«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ەڭ باستى ماقساتى الەمدەگى دامىعان ەلدەر وتىزدىعىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ءارينە, ونىڭ وڭاي بولماسى قازىردەن بەلگىلى. بۇل رەتتە «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالۋىن ەسكەرسەك, ونىڭ جۇزەگە اسارىنا ەش كۇمان بولماسا كەرەك. ءبىز وسى ماسەلەمەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور نيكولاي اكۋەۆكە جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارىمىزدى قويعان ەدىك.
– نيكولاي اعا, قازاقستاننىڭ Cتراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋعا الەۋەتى مەن مۇمكىندىگى قانشالىقتى جەتەدى دەي الامىز؟
– اتالعان مەجەنىڭ اۋقىمدىلىعىن سەزىنۋ ءۇشىن جاھاندا قانشاما ەل بارلىعىنا كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى. قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان مويىندالعان 226 تاۋەلسىز ەل بار جانە ءوزىن تاۋەلسىزبىز دەپ جاريالاعاندار دا جەتەرلىك.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ەڭ باستى ماقساتى الەمدەگى دامىعان ەلدەر وتىزدىعىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ءارينە, ونىڭ وڭاي بولماسى قازىردەن بەلگىلى. بۇل رەتتە «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالۋىن ەسكەرسەك, ونىڭ جۇزەگە اسارىنا ەش كۇمان بولماسا كەرەك. ءبىز وسى ماسەلەمەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور نيكولاي اكۋەۆكە جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارىمىزدى قويعان ەدىك.
– نيكولاي اعا, قازاقستاننىڭ Cتراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋعا الەۋەتى مەن مۇمكىندىگى قانشالىقتى جەتەدى دەي الامىز؟
– اتالعان مەجەنىڭ اۋقىمدىلىعىن سەزىنۋ ءۇشىن جاھاندا قانشاما ەل بارلىعىنا كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى. قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان مويىندالعان 226 تاۋەلسىز ەل بار جانە ءوزىن تاۋەلسىزبىز دەپ جاريالاعاندار دا جەتەرلىك. بۇل رەتتە 193 مەملەكەت بۇۇ-نىڭ مۇشەسى ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. وتىزدىققا ەنۋ ءۇشىن دە كەيبىر ەلدەردى ىعىستىرىپ شىعارۋىمىز كەرەك. ارينە, ول وڭاي ەمەس, بىراق جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن شارۋا. وعان ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز جەتەدى جانە مۇمكىندىگىمىز مول. ەل تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىلىمدى, ونىڭ ۇستىنە بىلىكتى ماماندار بارشىلىق. جانە دە حالىق ءبىر ماقساتقا جۇمىلا بىلەدى. دۇرىس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقاندىعى دا بۇعان وزىندىك ۇلەسىن قوسۋى ءتيىس. بۇدان باسقا, جەراستى بايلىعىمىز وراسان. مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى بارلىق ەلەمەنتتەر بار. اسىرەسە, الەمدەگى ۋران قورىنىڭ بەستەن ءبىرى وسى قازاقستان جەرىندە.
– پرەزيدەنت ءوز سوزىندە اعا جانە ورتاڭعى بۋىن وكىلدەرىنىڭ مول ومىرلىك تاجىريبەسىنە يەك ارتۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, جاستارعا دا ۇلكەن سەنىم ءبىلدىردى. سىزدىڭشە, جاستار سول ءۇمىتتى اقتاي الا ما؟
– ەلباسى شىنىمەن دە اعا جانە ورتا بۋىننىڭ مول ومىرلىك تاجىريبەسىن بارىنشا ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەكتىگىن مەڭزەدى. ال جاستارعا كەلسەك, ولاردىڭ قارىم-قابىلەتتەرى كەز كەلگەن ماماندىقتى يگەرىپ الۋعا جەتەدى. تەك سول جالىن جاستارىمىزدىڭ ءۇمىتىن ءسوندىرىپ الماۋىمىز كەرەك. اعا بۋىننىڭ جاقسى جاقتارىن, اسىرەسە, وتاندى ءسۇيۋ دەگەن سەزىمىن جاستارىمىزدىڭ بويىنا سىڭىرە بىلسەك, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ارينە, اعا بۋىن مەن جاستار اراسىنداعى التىن كوپىر ول ورتا بۋىن. سوندىقتان جاستارعا بارلىق جاعدايدى جاساۋ جانە الدىڭعى بۋىنعا قۇرمەت كورسەتۋ دە وسى ورتا بۋىنعا جاتاتىن ازاماتتارىمىزدىڭ موينىندا. ساباقتاستىقتىڭ ءمانى دە وسىندا جاتىر.
– جولداۋدا «ەگەر ءبىز مىقتى بولساق, بىزبەن ساناسادى», دەگەن جول بار. وسى ءسوزدىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ كورەيىكشى. ءبىز ءوزىمىزدى مىقتى ەلمىز دەپ ايتا الامىز با؟
– ءوز مۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىرا العان ەلدەرمەن عانا الەم ساناسارى اششى بولسا دا شىندىق. ەلىمىز قازىرگى تاڭدا ساياسات, ەكونوميكا جانە وزگە دە سالالاردا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزە الدى. الىسقا بارماي-اق كورشىلەس رەسەيدى الايىقشى. بيلىككە ۆ.ءپۋتيننىڭ كەلۋىمەن مەملەكەتتىڭ كۇشى ارتا باستادى. بىزدەگىدەي اكىمدەردى تاعايىنداۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا دەپۋتاتتاردى سايلادىق. سولتۇستىك كورشىمىز دە وسى جولمەن ءجۇرىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىك مەرزىمدى ۇزارتقان ەدىك, ولار دا ۇزارتىپ التى جىلعا جەتكىزدى. قازىر ءبىز بەس جىلعا تۇسىردىك. سونداي-اق, ستراتەگيالىق باعدارلاما قابىلداۋ سياقتى تاجىريبەلەرىمىزدى ۇتىمدى پايدالانىپ كەلەدى. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرا باستاعاننان كەيىن ارتىنشا ولار دا «2020» دەگەن باعدارلاما قابىلدادى. ۇلتتىق قورىمىزدى قۇرعاننان كەيىن ءبىر جارىم جىلدان سوڭ «فوند نارودنوگو بلاگوسوستويانيا» دەگەندى قۇردى.
ءبىرتۇتاس سوت جۇيەسىن قۇرۋ ماقساتىندا جوعارعى اربيتراجدىق سوت پەن جوعارعى سوتتى قوسىپ جىبەرگەنبىز. قازىر رەسەي وسىنى قولعا الىپ, دۋما زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ورگانىن قۇردىق. ولار دا بىزدەن ۇلگى الىپ, وزگەرتىپ جاتىر. ءتىپتى ميليتسيا اتاۋىن پوليتسياعا وزگەرتكەنىمىز سول ەكەن, ولار دا بىلتىر پوليتسيا اتاۋىنا اۋىستى. وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرسەك, قازاقستان سولتۇستىك الىپ كورشىمىزگە قاراعاندا, ءبىر قادام الدا كەلەدى. قىتاي دا ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. شانحاي ۋنيۆەرسيتەتىنە بارىپ, قازاقستاننىڭ تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستىم. اسىرەسە, ولاردى ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستاردى جۇيەلەپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وتە قىزىقتىرادى. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرى مەن قىلمىستىق زاڭناما ۇلكەن قىزىعۋشىلىققا يە. رەسەي, ماسەلەن, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىن رەفورمالاۋ ماسەلەسىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ۆورونەج ۋنيۆەرسيتەتى بىزدەگى رەفورمالاردى سارالاۋعا كوشكەن.
– جەتىستىكتەرىمىزدى تىزبەلەسەك وتە كوپ. دەي تۇرعانمەن, كەمشىن تۇستارىمىز دا از ەمەسى انىق قوي.
– ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنا قاتىستى ستراتەگيالىق قۇجات قابىلداندى. سول اتالعان ستراتەگيالىق جوسپاردا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگى 2015 جىلعا قاراي 2 ەسەگە, ال 2020 جىلى 4 ەسەگە ارتادى دەپ كورسەتىلگەن. ەندى ورىندالۋى قالاي بولماق؟ بىزدەر سونىڭ بارلىعى نەنىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە اسارىن ءبىلىپ وتىرۋىمىز كەرەك قوي. ورىندالۋ تەتىكتەرى ءالى دە تولىق جەتىلدىرىلمەگەن سياقتى. ءوزىم اۋىلدا وسكەندىكتەن, بارلىعى دا اۋا رايىنىڭ قولايلىلىعىنا بايلانىستى ەكەنىن جاقسى تۇيسىنەمىن, سوندىقتان دا باعدارلامالاردى ازىرلەگەن كەزدە بارلىق جاعى ەسكەرىلۋى قاجەت دەپ ويلايمىن.
– قوعامدى جەگىدەي جەپ جاتقان سىبايلاس جەمقورلىق ءماسەلەسى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. زاڭگەر رەتىندە سول كەسەلدەن ايىعۋدىڭ جولى قايسى دەي الاسىز؟
– ستراتەگياداعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبىرىمەن جويۋ ماسەلەسىنە قاتىستى. بۇرىن سىبايلاس جەمقورلىقتى «ازايتۋ» نەمەسە «دەڭگەيىن تومەندەتۋ» سياقتى ۇعىمدار ايتىلىپ كەلسە, قازىرگى قۇجاتتا ونى ءتىپتى تۇبىرىمەن جويۋ قاجەتتىگى ايقىن جازىلىپتى. ەڭ باستىسى – سىبايلاستىقپەن كۇرەسۋدىڭ ساياسي شەشىمى بار جانە پرەزيدەنت وسى كەسەلمەن كۇرەسۋدى قاتاڭ تالاپ ەتۋدە. ەسىڭىزدە بولسا, ەلىمىز تمد مەملەكەتتەرى ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭ قابىلدادى. سونى تمد پاا مودەلدىك زاڭدىق قۇجات رەتىندە ۇسىنىپ, بەكىتتى. حالىق قازىر مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ دەڭگەيىندە, ءتىپتى, ۇلتتىق كومپانيالار اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسىپ جاتقاندىعىنا كۇندەلىكتى ومىردە كۋا بولىپ تا ءجۇر. ال نەگە ناتيجەسى از؟ مەنىڭ پايىمىمشا, حالىق كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن جازالاۋعا كوپ ءمان بەرىپ, الدىن الۋدى نازاردان تىس قالدىرىپ كەلەمىز. جەمقورلىقتىق ارەكەتتەردىڭ سەبەپ-سالدارىنا تەرەڭ ۇڭىلە بىلگەنىمىز ءجون. سونىڭ ىشىندە كادرلىق ساياساتتىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. مەن ءوزىم جاستارعا ساباق بەرەمىن, سوندىقتان دا سولاردىڭ اراسىندا ەلگە, جەرگە جانى اشيتىنداردىڭ كوپتىگىنە كوزىم جەتىپ ءجۇر. مىنە, سولاردى ىزدەپ ءجۇرىپ انىقتاپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن بارىنشا شەشىپ, تاربيە بەرۋدە بىرقاتار تاسىلدەردى قولدانۋىمىز ورىندى. مۇحاممەد پايعامباردىڭ «اللاح پروكليال ۆزياتوچنيكا» دەگەن ءسوزى بار. مىنە, وسىنداي مورالدىق, ەتيكالىق, ءدىني نورمالار ءالى قولدانىلماي كەلەدى. مىسالى, مەنىڭ اكەم «بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاۋشى بولما» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. بۇدان باسقا, «ساعان ميلليون بەرۋى مۇمكىن, الساڭ سول ميلليونمەن جەرلەيتىن بولادى» دەگەنى دە ەسىمدە. تازا ءجۇرۋدى, بارعا قاناعات ەتۋدى سول كىسىلەردەن ۇيرەندىم. وسىندايدا «ۇرلىق ءتۇبى قورلىق» دەگەن قازاقى ءتامسىلدىڭ تەگىن ايتىلماعانىنا كوز جەتكىزە تۇسەسىڭ. ءتىپتى, ءدىن قىزمەتكەرلەرى دە وسىنداي ۋاعىزدارىن ايتىپ جۇرسە دۇرىس بولار ەدى.
– ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزگەلى جاتىرمىز. ارينە, وراسان كۇش پەن قارجىنى قاجەت ەتەدى. ومىرلىك تاجىريبەسى مول ازامات رەتىندە وسى كورمە قالاي ۇيىمداستىرىلۋى قاجەت دەپ ويلايسىز؟
– ارينە, قازاقستاننىڭ كورمەنى وتكىزۋ قۇقىن جەڭىپ الۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك. ەندى ونى وتكىزۋگە بارلىق كۇشىمىزدى سالامىز. حالىقارالىق كورمەنى وتكىزۋدىڭ تاريحىن ءالى دە تولىق بىلىڭكىرەمەي كەلەمىز. كەڭەستەر وداعى تالاسىپ, تارتىسىپ ءجۇرىپ ۇلكەن كۇشپەن 1967 جىلى ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىنا يە بولدى. سودان دايىندىق جۇمىستارى باستالعان كەزدە قاراجاتتىڭ جەتپەيتىندىگىنە كوزدەرى جەتىپ, ودان باس تارتتى. سوسىن ول كورمەنى كانادا مونرەال دەگەن قالاسىندا وتكىزدى. سول سياقتى قازاقستان دا وسىنداي ۇلكەن اۋقىمداعى شارانى قولعا الىپ وتىر. شانحايدا وتكەن 2010 جىلعى كورمەگە ارنايى بارىپ قاتىستىم. ول جاقتا پاۆيلوندار قۇرالمالى, ۋاقىتشا عانا ورناتىلدى, تەك قىتاي پاۆيلونى بولاشاقتا مۇراجاي بولىپ قالاتىنداي ەتىپ سالىنعان. شانحايدىڭ كوپ جەرىنەن مەنمۇندالاپ تۇراتىن سول قىزىل تاستان قالانعان عيمارات توڭكەرىلگەن پيراميدا تۇرىندە سالىنعان. شانحاي قالاسىندا تاكسي قىزمەتىنە ون مىڭ جەڭىل اۆتوكولىك بولىنگەنىن بىلاي قويعاندا, كورمەنى تاماشالاۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. كەزەك ۇلكەن بولعانى دا سوندىقتان. قازاقستاندىق پاۆيلونعا ءوتۋ ءۇشىن ەكى ساعات كەتسە, قىتاي پاۆيلونىنا كىرۋ ءۇشىن التى ساعاتتان استام ۋاقىت تۇرۋعا تۋرا كەلدى. سول ساپاردان تۇيگەنىم, بىزگە كەيىن پايدالانۋعا كەلەتىندەي ەتىپ تۇراقتى عيماراتتار سالۋمەن قاتار, ۋاقىتشا قۇرالمالى پاۆيلونداردى پايدالانعانىمىز ءجون. سوندا عانا شىعىندارىمىزدى بارىنشا قىسقارتاتىن بولامىز. ەڭ باستىسى – كورمەنى وتكىزۋدەگى ۇتاتىن تۇسىمىز «جاسىل ەكونوميكا» سالاسىنداعى تاجىريبەلەردى ۇيرەنىپ, يگەرۋىمىزگە جاعداي تۋادى.
– سوڭعى كەزدە لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋ ماسەلەسى جارىسسوزگە تامىزىق بولىپ ءجۇر. وسى ماسەلەگە كوزقاراسىڭىز قالاي؟
– لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدى ەڭ العاش رەت وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارى جۇرگىزگەن تۇركيانىڭ كەمەڭگەر ۇلى اتاتۇرىك بولاتىن. قازاق جەرىندە دە اراب توتە جازۋىنان لاتىن قارىپتەرىنە ءوتۋ ورىن الدى. سوسىن 1940 جىلى كەڭەس وداعى ارنايى زاڭ قابىلداپ, ورىس گرافيكاسى نەگىزىندە كيريلليتساعا ءوتۋدى قولعا الدى. ستراتەگيادا 2025 جىلى لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ماسەلەسى كورىنىس تاپقان. بۇل قۇپتارلىق. سەبەبى, تەرميندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى لاتىن تۇبىرىنەن باستاۋ الادى. ەگەر لاتىن گرافيكاسىنا وتەر بولساق, وندا سوزدەردىڭ ماعىناسىن تەز تۇسىنە قويامىز. ينتەرنەت بەتتەرىندە لاتىن قارىپتەرى ءجيى قولدانىلا باستادى. سوندىقتان لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋدى سوزباستان, قازىردەن باستاۋىمىز كەرەك. وزبەكستان, ازەربايجاننان نەمىز كەم. قۇدايعا شۇكىر, قازاق تىلىندە سويلەسۋلەر كوبەيدى. وكىنىشكە قاراي, جاستار جاعى ءالى دە زامان كوشىنە ىلەسە الماي كەلەدى. تۇرلەرىنە قاراماي, شاتپاق تىلدە سويلەسەتىندەرىن قايتەرسىڭ... مەن رەسەيدە وڭشەڭ ورىستاردىڭ اراسىندا وسسەم دە, وتباسىمدا قازاقشا سويلەسكەندىكتەن, انا ءتىلىمدى ساقتاپ قالدىم. وسىنى كوپتەگەن وتباسىلار قاپەرگە السا.
– ستراتەگيا ورىندالۋىمەن قۇندى ەكەنىن ەسكەرسەك, ول ءۇشىن نە ىستەلۋى كەرەك؟
– ءيا, ونىڭ ورىندالۋى – ۇلكەن ماسەلە. ەستەرىڭىزدە بولسا, كەڭەس وكىمەتى 60-جىلدارى كوممۋنيزمگە ءوتۋدى ۇيعاردى. كوكپ-نىڭ 1961 جىلى وتكەن ءححىى سەزىندە سەكسەنىنشى جىلى تولىق كوممۋنيزمگە ءوتۋ مىندەتى قويىلدى. ورىندالماي قالدى ەمەس پە. قازاقستانعا كولبين كەلگەندە «تۇرعىن ءۇي-91» دەگەن باعدارلاما قابىلدانىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە بارلىق قازاقستاندىق 1991 جىلى تولىق باسپانالى بولۋى ءتيىس-ءتى. باعدارلاما جاقسى, بىراق ونىڭ ورىندالمايتىندىعى سول كەزدىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ قالدى. سەبەبى, كوپتەگەن قۇرىلىس ماتەريالدارى جەتىسپەيتىن. قىسىم جاسالعانىمەن, بىراق ورىندالمادى. كەز كەلگەن باعدارلاما ورىندالۋىمەن قۇندى بولاتىندىعى دا سوندىقتان. ستراتەگيا – ەلىمىزدىڭ دامۋى باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن وتە قۇندى قۇجات. ولاي بولسا, ورىنداۋدا ولقىلىقتارعا جول بەرىلمەۋى ءتيىس.
– تۇشىمدى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
