتىردى, كومسومول قاتارىنا ءوتتى. قوعامدىق جۇمىستا كوزگە تۇسكەن جاس جىگىت كوپ ۇزاماي قورعانىس زاۋىتىنىڭ كاسىپوداق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا, ونان كەيىن زاۋىت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاتىلادى. مۇندا ول كاسىپورىندى قازاق جاستارىمەن نىعايتۋ ءجونىندە ايرىقشا قيمىل تانىتتى. ول ارنايى تاپسىرمامەن قازاق اراسىن ارالاپ, قۋ اۋدانىنان ريددەرگە 150 قازاق جاسىن اكەلسە, ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن ۇلان اۋدانىنان 100 قاراكوزدى اكەلىپ, وندىرىسكە ورنالاستىرادى.
1932 جىلدىڭ قازان ايىندا جاس كوممۋنيست اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى. الماتى قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق اتتى اسكەر پولكىنە كەلگەن ول پولك مەكتەبىنە جىبەرىلىپ, مۇندا مەكتەپتىڭ پورتبيۋرو حاتشىسى بولادى.
اسكەري مىندەتىن وتەگەننەن كەيىن راقاڭ لەنينوگورعا قايتا ورالىپ, قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ كوزگە تۇسكەن جاس جىگىت 1936 جىلى الماتىداعى قازاقتىڭ ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنا تىڭداۋشى ەتىپ جىبەرىلەدى. وندا ەكى جىل وقىپ, قابىلەتتىلىك تانىتقان ر.تولەباەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە ءۇشىنشى حاتشى ەتىلىپ جىبەرىلەدى. اراعا از ۋاقىت سالىپ, ول وسى كوميتەتتىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولادى. سول 1938 جىلى مەركى سايلاۋ وكرۋگىنەن رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولادى...
ءنۇردىلدا ۋاليەۆتىڭ ەستەلىگىنەن العان ءۇزىندىنى وسىمەن ءتامامداپ, ونى ەندى راحىمباي تولەباەۆتىڭ مۇراعاتتان تابىلعان, ءوز قولىمەن جازىلعان ءومىر دەرەگىمەن جالعاستىرايىق.
تولەباەۆتىڭ ءتول جازبالارىنان
...1940 جىلدىڭ اقپانىندا قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى مەنى قىزىلوردا وبلىسىنا جۇمىسقا جىبەردى. مۇندا مەن 1945 جىلدىڭ قاراشا ايىنا دەيىن وبلىستىق ءارى قالالىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعى قىزمەتتەرىن قوسا اتقاردىم... قىزىلوردا وبلىسى نەگىزىنەن كۇرىش ءوسىرۋمەن اينالىسادى. كۇرىشتىڭ سۋدا تۇرىپ, سۋدا عانا وسەتىنى بەلگىلى. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنىڭ جاعدايىمەن اينالىسا باستاعانىمىزدا, سۋ مۇقتاجدىعى الدىمىزدان شىعا كەلدى. بار سۋدىڭ ءوزىنىڭ دەڭگەيى كۇننەن كۇنگە تومەندەپ بارا جاتتى. وزبەك اعايىندار وسىنىڭ الدىندا عانا سىردىڭ جوعارعى اعىسىنان ۇلكەن فەرعانا جارماسىن سالىپ, وزەنگە كوپتەگەن بوگەتتەر ورناتقان ەكەن. ولار سۋدى ءوز كەرەگىنشە جۇمساپ, مارە-سارە بولىپ جاتتى. قىزىلوردا وبلىسىندا قولدان قازىلعان ارىق-جارمالاردىڭ كوبىسى داريا سۋىنان ءبىر-ەكى مەتر جوعارىدا اسىلىپ قالعان. پايداسىز سۋ ونىڭ ارناسىندا كوزدى قىزىقتىرىپ, جارقىراپ اعىپ جاتىر.
نە ىستەۋ كەرەك, بۇل قيىنشىلىقتى قالاي جەڭۋ كەرەك؟ ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان نەگىزگى مىندەت وسى ەدى. مۇنان شىعۋدىڭ ءبىر جولى قاراوزەكتى بايلاۋ دەپ شەشتىك. بۇل ويىمىزدى ىسكە قوسساق سىرداريا, تەرەڭوزەك جانە جالاعاش اۋداندارىنىڭ كوپ شارۋاشىلىقتارى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەر ەدى, ءارى جاڭادان تىڭ جەرلەر يگەرۋگە دە مۇمكىنشىلىك تۋار ەدى.
سونىمەن, مامىر ايىندا قاراوزەك بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىنا كىرىستىك. قاراوزەك ارناسىن بايلاۋ ءۇشىن ۇزىندىعى 50 مەتر, بيىكتىگى بەس مەترلىك بوگەت سوعىپ, ونىڭ ءبىر مەترلىك تابانىن كۇيگەن كىرپىشپەن بەكىتتىك. كۇرىشتى سەبۋ مەرزىمى دە ءوتىپ بارا جاتتى. ءبىز ەكى جاعالاۋدان قازىلاتىن ورالتپا جارمانى دا ازىرلەپ بولماعانبىز. سول تۇندە-اق ەڭبەگىمىز زايا كەتتى. سىردىڭ جويقىن سۋى تاڭەرتەڭ ءبىزدىڭ بوگەتىمىزدەن جۇرناق تا قالدىرعان جوق. بۇل وقيعا قارادۇرسىن ارەكەتىمىزدەن تۇك شىقپايتىنىن كورسەتتى.
ابدەن ابىرجىدىق. بارلىق ماماندار, ەگىنشىلىكتەن تاجىريبەسى بار دەگەن ادامدار, اۋدان باسشىلارى اقىلداسا كەلە قىزىلوردا بوگەتىن سالۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىك. بوگەت قۇرىلىسى ىسكە اسسا سىرداريا, تەرەڭوزەك, جالاعاش جانە قارماقشى اۋداندارىنىڭ شارۋاشىلىقتارىن تۇگەلدەي سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلەتىن ەدى. سونىڭ وزىندە جاڭاقورعان, شيەلى جانە قازالى اۋداندارىنىڭ كولحوزدارى ەگىستىك سۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەي قالاتىن.
اقىلداسا وتىرىپ, كوپ ماماندى ەرتىپ الماتىعا باردىم. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.ن.سكۆورتسوۆ, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆ ءبىزدى تىڭداپ بولعاننان كەيىن ءوزىنىڭ قورىتىندىسىن بەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسىنا تاپسىرما بەردى. مەمجوسپاركوم مەن سۋ شارۋاشىلىعى حالىق كوميسسارياتى ءبىزدىڭ قاتىسۋىمىزبەن قىزىلوردا بوگەت قۇرىلىسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن نەگىزدەپ تۇجىرىمداما بەردى.
ماسكەۋدەن ورالعان ا. سكۆورتسوۆ ي.ۆ. ستالينمەن جولىققاندا ءبىرىنشى ماسەلە ەتىپ قىزىلوردا بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىن قويعانىن مالىمدەدى. ستالين مەمجوسپاركوم مەن كسرو جەر حالىق كوميسسارياتىنا قىزىلوردا بوگەتىن سالۋ تۋرالى بك(ب)پ وك مەن كسرو حالىق كوميسسارياتى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە تاپسىرما بەرىپتى. بۇل حابار وبلىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ تاستادى.
1940 جىل قىزىلوردا وبلىسى ءۇشىن اۋىر جىل بولدى. سىرداريا سۋى كۇرت ءتۇسىپ كەتتى, كوپ كولەمدەگى كۇرىش ەگىستىگى سۋدان قالدى. اسىرەسە, شيەلى اۋدانىنىڭ جاعدايى قيىندادى. قىزىلوردا وبلىسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بك(ب)پ وك-ءنىڭ پلەنۋمىندا اڭگىمە بولىپ, كسرو جەر حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى روگوۆ باستاعان كوميسسيا قۇرىلىپ وبلىسقا كەلدى. كوميسسيا قانشا تىرىسقانىمەن, ونىڭ جۇمىسىنان ونشا ناتيجە شىعا قويمادى.
وسىنداي جاعدايدا شيەلى جارماسىن حالىقتىق ادىسپەن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ورتالىق پارتيا كوميتەتى مەن رەسپۋبليكا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنەن رۇقسات سۇرالىندى. بۇل ەكى جوعارعى ورگانىنىڭ جارما قۇرىلىسىن سالۋ جونىندەگى ارنايى قاۋلىسى 1940 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە قابىلداندى. بۇل قاۋلى بويىنشا قۇرىلىستى 45 كۇن ىشىندە اياقتاۋ مەجەلەندى. قاۋلىنى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وبكوم, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى قابىلداعان قاۋلىدا قۇرىلىستى 5 قازاندا باستاپ, 25 قاراشادا اياقتاۋ كوزدەلىندى. جارمانىڭ ۇزىندىعى 103 كيلومەتر, ساعا جاعىنىڭ ەنى 25 مەتر بولىپ بەلگىلەندى. جارما قۇرىلىسى تەمىر جولدىڭ ەكى جاعىمەن دە جۇرەتىندىكتەن, ول بارلىق كولحوزداردى ەگىستىك سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولدى.
جۇرت جانقيارلىقپەن جۇمىس ىستەدى. موتورلى ەكسكاۆاتورلارعا قاراعاندا جارما تابانىنان توپىراقتى سىرتقا كوپ شىعارعان كولحوزشىلاردىڭ قيمىلىن تاڭعاجايىپ ەرلىك دەپ قالاي ايتپاسسىز!
جۇرتتى ىنتالاندىرۋدىڭ تالاي ءتۇرلەرى ويلاستىرىلدى. ءسويتىپ, جارما قۇرىلىسىن مەرزىمىنەن بەس كۇن بۇرىن 40 كۇندە اياقتادىق. رەسپۋبليكانىڭ باسشى ورگاندارىنا جەڭىسىمىزدى بايانداپ, ونىڭ رەسپۋبليكانىڭ 20 جىلدىق تويىنا تارتۋ ەتتىك.
شىنىندا, بۇل جارمانىڭ وبلىس, رەسپۋبليكا ءۇشىن ماڭىزى قالاي ايتسا دا سىياتىنداي ەدى. ءبىزدى وسى جەڭىسىمىز قايراتتاندىرىپ, ەندى قىزىلوردا بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىن قايتا اڭگىمە ەتە باستادىق. ماسەلەنى قايتا قوزعادىق. ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىز ەسكەرىلىپ, 1940 جىلدىڭ قاراشاسىندا بك/ب/پ مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى قىزىلوردا بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا رۇقسات بەرگەن قاۋلى قابىلدادى. قاۋلىنى الىسىمەن دايىندىق جۇمىسىنا كىرىسىپ تە كەتتىك. قۇرىلىستىڭ باستىعى بولىپ بۇرىنعى سۋ شارۋاشىلىعى حالىق كوميسسارى ا.بەكتاسوۆ تاعايىندالدى. كۇتپەگەن جەردەن ءۇمىتىمىز ءۇزىلدى. كوپ ۇزاماي سۇراپىل سوعىس باستالدى دا كەتتى...
راحىمباي تولەباەۆتىڭ ءوز جازبالارى وسىلاي دەيدى. ال ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى وبلىستىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگى قانداي ەدى؟ ەندىگى ءسوز سول جايىندا.
وبلىس وتان سوعىسى جىلدارىندا
ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ەگىن, مال شارۋاشىلىعى شايقالىپ تۇرعان وبلىستىڭ باس-اياعىن جيناپ, وندىرىستەن قول ۇزبەي قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردا ادامدار دايارلاۋ, مايدان ءورتى شارپىعان جەرلەردەن كۇن سايىن كوشىپ كەلىپ جاتقان مىڭداعان جالاڭاش-جالپى, اۋرۋلى-سىرقاۋلى ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ولارعا باسپانا, تاماق تاۋىپ بەرۋ, جاڭادان ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى.
ءدال وسىنداي قيىنشىلىق جاعدايدا وبلىستا “قاندىارال”, “سۇلۋتوبە”, “جەتىكولجارما”, “شىركەيلى”, “ايۋشىعاناق” جارمالارى قازىلىپ, وڭ جاق, سول جاق قازالى جارمالارى سالىندى. قىزىلوردا قالاسىنىڭ بۇگىنىن, كەلەشەگىن ويلاپ, ونىڭ ورتاسىنان قالانى گۇلدەندىرۋ, كوركەيتۋ ماقساتىندا قالالىق جارما جۇرگىزىلدى.
سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ قىزداردان مەحانيزاتورلار كۋرسى ۇيىمداستىرىلدى. وبلىستىڭ 700 قىزى اۆتوموبيل, تراكتور, كومباينداردى مەڭگەرۋگە اتتاندى. سۋ شارۋاشىلىعىنا ارناپ قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلمايتىن ادامدار قۇرامىنان 612 مامان دايارلاندى. مۇنىڭ 160-ى ايەل ەدى.
1941 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن عانا وبلىس اۋماعىنا ەۆاكۋاتسيامەن 36546 ادام كوشىپ كەلدى. ولاردىڭ ىشىنەن جۇمىسقا جارايتىن 18 مىڭ ادام ەڭبەككە ورنالاستىرىلدى. قازاقستانعا كوشىرىلگەن 142 كاسىپورىننىڭ 11-ءى قىزىلوردا قالاسىنا ورنالاستىرىلدى.
سوعىستىڭ ەكىنشى جىلىنىڭ باسىنان قارقىن العان وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسى سول قارقىننان تۇسكەن جوق. سوعىستىڭ العاشقى ءۇش جىلىندا سوعىستان بۇرىنعى ءۇش جىلعىمەن سالىستىرعاندا وبلىس مەملەكەتكە 465 مىڭ تسەنتنەر استىقتى ارتىق تاپسىردى. وتان قورعاۋ قورىنا استىقتى ارتىق تاپسىرىپ قانا قويماي, ونىڭ ۇستىنە جاۋدان تازارتىلعان جەرلەردىڭ حالقىنا كومەكتەستى. وسى جىلدارى اتى شىققان ديقاندار ىبىراي جاقاەۆتىڭ, كيم مان سامنىڭ, ۇجىم باسشىسى دوسان ەلەۋسىزوۆتىڭ, قاشاقباي ءپىرىموۆتىڭ ەسىمدەرى كەيىنىرەك بۇكىل ەلگە تاراپ, ەگىنشىلىكتىڭ تۋىنا اينالىپ كەتتى.
وبلىستىق ۇيىمداردىڭ باستاۋىمەن سوعىس جىلدارىندا تولدەيتىن ءاربىر 100 انالىقتان 119 قوزى, 79 بۇزاۋ, 78 ق ۇلىن, 46 بوتا الىندى. وبلىس مال وسىرۋدەن, ءتولدەيتىن مال سانىن ارتتىرۋدان, جەمشوپ قورىن جاساۋدان بىرنەشە رەت رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىنداردى جەڭىپ الدى.
سوعىس كەزىندەگى ءۇش جىلدا /1942-43-44 جىلدار/ مەملەكەتتىك جانە قورعانىس قورىنا مال ونىمدەرى, مال تەرىسى ونىڭ الدىنداعى ءۇش جىلداعىدان اناعۇرلىم ارتىق تاپسىرىلدى. سونىڭ وزىندە بارلىق ت ۇلىك بويىنشا مال سانى ارتتى. وبلىس مالشىلارى وسىنداي جانقيارلىق ەڭبەكتەرىمەن كسرو مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن جەڭىپ الدى.
وبلىس جۇرتشىلىعى تالاي پاتريوتتىق ىستەردىڭ باستاۋشىسى بولا ءبىلدى. سول ءۇشىن مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنەن 11 رەت العىس الدى. سوعىس جىلدارىندا قىزىلوردا وبلىسى ءوزىنىڭ ەڭبەك كورسەتكىشتەرى بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ الدىن بەرگەن جوق. قىزىلوردالىقتار مايدان دالالارىندا دا ەرلىكپەن شايقاستى.
وسى جۇمىستاردىڭ ءبارىنىڭ باسى-قاسىندا باسشى ءارى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە راحىمباي تولەباەۆ ءجۇردى. ەڭ باستىسى, ونىڭ جۇمىسىنان ءىز قالدى, ەل اۋزىندا اتى قالدى. وسى كۇننىڭ وزىندە سىر بويىندا ەرتەرەكتە سالىنعان ماڭىزدى سۋ قۇرىلىستارى اڭگىمە بولا قالسا, وبلىستىڭ قيىن كەزدەگى باسشىسى راحىمباي تولەباەۆتىڭ اتى اتالماي قالمايدى.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى ىسكە اسىرىلعان قىزىلوردا پلوتيناسىنىڭ قۇرىلىسى بولدى. سوعىسقا دەيىن بك (ب)پ وك مەن كسرو حالىق كوميسسارياتى كەڭەسىنىڭ وسى جونىندە قابىلداعان قاۋلىسى سۇراپىل سوعىس سالدارىنان توقتاپ قالعان بولاتىن. مىنەكەي, وسى قۇرىلىس 1945 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە قايتا جالعاستى.
پلوتينانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ر.تولەباەۆ سويلەگەن سوزىندە:
– جولداستار! وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قىزىلوردا وبلىسى پلوتيناسىنىڭ قۇرىلىسى 1941 جىلى باستالماقشى ەدى, نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ ەلىمىزگە شابۋىل جاساۋىنا بايلانىستى كەيىنگە قالدىرىلعان بولاتىن. سودان بەرى قاراي اسا قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكىزىپ, بۇگىندە سوعىس جاعدايى مۇلدەم وزگەردى, جاۋ ءوز ۇڭگىرىندە تالقاندالۋدا. قازىر قۇرىلىستى باستاۋعا مۇمكىنشىلىگىمىز مول, سوندىقتان ونى باستاعالى وتىرمىز. قۇرىلىستى قازاق كسسر-ءىنىڭ 25 جىلدىق ۇلى تويىنا ءبىتىرۋىمىز كەرەك, – دەگەن بولاتىن.
بۇل ارمان ورىندالىپ, پلوتينا قۇرىلىسى ۋاقتىلى ءبىتىپ, قىزىلوردا وبلىسى ەكونوميكاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىندا پلوتينانىڭ ۇلكەن ءرول اتارعانىنا ەل كۋا.
قيىنشىلىق كەزدە ەل باسقارعان قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن وتانى كەزىندە جوعارى باعالادى. 1940 جىلى ر.تولەباەۆ قازاق كسسر-ءىنىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى “قۇرمەت بەلگىسى”, 1944 جىلى وتان سوعىسى, 1945 جىلى “قىزىل جۇلدىز” وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. ولارعا قوسا بىرنەشە مەدالدارمەن, جوعارعى كەڭەستىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ناگرادتالدى. ول كىسى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ بىرنەشە رەت سايلاندى. بۇل ونىڭ قىزىلوردا وبلىسىنا, ەلىنە جاساعان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەدى.
ەستەلىك دەرەك ءبۇي دەيدى
وبلىس باسقارعان جىلداردا راحىمباي تولەباەۆ, ارينە, كوپ كىسىلەرمەن كەزدەستى, كوپ ادامدارمەن قىزمەت بابىندا ارالاس-قۇرالاس بولدى. بۇل كۇندە ولاردىڭ كوبىسىنىڭ كوزى جوق, بارى دا نەكەن-ساياق. سولاردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىز بىلايشا سىر شەرتەدى:
– ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ءبىرىنشى بەلارۋس مايدانىنىڭ №1 برەست اتقىشتار ديۆيزياسىندا بولدىم. 1944 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا اسكەرگە ازىق-ت ۇلىك اكەلۋ ءۇشىن ءۇش جاۋىنگەردى قازاقستانعا جىبەردى. ءبىزدى رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى د.ا.قوناەۆ قابىلدادى. ءمان-جايعا قانىققان سوڭ ديمەكەڭ بىزگە بەس كۇنگە تۋعان اۋىلدارىمىزعا بارىپ قايتۋعا رۇقسات بەردى. اۋىلدان ورالساق, اسكەرگە قىزىلوردا وبلىسىنان 60 توننا اق كۇرىش پەن 40 توننا كەپكەن بالىق بولىنەتىن بولىپ شەشىم شىعارىلىپتى. سونىمەن قىزىلوردا قايداسىڭ دەپ جولعا شىقتىق.
قىزىلورداعا كەلسەك وبلىس اكىمى راحىمباي تولەباەۆ شيەلى اۋدانىندا ءىسساپاردا ءجۇر ەكەن. وبكوم قىزمەتكەرلەرى تەلەفون ارقىلى بايلانىسقاندا, ول ءبىزدى ءوز ۇيىندە قوناق ەتۋدى تاپسىردى. نە كەرەك, سودان ءبىزدى تولەباي اقساقال قارسى الىپ قوناق ەتتى. راحىمبايدىڭ كەلىنشەگى ەرىنىڭ جوقتىعىن بىلدىرمەي, قالتقىسىز قىزمەت جاسادى.
ەرتەڭىنە راحىمباي ءبىزدى ارنايى ۆاگونمەن شيەلىگە الدىرىپ, كۇتىپ الدى. سوعىستا جۇرگەن ساربازدار – بىزدەرگە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلدى. پويىزدى ون التى اتقا مىنگەن, ۇلتتىق كيىم كيگەن ون التى قىز قۇرمەتپەن كۇتىپ الىپ, “قىزىلتۋ” كولحوزىنا باستادى. سوندا قوناق بولدىق. سول جولى ىبىراي جاقاەۆپەن كەزدەستىك, ول كەزدە ول ەگىس بريگاديرى ەكەن. ەرتەڭىنە شيەلىنىڭ شىعىس بەتكەيىندەگى ء“شاۋلىمشى” دەگەن جەردە وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ 27 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكە بولدى, وعان ءبىز دە قاتىستىق.
راحىمباي تولەباەۆ اعامىز ءبىزدى سولايشا ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الىپ, قيماس كوڭىلمەن شىعارىپ سالدى. ءبىز مايدانعا مول بايلىقپەن ورالدىق. سول ءبىر ساتتەردى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەن قيماستىق سەزىممەن ەسكە الامىن...
حالىق جازۋشىسى وسىلاي دەيدى.
مىنە, راحىمباي تولەباەۆقا قاتىستى وسى تەكتەس دەرەكتەردى ءالى دە جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. دەگەندە وسىمەن شەكتەلگەندى ءجون كوردىك. ويلى وقىرمان ءبىز جيناقتاعان ازدى-كوپتى ەستەلىكتەر مەن قۇجاتتارعا كوز جۇگىرتە وتىرىپ, سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى سىر ەلىن باسقارعان ايتۋلى ازامات, بىلىكتى باسشى حاقىندا وي تۇيەر, جادىن جاڭعىرتار, كەرەك-اۋ دەگەنىن كەيىنگىگە عيبرات ەتەر دەگەن نيەتتەمىز.
ءسوز سوڭى
راحىمباي تولەباەۆ سىر ەلى ءۇشىن تەر توگىپ, ايانباي, تالماي ەڭبەك ەتتى. الدىمەن ايتارىمىز, ول وبلىستى باسقارعان تۇستا ايماعىمىزدى سۋلاندىرۋ باعىتىنداعى ۇلكەن شارالار ىسكە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, شيەلى, شىركەيلى كانالدارى حالىقتىق اسار ادىسىمەن قازىلدى, سىرداريا وزەنىنە قىزىلوردا پلوتيناسىن سالۋعا مەملەكەتتىك جوعارعى ورگانداردىڭ بەتى بۇرىلىپ, ارنايى شەشىم شىعارىلدى. اتالعان كانالدار مەن پلوتينانىڭ يگىلىگىن سىر ەلى ءوز قاجەتىنە جاراتۋمەن كەلەدى.
سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى وبلىس جۇرتشىلىعى تىلدا ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەر مەن تاپسىرىستاردى ۇنەمى ورىنداپ وتىردى. ەڭبەكشىلەردىڭ كۇش-جىگەرى جەڭىستى جاقىنداتۋعا جۇمىلدىرىلدى, وتانشىلدىق رۋح تاسقىنداي ءتۇستى. ىبىراي جاقاەۆ, قاشاقباي ءپىرىموۆ, دوسان ەلەۋسىزوۆ سىندى پاتريوتتار جەكە قارجىلارىن وتان قورعاۋعا جۇمسادى. وسىنىڭ بارشاسى, ارينە, وزىنەن ءوزى جۇزەگە اسقان جوق. باسشى مەن قوسشىنىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى, ونى قالىڭ بۇقارانىڭ قولداۋى ارقاسىندا جۇزەگە استى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەگى اۋىزبىرشىلىكپەن اتقارىلعان ايبىندى ىستەر مەن بىلىكتى باسشىلىق ەلدى سوعىس شىرعالاڭىنان شىعاردى. سونىڭ باسىندا بولعان, باسشىلىق ەتكەن راحىمباي تولەباەۆ سەكىلدى ەرلەردىڭ ەسىمىن مەرەيلى مەرەكەلەر تۇسىندا ايرىقشا اتاعان ورىندى دەپ ەسەپتەيمىز. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى جىلى ونىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا راحىمباي اعانىڭ ءبىر ۇل, ءتورت قىزى (مارات, سۆەتا, باقىت, ۇمىتكۇل, ساۋلە) الماتى قالاسىندا حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سان سالاسىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ, ءوسىپ-ءونىپ جاتىر.
اسكەربەك راحىمبەك ۇلى, جۋرناليست.
قىزىلوردا وبلىسى.
سول تۇستا سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولعان راحىمباي تولەباەۆتىڭ اتى اتالىپ قالدى. ورتاق اڭگىمەنىڭ ورتاسىندا ويىن وزدىرىپ وتىرعان اعالاردىڭ ءبىرى:
– جاس ەدى, جالىندى ەدى, – دەپ وزەكتى اڭگىمەگە تامىزىق تاستاعانداي بولدى. ونى وسىنداعىلار جامىراسىپ, قىزۋ قولداپ كەتكەن ەدى.
– راحىمبايدىڭ وبلىس تاريحىندا وزىندىك ورنى بار.
– وۋ, جان الىپ, جان بەرىسكەن سوعىس جىلدارى ەل باسقارۋ وڭاي بولىپ پا؟
– نە ايتاتىنى بار, سايىپقىران ەدى عوي.
– ونى بىلەتىندەر ازايىپ قالدى-اۋ.
– راحىمباي تولەباەۆتى سىر ەلى ۇمىتپاۋى كەرەك...
وسىنداي وي-پىكىرلەر ءبىر قاۋىم ۋاقىت ايتىلىپ بارىپ, تولاستاعانداي تۇستا ماعان سالماق سالىنعانداي ەدى.
– گازەتتە ىستەيسىڭ, قولىڭنان كەلەدى, جارقىراتىپ جاز, – دەدى وسىنداعىنىڭ جاسى ۇلكەنى. – مىنا مەرەكەلى كۇندەرى اياۋلى ازاماتتىڭ ەسىمى ەل قۇلاعىنا جەتسىن.
بايلام وسى بولدى. ويلاعان كىسىگە بۇلاردىڭ ايتىپ وتىرعاندارى دا ورىندى سەكىلدى. وتكەن ءومىردى, ونىڭ ورگە سۇيرەگەن ورەلى ازاماتتارىن ۇمىتۋعا بولمايدى. بۇرىنعىنىڭ ساباقتارى بولاشاققا قاجەت. كەمەلدى كەلەر ۇرپاق ودان كەرەگىن الار, جاقسىسىن جاراتار....
سونىمەن نەدەن باستاۋ كەرەك؟ ويىما “سىر بويى” (بۇرىن “لەنين جولى”) گازەتىنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى نۇردىلدا ۋاليەۆ اعامىز ورالدى. نۇرەكەڭ كەزىندە ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى وبلىس باسپاسوزىنەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان. ونىڭ بەر جاعىندا ول كىسىنىڭ راحىمباي تولەباەۆ تۋرالى ايتقاندارىن قۇلاعىمىز شالعان. وكىنىشتىسى, تۇسىندا بالەندەي ءمان بەرمەپپىز. نۇرەكەڭنىڭ ۇيىنە تەلەفون شالىپ ەدىم, جەڭگەي كوتەردى, اعامىزدىڭ اۋىرلاڭقىراپ وتىرعانىن ايتتى.
امال جوق, گازەت تىگىندىلەرىن, مۇراعات قۇجاتتارىن اۋدارىستىرۋ باستالدى. ساتىنە وراي, نۇرەكەڭنىڭ وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن سابىر ارىستانباەۆپەن بىرىگىپ جازعان ماقالاسى الدىمەن قولعا ءتۇستى. اعامىزدىڭ كوڭىلى دۇرىس ەكەن دەيمىن ءوزىم دە كوڭىلدەنىپ, تىنىسىم دا اشىلعانداي بولىپ...
ءنۇردىلدا ۋاليەۆتىڭ جازبالارىنان
ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان ازامات راحىمباي تولەباەۆ وبلىستىق پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلىگىنە سوعىس باستالاردان ءبىر جىلدان استام بۇرىن – 1940 جىلدىڭ اقپانىندا كەلىپتى. سوندا ول وتىزعا دا تولماعان ەكەن.
سونىمەن, ر.تولەباەۆ كىم ەدى؟ ول قازاقستاننىڭ شىعىسىندا – ۇلان اۋدانىنداعى قىزىلتاس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى بۇكىل وڭىرگە بەلگىلى پەش ۇستاسى ەكەن. الايدا, ءوز وتباسىنىڭ, وعان قوسا ەرتە قايتىس بولعان اعا-ىنىلەرىنىڭ التى جانى قوسىلىپ, تاپقانى تاماعىنا جەتپەي ءبىر قورا جان قيىنشىلىقتىڭ نەبىر ازابىن تارتقان. بالا كەزىندە ول وزىنە دەپ ارناپ تىگىلگەن ءبىر كيىم كيمەي ءوسىپتى. جازدا ەگىن ەكتى, مال باقتى. ول 1925 جىلى ءبىرىنشى مەكتەپ ەسىگىن 15 جاسىندا اشىپ, ۇلانداعى ورىس ورتا مەكتەبىنىڭ ەكى كلاسىن ءبىتىردى. اراعا ەكى جىل سالىپ وسكەمەندەگى ءتورت كلاستى قازاق مەكتەبىندە ەكى جىل وقىدى.
وسىدان كەيىن راحىمبايدىڭ ناعىز ەڭبەك جولى باستالادى. ول ريددەر رۋدنيگىندە جۇمىسشى بولىپ ىستەپ ءجۇرىپ, وسىنداعى فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەسىن ءبىتىردى, كومسومول قاتارىنا ءوتتى. قوعامدىق جۇمىستا كوزگە تۇسكەن جاس جىگىت كوپ ۇزاماي قورعانىس زاۋىتىنىڭ كاسىپوداق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا, ونان كەيىن زاۋىت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاتىلادى. مۇندا ول كاسىپورىندى قازاق جاستارىمەن نىعايتۋ ءجونىندە ايرىقشا قيمىل تانىتتى. ول ارنايى تاپسىرمامەن قازاق اراسىن ارالاپ, قۋ اۋدانىنان ريددەرگە 150 قازاق جاسىن اكەلسە, ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن ۇلان اۋدانىنان 100 قاراكوزدى اكەلىپ, وندىرىسكە ورنالاستىرادى.
1932 جىلدىڭ قازان ايىندا جاس كوممۋنيست اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى. الماتى قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق اتتى اسكەر پولكىنە كەلگەن ول پولك مەكتەبىنە جىبەرىلىپ, مۇندا مەكتەپتىڭ پورتبيۋرو حاتشىسى بولادى.
اسكەري مىندەتىن وتەگەننەن كەيىن راقاڭ لەنينوگورعا قايتا ورالىپ, قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ كوزگە تۇسكەن جاس جىگىت 1936 جىلى الماتىداعى قازاقتىڭ ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنا تىڭداۋشى ەتىپ جىبەرىلەدى. وندا ەكى جىل وقىپ, قابىلەتتىلىك تانىتقان ر.تولەباەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە ءۇشىنشى حاتشى ەتىلىپ جىبەرىلەدى. اراعا از ۋاقىت سالىپ, ول وسى كوميتەتتىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولادى. سول 1938 جىلى مەركى سايلاۋ وكرۋگىنەن رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولادى...
ءنۇردىلدا ۋاليەۆتىڭ ەستەلىگىنەن العان ءۇزىندىنى وسىمەن ءتامامداپ, ونى ەندى راحىمباي تولەباەۆتىڭ مۇراعاتتان تابىلعان, ءوز قولىمەن جازىلعان ءومىر دەرەگىمەن جالعاستىرايىق.
تولەباەۆتىڭ ءتول جازبالارىنان
...1940 جىلدىڭ اقپانىندا قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى مەنى قىزىلوردا وبلىسىنا جۇمىسقا جىبەردى. مۇندا مەن 1945 جىلدىڭ قاراشا ايىنا دەيىن وبلىستىق ءارى قالالىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعى قىزمەتتەرىن قوسا اتقاردىم... قىزىلوردا وبلىسى نەگىزىنەن كۇرىش ءوسىرۋمەن اينالىسادى. كۇرىشتىڭ سۋدا تۇرىپ, سۋدا عانا وسەتىنى بەلگىلى. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنىڭ جاعدايىمەن اينالىسا باستاعانىمىزدا, سۋ مۇقتاجدىعى الدىمىزدان شىعا كەلدى. بار سۋدىڭ ءوزىنىڭ دەڭگەيى كۇننەن كۇنگە تومەندەپ بارا جاتتى. وزبەك اعايىندار وسىنىڭ الدىندا عانا سىردىڭ جوعارعى اعىسىنان ۇلكەن فەرعانا جارماسىن سالىپ, وزەنگە كوپتەگەن بوگەتتەر ورناتقان ەكەن. ولار سۋدى ءوز كەرەگىنشە جۇمساپ, مارە-سارە بولىپ جاتتى. قىزىلوردا وبلىسىندا قولدان قازىلعان ارىق-جارمالاردىڭ كوبىسى داريا سۋىنان ءبىر-ەكى مەتر جوعارىدا اسىلىپ قالعان. پايداسىز سۋ ونىڭ ارناسىندا كوزدى قىزىقتىرىپ, جارقىراپ اعىپ جاتىر.
نە ىستەۋ كەرەك, بۇل قيىنشىلىقتى قالاي جەڭۋ كەرەك؟ ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان نەگىزگى مىندەت وسى ەدى. مۇنان شىعۋدىڭ ءبىر جولى قاراوزەكتى بايلاۋ دەپ شەشتىك. بۇل ويىمىزدى ىسكە قوسساق سىرداريا, تەرەڭوزەك جانە جالاعاش اۋداندارىنىڭ كوپ شارۋاشىلىقتارى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەر ەدى, ءارى جاڭادان تىڭ جەرلەر يگەرۋگە دە مۇمكىنشىلىك تۋار ەدى.
سونىمەن, مامىر ايىندا قاراوزەك بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىنا كىرىستىك. قاراوزەك ارناسىن بايلاۋ ءۇشىن ۇزىندىعى 50 مەتر, بيىكتىگى بەس مەترلىك بوگەت سوعىپ, ونىڭ ءبىر مەترلىك تابانىن كۇيگەن كىرپىشپەن بەكىتتىك. كۇرىشتى سەبۋ مەرزىمى دە ءوتىپ بارا جاتتى. ءبىز ەكى جاعالاۋدان قازىلاتىن ورالتپا جارمانى دا ازىرلەپ بولماعانبىز. سول تۇندە-اق ەڭبەگىمىز زايا كەتتى. سىردىڭ جويقىن سۋى تاڭەرتەڭ ءبىزدىڭ بوگەتىمىزدەن جۇرناق تا قالدىرعان جوق. بۇل وقيعا قارادۇرسىن ارەكەتىمىزدەن تۇك شىقپايتىنىن كورسەتتى.
ابدەن ابىرجىدىق. بارلىق ماماندار, ەگىنشىلىكتەن تاجىريبەسى بار دەگەن ادامدار, اۋدان باسشىلارى اقىلداسا كەلە قىزىلوردا بوگەتىن سالۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىك. بوگەت قۇرىلىسى ىسكە اسسا سىرداريا, تەرەڭوزەك, جالاعاش جانە قارماقشى اۋداندارىنىڭ شارۋاشىلىقتارىن تۇگەلدەي سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلەتىن ەدى. سونىڭ وزىندە جاڭاقورعان, شيەلى جانە قازالى اۋداندارىنىڭ كولحوزدارى ەگىستىك سۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەي قالاتىن.
اقىلداسا وتىرىپ, كوپ ماماندى ەرتىپ الماتىعا باردىم. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.ن.سكۆورتسوۆ, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆ ءبىزدى تىڭداپ بولعاننان كەيىن ءوزىنىڭ قورىتىندىسىن بەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسىنا تاپسىرما بەردى. مەمجوسپاركوم مەن سۋ شارۋاشىلىعى حالىق كوميسسارياتى ءبىزدىڭ قاتىسۋىمىزبەن قىزىلوردا بوگەت قۇرىلىسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن نەگىزدەپ تۇجىرىمداما بەردى.
ماسكەۋدەن ورالعان ا. سكۆورتسوۆ ي.ۆ. ستالينمەن جولىققاندا ءبىرىنشى ماسەلە ەتىپ قىزىلوردا بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىن قويعانىن مالىمدەدى. ستالين مەمجوسپاركوم مەن كسرو جەر حالىق كوميسسارياتىنا قىزىلوردا بوگەتىن سالۋ تۋرالى بك(ب)پ وك مەن كسرو حالىق كوميسسارياتى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە تاپسىرما بەرىپتى. بۇل حابار وبلىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ تاستادى.
1940 جىل قىزىلوردا وبلىسى ءۇشىن اۋىر جىل بولدى. سىرداريا سۋى كۇرت ءتۇسىپ كەتتى, كوپ كولەمدەگى كۇرىش ەگىستىگى سۋدان قالدى. اسىرەسە, شيەلى اۋدانىنىڭ جاعدايى قيىندادى. قىزىلوردا وبلىسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بك(ب)پ وك-ءنىڭ پلەنۋمىندا اڭگىمە بولىپ, كسرو جەر حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى روگوۆ باستاعان كوميسسيا قۇرىلىپ وبلىسقا كەلدى. كوميسسيا قانشا تىرىسقانىمەن, ونىڭ جۇمىسىنان ونشا ناتيجە شىعا قويمادى.
وسىنداي جاعدايدا شيەلى جارماسىن حالىقتىق ادىسپەن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ورتالىق پارتيا كوميتەتى مەن رەسپۋبليكا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنەن رۇقسات سۇرالىندى. بۇل ەكى جوعارعى ورگانىنىڭ جارما قۇرىلىسىن سالۋ جونىندەگى ارنايى قاۋلىسى 1940 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە قابىلداندى. بۇل قاۋلى بويىنشا قۇرىلىستى 45 كۇن ىشىندە اياقتاۋ مەجەلەندى. قاۋلىنى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وبكوم, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى قابىلداعان قاۋلىدا قۇرىلىستى 5 قازاندا باستاپ, 25 قاراشادا اياقتاۋ كوزدەلىندى. جارمانىڭ ۇزىندىعى 103 كيلومەتر, ساعا جاعىنىڭ ەنى 25 مەتر بولىپ بەلگىلەندى. جارما قۇرىلىسى تەمىر جولدىڭ ەكى جاعىمەن دە جۇرەتىندىكتەن, ول بارلىق كولحوزداردى ەگىستىك سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولدى.
جۇرت جانقيارلىقپەن جۇمىس ىستەدى. موتورلى ەكسكاۆاتورلارعا قاراعاندا جارما تابانىنان توپىراقتى سىرتقا كوپ شىعارعان كولحوزشىلاردىڭ قيمىلىن تاڭعاجايىپ ەرلىك دەپ قالاي ايتپاسسىز!
جۇرتتى ىنتالاندىرۋدىڭ تالاي ءتۇرلەرى ويلاستىرىلدى. ءسويتىپ, جارما قۇرىلىسىن مەرزىمىنەن بەس كۇن بۇرىن 40 كۇندە اياقتادىق. رەسپۋبليكانىڭ باسشى ورگاندارىنا جەڭىسىمىزدى بايانداپ, ونىڭ رەسپۋبليكانىڭ 20 جىلدىق تويىنا تارتۋ ەتتىك.
شىنىندا, بۇل جارمانىڭ وبلىس, رەسپۋبليكا ءۇشىن ماڭىزى قالاي ايتسا دا سىياتىنداي ەدى. ءبىزدى وسى جەڭىسىمىز قايراتتاندىرىپ, ەندى قىزىلوردا بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىن قايتا اڭگىمە ەتە باستادىق. ماسەلەنى قايتا قوزعادىق. ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىز ەسكەرىلىپ, 1940 جىلدىڭ قاراشاسىندا بك/ب/پ مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى قىزىلوردا بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا رۇقسات بەرگەن قاۋلى قابىلدادى. قاۋلىنى الىسىمەن دايىندىق جۇمىسىنا كىرىسىپ تە كەتتىك. قۇرىلىستىڭ باستىعى بولىپ بۇرىنعى سۋ شارۋاشىلىعى حالىق كوميسسارى ا.بەكتاسوۆ تاعايىندالدى. كۇتپەگەن جەردەن ءۇمىتىمىز ءۇزىلدى. كوپ ۇزاماي سۇراپىل سوعىس باستالدى دا كەتتى...
راحىمباي تولەباەۆتىڭ ءوز جازبالارى وسىلاي دەيدى. ال ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى وبلىستىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگى قانداي ەدى؟ ەندىگى ءسوز سول جايىندا.
وبلىس وتان سوعىسى جىلدارىندا
ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ەگىن, مال شارۋاشىلىعى شايقالىپ تۇرعان وبلىستىڭ باس-اياعىن جيناپ, وندىرىستەن قول ۇزبەي قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردا ادامدار دايارلاۋ, مايدان ءورتى شارپىعان جەرلەردەن كۇن سايىن كوشىپ كەلىپ جاتقان مىڭداعان جالاڭاش-جالپى, اۋرۋلى-سىرقاۋلى ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ولارعا باسپانا, تاماق تاۋىپ بەرۋ, جاڭادان ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى.
ءدال وسىنداي قيىنشىلىق جاعدايدا وبلىستا “قاندىارال”, “سۇلۋتوبە”, “جەتىكولجارما”, “شىركەيلى”, “ايۋشىعاناق” جارمالارى قازىلىپ, وڭ جاق, سول جاق قازالى جارمالارى سالىندى. قىزىلوردا قالاسىنىڭ بۇگىنىن, كەلەشەگىن ويلاپ, ونىڭ ورتاسىنان قالانى گۇلدەندىرۋ, كوركەيتۋ ماقساتىندا قالالىق جارما جۇرگىزىلدى.
سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ قىزداردان مەحانيزاتورلار كۋرسى ۇيىمداستىرىلدى. وبلىستىڭ 700 قىزى اۆتوموبيل, تراكتور, كومباينداردى مەڭگەرۋگە اتتاندى. سۋ شارۋاشىلىعىنا ارناپ قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلمايتىن ادامدار قۇرامىنان 612 مامان دايارلاندى. مۇنىڭ 160-ى ايەل ەدى.
1941 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن عانا وبلىس اۋماعىنا ەۆاكۋاتسيامەن 36546 ادام كوشىپ كەلدى. ولاردىڭ ىشىنەن جۇمىسقا جارايتىن 18 مىڭ ادام ەڭبەككە ورنالاستىرىلدى. قازاقستانعا كوشىرىلگەن 142 كاسىپورىننىڭ 11-ءى قىزىلوردا قالاسىنا ورنالاستىرىلدى.
سوعىستىڭ ەكىنشى جىلىنىڭ باسىنان قارقىن العان وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسى سول قارقىننان تۇسكەن جوق. سوعىستىڭ العاشقى ءۇش جىلىندا سوعىستان بۇرىنعى ءۇش جىلعىمەن سالىستىرعاندا وبلىس مەملەكەتكە 465 مىڭ تسەنتنەر استىقتى ارتىق تاپسىردى. وتان قورعاۋ قورىنا استىقتى ارتىق تاپسىرىپ قانا قويماي, ونىڭ ۇستىنە جاۋدان تازارتىلعان جەرلەردىڭ حالقىنا كومەكتەستى. وسى جىلدارى اتى شىققان ديقاندار ىبىراي جاقاەۆتىڭ, كيم مان سامنىڭ, ۇجىم باسشىسى دوسان ەلەۋسىزوۆتىڭ, قاشاقباي ءپىرىموۆتىڭ ەسىمدەرى كەيىنىرەك بۇكىل ەلگە تاراپ, ەگىنشىلىكتىڭ تۋىنا اينالىپ كەتتى.
وبلىستىق ۇيىمداردىڭ باستاۋىمەن سوعىس جىلدارىندا تولدەيتىن ءاربىر 100 انالىقتان 119 قوزى, 79 بۇزاۋ, 78 ق ۇلىن, 46 بوتا الىندى. وبلىس مال وسىرۋدەن, ءتولدەيتىن مال سانىن ارتتىرۋدان, جەمشوپ قورىن جاساۋدان بىرنەشە رەت رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىنداردى جەڭىپ الدى.
سوعىس كەزىندەگى ءۇش جىلدا /1942-43-44 جىلدار/ مەملەكەتتىك جانە قورعانىس قورىنا مال ونىمدەرى, مال تەرىسى ونىڭ الدىنداعى ءۇش جىلداعىدان اناعۇرلىم ارتىق تاپسىرىلدى. سونىڭ وزىندە بارلىق ت ۇلىك بويىنشا مال سانى ارتتى. وبلىس مالشىلارى وسىنداي جانقيارلىق ەڭبەكتەرىمەن كسرو مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن جەڭىپ الدى.
وبلىس جۇرتشىلىعى تالاي پاتريوتتىق ىستەردىڭ باستاۋشىسى بولا ءبىلدى. سول ءۇشىن مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنەن 11 رەت العىس الدى. سوعىس جىلدارىندا قىزىلوردا وبلىسى ءوزىنىڭ ەڭبەك كورسەتكىشتەرى بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ الدىن بەرگەن جوق. قىزىلوردالىقتار مايدان دالالارىندا دا ەرلىكپەن شايقاستى.
وسى جۇمىستاردىڭ ءبارىنىڭ باسى-قاسىندا باسشى ءارى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە راحىمباي تولەباەۆ ءجۇردى. ەڭ باستىسى, ونىڭ جۇمىسىنان ءىز قالدى, ەل اۋزىندا اتى قالدى. وسى كۇننىڭ وزىندە سىر بويىندا ەرتەرەكتە سالىنعان ماڭىزدى سۋ قۇرىلىستارى اڭگىمە بولا قالسا, وبلىستىڭ قيىن كەزدەگى باسشىسى راحىمباي تولەباەۆتىڭ اتى اتالماي قالمايدى.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى ىسكە اسىرىلعان قىزىلوردا پلوتيناسىنىڭ قۇرىلىسى بولدى. سوعىسقا دەيىن بك (ب)پ وك مەن كسرو حالىق كوميسسارياتى كەڭەسىنىڭ وسى جونىندە قابىلداعان قاۋلىسى سۇراپىل سوعىس سالدارىنان توقتاپ قالعان بولاتىن. مىنەكەي, وسى قۇرىلىس 1945 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە قايتا جالعاستى.
پلوتينانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ر.تولەباەۆ سويلەگەن سوزىندە:
– جولداستار! وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قىزىلوردا وبلىسى پلوتيناسىنىڭ قۇرىلىسى 1941 جىلى باستالماقشى ەدى, نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ ەلىمىزگە شابۋىل جاساۋىنا بايلانىستى كەيىنگە قالدىرىلعان بولاتىن. سودان بەرى قاراي اسا قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكىزىپ, بۇگىندە سوعىس جاعدايى مۇلدەم وزگەردى, جاۋ ءوز ۇڭگىرىندە تالقاندالۋدا. قازىر قۇرىلىستى باستاۋعا مۇمكىنشىلىگىمىز مول, سوندىقتان ونى باستاعالى وتىرمىز. قۇرىلىستى قازاق كسسر-ءىنىڭ 25 جىلدىق ۇلى تويىنا ءبىتىرۋىمىز كەرەك, – دەگەن بولاتىن.
بۇل ارمان ورىندالىپ, پلوتينا قۇرىلىسى ۋاقتىلى ءبىتىپ, قىزىلوردا وبلىسى ەكونوميكاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىندا پلوتينانىڭ ۇلكەن ءرول اتارعانىنا ەل كۋا.
قيىنشىلىق كەزدە ەل باسقارعان قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن وتانى كەزىندە جوعارى باعالادى. 1940 جىلى ر.تولەباەۆ قازاق كسسر-ءىنىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى “قۇرمەت بەلگىسى”, 1944 جىلى وتان سوعىسى, 1945 جىلى “قىزىل جۇلدىز” وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. ولارعا قوسا بىرنەشە مەدالدارمەن, جوعارعى كەڭەستىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ناگرادتالدى. ول كىسى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ بىرنەشە رەت سايلاندى. بۇل ونىڭ قىزىلوردا وبلىسىنا, ەلىنە جاساعان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەدى.
ەستەلىك دەرەك ءبۇي دەيدى
وبلىس باسقارعان جىلداردا راحىمباي تولەباەۆ, ارينە, كوپ كىسىلەرمەن كەزدەستى, كوپ ادامدارمەن قىزمەت بابىندا ارالاس-قۇرالاس بولدى. بۇل كۇندە ولاردىڭ كوبىسىنىڭ كوزى جوق, بارى دا نەكەن-ساياق. سولاردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىز بىلايشا سىر شەرتەدى:
– ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ءبىرىنشى بەلارۋس مايدانىنىڭ №1 برەست اتقىشتار ديۆيزياسىندا بولدىم. 1944 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا اسكەرگە ازىق-ت ۇلىك اكەلۋ ءۇشىن ءۇش جاۋىنگەردى قازاقستانعا جىبەردى. ءبىزدى رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى د.ا.قوناەۆ قابىلدادى. ءمان-جايعا قانىققان سوڭ ديمەكەڭ بىزگە بەس كۇنگە تۋعان اۋىلدارىمىزعا بارىپ قايتۋعا رۇقسات بەردى. اۋىلدان ورالساق, اسكەرگە قىزىلوردا وبلىسىنان 60 توننا اق كۇرىش پەن 40 توننا كەپكەن بالىق بولىنەتىن بولىپ شەشىم شىعارىلىپتى. سونىمەن قىزىلوردا قايداسىڭ دەپ جولعا شىقتىق.
قىزىلورداعا كەلسەك وبلىس اكىمى راحىمباي تولەباەۆ شيەلى اۋدانىندا ءىسساپاردا ءجۇر ەكەن. وبكوم قىزمەتكەرلەرى تەلەفون ارقىلى بايلانىسقاندا, ول ءبىزدى ءوز ۇيىندە قوناق ەتۋدى تاپسىردى. نە كەرەك, سودان ءبىزدى تولەباي اقساقال قارسى الىپ قوناق ەتتى. راحىمبايدىڭ كەلىنشەگى ەرىنىڭ جوقتىعىن بىلدىرمەي, قالتقىسىز قىزمەت جاسادى.
ەرتەڭىنە راحىمباي ءبىزدى ارنايى ۆاگونمەن شيەلىگە الدىرىپ, كۇتىپ الدى. سوعىستا جۇرگەن ساربازدار – بىزدەرگە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلدى. پويىزدى ون التى اتقا مىنگەن, ۇلتتىق كيىم كيگەن ون التى قىز قۇرمەتپەن كۇتىپ الىپ, “قىزىلتۋ” كولحوزىنا باستادى. سوندا قوناق بولدىق. سول جولى ىبىراي جاقاەۆپەن كەزدەستىك, ول كەزدە ول ەگىس بريگاديرى ەكەن. ەرتەڭىنە شيەلىنىڭ شىعىس بەتكەيىندەگى ء“شاۋلىمشى” دەگەن جەردە وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ 27 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكە بولدى, وعان ءبىز دە قاتىستىق.
راحىمباي تولەباەۆ اعامىز ءبىزدى سولايشا ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الىپ, قيماس كوڭىلمەن شىعارىپ سالدى. ءبىز مايدانعا مول بايلىقپەن ورالدىق. سول ءبىر ساتتەردى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەن قيماستىق سەزىممەن ەسكە الامىن...
حالىق جازۋشىسى وسىلاي دەيدى.
مىنە, راحىمباي تولەباەۆقا قاتىستى وسى تەكتەس دەرەكتەردى ءالى دە جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. دەگەندە وسىمەن شەكتەلگەندى ءجون كوردىك. ويلى وقىرمان ءبىز جيناقتاعان ازدى-كوپتى ەستەلىكتەر مەن قۇجاتتارعا كوز جۇگىرتە وتىرىپ, سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى سىر ەلىن باسقارعان ايتۋلى ازامات, بىلىكتى باسشى حاقىندا وي تۇيەر, جادىن جاڭعىرتار, كەرەك-اۋ دەگەنىن كەيىنگىگە عيبرات ەتەر دەگەن نيەتتەمىز.
ءسوز سوڭى
راحىمباي تولەباەۆ سىر ەلى ءۇشىن تەر توگىپ, ايانباي, تالماي ەڭبەك ەتتى. الدىمەن ايتارىمىز, ول وبلىستى باسقارعان تۇستا ايماعىمىزدى سۋلاندىرۋ باعىتىنداعى ۇلكەن شارالار ىسكە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, شيەلى, شىركەيلى كانالدارى حالىقتىق اسار ادىسىمەن قازىلدى, سىرداريا وزەنىنە قىزىلوردا پلوتيناسىن سالۋعا مەملەكەتتىك جوعارعى ورگانداردىڭ بەتى بۇرىلىپ, ارنايى شەشىم شىعارىلدى. اتالعان كانالدار مەن پلوتينانىڭ يگىلىگىن سىر ەلى ءوز قاجەتىنە جاراتۋمەن كەلەدى.
سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى وبلىس جۇرتشىلىعى تىلدا ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەر مەن تاپسىرىستاردى ۇنەمى ورىنداپ وتىردى. ەڭبەكشىلەردىڭ كۇش-جىگەرى جەڭىستى جاقىنداتۋعا جۇمىلدىرىلدى, وتانشىلدىق رۋح تاسقىنداي ءتۇستى. ىبىراي جاقاەۆ, قاشاقباي ءپىرىموۆ, دوسان ەلەۋسىزوۆ سىندى پاتريوتتار جەكە قارجىلارىن وتان قورعاۋعا جۇمسادى. وسىنىڭ بارشاسى, ارينە, وزىنەن ءوزى جۇزەگە اسقان جوق. باسشى مەن قوسشىنىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى, ونى قالىڭ بۇقارانىڭ قولداۋى ارقاسىندا جۇزەگە استى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەگى اۋىزبىرشىلىكپەن اتقارىلعان ايبىندى ىستەر مەن بىلىكتى باسشىلىق ەلدى سوعىس شىرعالاڭىنان شىعاردى. سونىڭ باسىندا بولعان, باسشىلىق ەتكەن راحىمباي تولەباەۆ سەكىلدى ەرلەردىڭ ەسىمىن مەرەيلى مەرەكەلەر تۇسىندا ايرىقشا اتاعان ورىندى دەپ ەسەپتەيمىز. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى جىلى ونىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا راحىمباي اعانىڭ ءبىر ۇل, ءتورت قىزى (مارات, سۆەتا, باقىت, ۇمىتكۇل, ساۋلە) الماتى قالاسىندا حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سان سالاسىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ, ءوسىپ-ءونىپ جاتىر.
اسكەربەك راحىمبەك ۇلى, جۋرناليست.
قىزىلوردا وبلىسى.
