ۇلى اقىننىڭ سۋرەتى جانە ەكى كۇيى تۋرالى
قانشا قاۋزاساڭ دا تەرەڭىنە تۇگەل بويلاتپاعان ابايدىڭ ءبىز بىلمەيتىن قىرلارى ءالى دە كوپ-اۋ. ال ۇلى اقىننىڭ ءبىز بىلەتىن بەينەسى قانداي؟ اباي دەسە كوز الدىمىزدا ونىڭ كەكسە كەزى – بارشامىز بىلەتىن ورتاق سۋرەت كولبەڭدەيدى. اباي بارلىق كەزدە وسىنداي بولماعانى ايان عوي. سوندا ول كىسى جاس كەزىندە سۋرەتكە تۇسپەگەن بە؟ جوق, تۇسكەن ەكەن. ونىڭ دالەلى – ابايدىڭ 1868 جىلى ومبىدا كەسسلەر دەگەن نەمىس فوتوگرافى تۇسىرگەن فوتوسى. وسىدان 44 جىل بۇرىن ءبىر رەت جارق ەتە قالعان ول فوتو بەلگىسىز سەبەپتەرمەن كەيىننەن باسپاسوزدە, اقىن تۋرالى عىلىمي باسىلىمداردا قايتادان جاريالانباي كەلگەن. جاقىندا جاس ابايدىڭ سۋرەتى اقىننىڭ «ماقساتىم – ءتىل ۇستارتىپ, ونەر شاشپاق» دەگەن اتپەن «ءبىلىم» باسپاسىنان شىققان جاڭا كىتاپتا باسىلدى.
ۇلى اقىننىڭ سۋرەتى جانە ەكى كۇيى تۋرالى
قانشا قاۋزاساڭ دا تەرەڭىنە تۇگەل بويلاتپاعان ابايدىڭ ءبىز بىلمەيتىن قىرلارى ءالى دە كوپ-اۋ. ال ۇلى اقىننىڭ ءبىز بىلەتىن بەينەسى قانداي؟ اباي دەسە كوز الدىمىزدا ونىڭ كەكسە كەزى – بارشامىز بىلەتىن ورتاق سۋرەت كولبەڭدەيدى. اباي بارلىق كەزدە وسىنداي بولماعانى ايان عوي. سوندا ول كىسى جاس كەزىندە سۋرەتكە تۇسپەگەن بە؟ جوق, تۇسكەن ەكەن. ونىڭ دالەلى – ابايدىڭ 1868 جىلى ومبىدا كەسسلەر دەگەن نەمىس فوتوگرافى تۇسىرگەن فوتوسى. وسىدان 44 جىل بۇرىن ءبىر رەت جارق ەتە قالعان ول فوتو بەلگىسىز سەبەپتەرمەن كەيىننەن باسپاسوزدە, اقىن تۋرالى عىلىمي باسىلىمداردا قايتادان جاريالانباي كەلگەن. جاقىندا جاس ابايدىڭ سۋرەتى اقىننىڭ «ماقساتىم – ءتىل ۇستارتىپ, ونەر شاشپاق» دەگەن اتپەن «ءبىلىم» باسپاسىنان شىققان جاڭا كىتاپتا باسىلدى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» جاناشىر وقىرماندارىنىڭ ءبىرى – «ءبىلىم» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, جازۋشى جارىلقاسىن نۇسقاباي ۇلى ءالى بوياۋى كەپپەگەن جاڭا كىتاپتى بەرىپ جىبەرگەن ەكەن. ابايدىڭ ولەڭدەرى, اۋدارمالارى مەن قاراسوزدەرى قايتا قۇراستىرىلعان كىتاپتىڭ مۇقاباسىندا بىزگە «بەيتانىس» ءارى تانىس سياقتى كورىنگەن كەلبەت تۇر. ابايدىڭ كىتابىنىڭ سىرتىنا كىمنىڭ سۋرەتىن سالعان دەگەندەي وي تىنشىتپاعان سوڭ جارىلقاسىن اعامىزعا قايتا حابارلاسىپ, «اعا, مۇقابادا تۇرعان فوتو قايدان شىققان؟» دەپ سۇراۋعا ءماجبۇر ەدىك.
قوس جاڭالىقتىڭ كوكەسى وسى جەردەن باستالدى. ابايدىڭ كۇيلەرى تۋرالى كەيىنىرەك باياندارمىز. ال ءبىزدىڭ ساۋالىمىزعا الدىمەن اق جۇرەكپەن جارقىلداپ ك ۇلىپ العان جارىلقاسىن اعامىز: «ا-ا-ا, بايقاعان ەكەنسىڭدەر عوي, ادەيى بەرىپ جىبەرىپ ەدىم, سەندەردى اڭعارا ما دەپ. بۇل – ابايدىڭ جاس كەزىندە تۇسكەن فوتوسى! ال ەندى سەندەردەن ءسۇيىنشى سۇرايىن», دەدى.
«قالايشا؟ بۇرىن-سوڭدى بۇل سۋرەتتى نەگە كورمەگەنبىز؟ ونى كىم تۇسىرگەن؟ بۇل سۋرەت قايدا جاتقان؟ قازىر قولىڭىزدا سول فوتو بار ما؟» دەپ سۇراقتاردى باستىرمالاتىپ بارا جاتىر ەدىك, اعامىز وندا قولىندا بار بايلىقتى كەلىپ كورىڭدەر دەگەنگە سايدى. وسىلايشا, تومەندەگى سۇحبات تۋدى.
– جارىلقاسىن اعا, وسىدان 146 جىل بۇرىن تۇسىرىلگەن ابايدىڭ سۋرەتى بار ەكەنى ءسىزدىڭ ەسىڭىزگە قايدان ءتۇستى؟
– ءبىلىم سالاسىنا تىكەلەي قاتىسى بار «ءبىلىم» باسپاسىندا ۇزاق جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن عوي. سونىڭ قاباتىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 30 جىل بويى ءدارىس بەرىپ كەلەمىن. ونىڭ ۇستىنە جازۋشىلىعىمىز, جۋرناليستىگىمىز بار بولعان سوڭ, جاڭالىققا قۇلاعىمىز تۇرىك جۇرەدى. جاقسى حابار تيسە سونى تاپقىمىز, تياناقتاعىمىز كەلىپ تۇراتىن داعدى عوي بويعا سىڭگەن. ابايدىڭ جاس كەزىندە تۇسكەن سۋرەتى بار دەگەندى ەمىس-ەمىس ەستيتىنمىن. شىعىس قازاقستان وڭىرىندە اباي تۋرالى شىققان كىتاپتاردى جيناقتاپ, ەلگە تاراتىپ جۇرەتىن بەكەن شەرۋباەۆ دەگەن اقساقال بار. وسى كىسى ەكەۋمىز ابايدىڭ كەلەسى جيناعىن شىعارۋعا نيەتتەنىپ, اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, «اقىننىڭ جاس كەزىندە تۇسكەن سۋرەتى بار دەيدى, ءسىز كورگەن جوقسىز با؟» دەپ قالعانى ماعان.
«مەن كورگەن جوقپىن, كورسەم باياعىدان بەرى ىزدەيتىن ەدىم» دەسەم دە, بۇل قايدان شىققان اڭگىمە دەپ, وسى سۋرەت تۋرالى بىلەدى-اۋ دەگەن جانداردان سۇراستىرا باستادىم. سوندا تۇرتكىلەپ وتىرىپ بىلگەنىم, مۇمكىن و باستاعى دەرەگى سوناۋ 30-جىلداردىڭ قارساڭىندا الكەي مارعۇلان مەن مۇحتار اۋەزوۆ ەكەۋى لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەن كەزدەن باستالعان ەكەن. ەكەۋى جولداس. قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ جاناشىرلارى اباي تۋرالى اڭگىمەلەسپەي تۇرمايدى. الەكەڭ سول باياعى ىزدەنىمپازدىق, عالىمدىق داعدىسىمەن ارحيۆتەرگە تۇسەدى. ءار نارسەنى تۇرتكىلەپ ءجۇرىپ, پاتشا سارايلارىنداعى البومداردا ساقتالعان فوتولاردى قاراپ وتىرادى. سول سۋرەتتەردىڭ استىنا لاتىنشا جازىلعان ادامداردىڭ ەسىمدەرىنىڭ ىشىنەن «قۇنانباي» دەگەندى كوزى شالىپ قالادى.
قايتا ءۇڭىلىپ, كەلەسى بەتتەردى قارايدى. مۇنداي توپتانىپ تۇسكەن سۋرەتتەر بىرنەشەۋ بولىپ شىعادى. بۇل فوتولار 1868 جىلى ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ ۇلكەن مەرەكەلىك جيىنعا قازاقتىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارى – باي-ماناپتارى, ونەرپازدارى, اتىشۋلى اقىندارى مەن بالۋاندارى شاقىرىلعاندا تۇسىرىلگەن ەكەن. سول توپتىڭ ىشىندە قۇنانباي اقساقال بالاسى ابايمەن بارعان. وسى جيىندى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن سانكت-پەتەربۋرگتەن نەمىس فوتوگرافى ارنايى بارعان.
الكەي مارعۇلان قۇنانباي اقساقالدىڭ ءبىر كوزى جوق ەكەنىن بىلەدى. سۋرەتكە شۇقشيىپ قاراسا, راسىندا دا قيعاشتاۋ وتىرعان قۇنانباي بابامىزدىڭ ءبىر كوزى جوعىن اڭعارادى. سودان كەلەسى بەتتەردى اقتارسا, قۇنانباي اقساقالدىڭ انىقتاۋ وتىرعان سۋرەتىن كورەدى. ول سۋرەتتىڭ استىنداعى «قۇنانباي جانە ونىڭ بالاسى يبراگيم (اباي)» دەگەن ءسوزدى وقيدى. سودان الەكەڭ ابدەن قۋانىپ, سول جەردە سۋرەتتىڭ كوشىرمەسىن الۋعا ارەكەتتى باستايدى. سودان سول فوتونىڭ كوشىرمەسىن الىپ مۇحتار اۋەزوۆكە كەلەدى. ۇلكەن ولجامەن كەلگەنىن ايتىپ, ءسۇيىنشى سۇرايدى. مۇقاڭ دا ارزيتىن جاڭالىق بولسا, ات-شاپانى دايىن ەكەنىن ايتادى. سودان الەكەڭ قويىن قالتاسىنان سۋرەتتى اسىقپاي شىعارادى. مۇقاڭ تەسىلىپ قاراپ قالادى. ءبىراز قاراپ تۇرىپ, باس سالىپ الكەي مارعۇلاندى قۇشاقتاپ سۇيە باستايدى. الەكەڭ: «ءاي, بۇل كىم؟ تانىدىڭ با؟» دەسە, مۇقاڭ: «اباي عوي!» دەيدى جۇرەگى جارىلارداي قۋانىپ. تانىپ قويعان عوي. بۇل سۋرەتتىڭ قازاق توپىراعىنا كەلۋ تاريحى وسىنداي ەكەن.
بىراق, سول 30-جىلدارى بۇل سۋرەت گازەتتە مە, جۋرنالدا ما ەكەن, جاريالانعان. ول تابىلعان جوق. سونىمەن ارادا ءبىراز زاماندار ءوتتى. اشارشىلىق, 37-جىلعى ناۋبەت, ۇلى وتان سوعىسى ءوتتى, 1955 جىلدارى ەل باسىنا تاعى دا كۇن تۋدى. قازاقشا ايتقاندا, «بايتال تۇرماق, باس قايعى» بولىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە كوپ ۇزاماي مۇقاڭ دا و دۇنيەلىك بولدى.
– سودان بۇل سۋرەت ەش جەردە جاريالانباعان با؟
– جاس ابايدىڭ سۋرەتى بار ەدى عوي دەپ كۇندەردىڭ كۇنىندە الكەي مارعۇلان ويلانباي ما؟! سودان سول سۋرەتتى الادى دا, ونىڭ تابىلۋ تاريحىمەن قوسا ماقالا جازىپ, 1970 جىلى 2 وكتيابردە «قازاق ادەبيەتىنە» جاريالاتادى.
عۇلاما-عالىم بۇل فوتونىڭ تابىلۋ تاريحى جايلى بىلاي دەيدى: «وتكەن عاسىردا قاۋىم تىرشىلىگىنە قاتىناسقان تاريحي ادامداردىڭ, نە مادەنيەت دۇنيەسىنە بەلگىلى بولعان اقىن-كۇيشىلەردىڭ فوتوبەينەسى, كەيدە ولاردىڭ قولدان تۇسىرگەن جازبا پورترەتتەرى ارحيۆ قازىنالارىن اقتارعاندا, نە سيرەك جولىعاتىن كونە كىتاپتاردىڭ بەتىن اشقاندا اۋىق-اۋىق كەزدەسىپ وتىرادى. كوپ جىل ىشىندە قاراۋ, ىزدەۋ سوڭىندا تابىلعان ونداي پورترەتتەردىڭ جيناعى ءبىزدىڭ قولىمىزدا كازىر تولىق ءبىر البوم دەۋگە بولادى. ولاردىڭ ىشىندە ابايدىڭ, داۋلەتكەرەيدىڭ, اقان سەرىنىڭ, جاياۋ مۇسانىڭ, ەرتىپ جۇرگەن بالاسىمەن تۇسكەن شوجە اقىننىڭ فوتو-تۇلعالارى بار. عاسىرلار بويى بەلگىسىز بولىپ جاتقان بۇل فوتوبەينەلەردى جارىق دۇنيەگە شىعارىپ, ولاردى كوپشىلىككە تانىستىرۋ زور مادەني ءىستىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىستى. بۇل ويدى ءبىز ەڭ الدىمەن جاس ابايدىڭ فوتوبەينەسىن كورسەتۋدەن باستاماقپىز. ەڭ الدىمەن ونداي تاريحي ادامداردىڭ فوتوبەينەسىنىڭ تۋىنا, ساقتالىپ جاتۋىنا سەبەپ بولعان جاعدايلارعا توقتالىپ وتەيىك. جاس ابايدىڭ فوتوعا ءبىرىنشى رەت ءتۇسۋى 1868 جىلى كۇنباتىس ءسىبىردى ارالاۋعا شىققان ۇلى كنياز ءۆلاديميردىڭ ومبىعا كەلۋىنە بايلانىستى بولعان. بۇل كنياز سول كەزدەگى روسسيانىڭ پاتشاسى الەكساندر ll-ءنىڭ بالاسى. ونىڭ قىر قازاقتارىنىڭ ورتاسىنا كەلۋى – سول كەزدەگى ۇلكەن ساياسي ماسەلە – «جاڭا زاڭدى» جۇزەگە اسىرىپ, قازاق بۇقاراسىن الىم-سالىق بەرۋگە مىندەتتى ەتىپ, يمپەريانىڭ جاڭا زاڭىنا باعىندىرۋ بولاتىن. بىراق جاڭا زاڭعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, قازاق ساحاراسىنىڭ ءار جەرىندە, اسىرەسە, ورال, تورعاي, ماڭعىستاۋ توڭىرەگىندە جويقىن حالىق كوتەرىلىسى باستالىپ جاتقان ەدى. سوندىقتان پاتشا بالاسىن قىرعا تۋرا شىعارۋعا قاۋىپتەنىپ, ونىڭ بۇرىنعى پروگرامماسىنا كوپ وزگەرىس كىرگىزەدى. كنيازدى تىنىشتاۋ جاتقان كۇنباتىس ءسىبىر قازاقتارىنىڭ ورتاسىنا جىبەرىپ, ەرتىس بويىن ارالاتىپ, التايداعى كەن ورىندارىن باقىلاپ قايتۋدىڭ جوباسىن قۇرادى...».
– سودان بەرى دە دە جارتى عاسىر ۋاقىت وتكەن جوق پا؟ 44 جىلدان كەيىن بۇل سۋرەتتى قايدان ىزدەپ تاپتىڭىز؟
– الەكەڭنىڭ اتى شىققاننان كەيىن ول كىسىنىڭ ءۇيىن ىزدەستىرە باستادىم. باياعىدا «جالىن» باسپاسىندا ىستەپ جۇرگەنىمدە شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ بەس تومدىعىن شىعاراتىن بولدىق. سول كىتاپتى الكەي مارعۇلان باسپاعا ازىرلەپ جۇرگەندىكتەن, باسپا قىزمەتكەرلەرىن ۇيىنە قايتا-قايتا شاقىرىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان. ءبىر جولى باسپا ديرەكتورى قالداربەك نايمانباەۆقا ول كىسى كەلىپ جۇرگەن جىگىتتەرگە كوڭىلى تولماي, ەرەسەكتەۋ, انادان-مىنادان حابارى بار قىزمەتكەر جىبەرۋىن سۇرايدى. سودان الەكەڭە جولىعۋعا تاپسىرما الىپ, باراتىنىمدى تەلەفونمەن جەتكىزىپ ەدىم. اباي ەسكەرتكىشىنىڭ تۇبىنە سەرۋەنگە شىعىپ بارا جاتقانىن ايتىپ, سول جەردە كەزدەسۋگە كەلىستىك. بارسام ەسكەرتكىش ماڭايىندا بۇيرا شاشى جەلبىرەپ, تاۋ جاققا قاراپ تۇر ەكەن. بويشاڭ ادام ەدى عوي. امانداسىپ ەدىم: «جالىننان» كەلگەن بالاسىڭ با؟» دەپ بىردەن ءتۇسىندى. از-كەم تىلدەسكەننەن كەيىن, بۇل ەندى كوشەدە ايتاتىن اڭگىمە ەمەس دەپ ۇيىنە شاقىردى. شوقان ۋاليحانوۆقا قاتىستى سويلەسەيىك دەپ ءجۇرمىز عوي.
ۇيىنە بارا جاتقاندا اباي ەسكەرتكىشىنىڭ ماڭىندا «كولياسكا» سۇيرەتىپ, سەرۋەندەپ جۇرگەن قىز بالاعا: «دانەل, سالدەن كەيىن ۇيگە كەلىپ, بىزگە شاي دايىنداپ بەرەرسىڭ», دەدى. مەن ونىڭ ءوز قىزى ەكەنىن ءتۇسىندىم.
ەندى كەلىپ الەكەڭنىڭ ءۇيى مەن سول قىزىن ىزدەستىرە باستادىم. جۇرتتان سۇراستىرعانىمدا الكەي مارعۇلاننىڭ ءۇيىن بىلەتىن ادام تابىلا قويمادى. سودان ءبىر بىلەتىن جەر بولسا – گەولوگيا ينستيتۋتى بولار دەپ, سول ينستيتۋتقا حابارلاسىپ ەدىم, ءبىر كىسى ىڭىلداپ: «قارا-ي-ى-ى-ن, الەكەڭنىڭ ءۇيىنىڭ تەلەفونىن ءبىلۋشى ەدىم», دەدى اسىقپاي. ءبىر كەزدە تاۋىپ بەردى. ەكى-ءۇش كۇن ۇزدىكسىز تەلەفون شالىپ ءجۇرىپ, دانەلدى دە تاپتىم-اۋ. باياعى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ تۇبىندە اكەسى الكەي مارعۇلانمەن جولىققانىمدى, ودان كەيىن ۇيىندە شاي ءىشىپ, شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى سويلەسكەنىمىزدى ايتىپ ەدىم, ەسىنەن شىقپاپتى, تاني كەتتى. سودان مەن سول ۇيدە ابايدىڭ جاس كەزىندە تۇسكەن سۋرەتى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, تابۋعا كومەكتەسۋىن سۇرادىم. ول فوتونىڭ 1970-جىلدارى «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالانعانىن ەسىنە سالدىم. سول زامانداردا كىتاپقا دا شىعۋى مۇمكىن دەدىم. دانەل اكەسىنىڭ ءارحيۆىن قارايتىنىن, مەن ايتقان سۋرەتتى ىزدەستىرەتىنىن ايتىپ, بىرنەشە كۇننەن كەيىن حابارلاسۋىمدى ءوتىندى. ەكى كۇننەن كەيىن الكەي مارعۇلان اعامىزدىڭ قىزى حابارلاسىپ, گازەتكە شىققان سۋرەتتى تاپقانىن ايتتى. مىنە, قولىمىزدا تۇرعان وسىدان 44 جىل بۇرىنعى گازەت. سارعايعان گازەتتى الەكەڭ ءوز قولىمەن قيىپ, مۇراعاتتارىنىڭ اراسىنا ساقتاپ قويعان ەكەن.
– ءبىز ابايدىڭ شاۋ تارتقان كەزىندەگى سۋرەتىن عانا بىلەمىز عوي؟
– ال قولىڭداعى سياسى دا كەپپەگەن كىتاپتىڭ مۇقاباسىنا وسى سۋرەتتى سالدىق. گازەتتە, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋلىقتارىندا, ەنتسيكلوپەديالاردا ابايدىڭ ەگدە كەزىندەگى سۋرەتى جاريالانىپ ءجۇر عوي. مىنا سۋرەتكە, ەسەپتەپ شىعارساق, 1868 جىلى اباي 24 جاسىندا تۇسكەن ەكەن. بۇل – مادەني-ادەبي ورتا عانا ەمەس, قالىڭ قازاق ءۇشىن ايتۋلى وقيعا. بۇل – قايتا تۋعان جاڭالىق! قالاي دەسەك تە, ابايدىڭ جاس كەزىندەگى سۋرەتىنىڭ قايتا قولعا ءتۇسۋى ايتا قالارلىقتاي دۇنيە. بۇل سۋرەتشىلەردىڭ جاس اباي وسىنداي بولار-اۋ دەپ جوبالاپ سالعان كەسكىنى ەمەس. ناعىز, دەرەكتى ءوز بەينەسى! مۇراعاتتا بۇل فوتونىڭ قايدا, قاشان جانە كىم تۇسىرگەنى ءبارى-ءبارى بار.
– كوپ ادام ابايدىڭ كۇي شىعارعانىن, ياعني كۇيلەرى بار ەكەنىن دە بىلە بەرمەيدى. مىنا كىتاپتى اقتارىپ وتىرىپ, ابايدىڭ كۇيى دەگەندى كورىپ, نوتالارىن كوزىم شالىپ قالدى. وسىنى دا سۇراعىم كەلىپ وتىر.
– بۇل كۇيلەردىڭ تابىلۋىنىڭ دا ازداعان تاريحى بار. مەنىڭ ءبىر جاستان ءوزىم تاربيەلەپ كەلە جاتقان شىڭعىس دەگەن نەمەرەم بار. ءوزى ءبىر جاقسى دومبىراشى بولىپ الدى. اتاقتى دومبىراشىمىز ايگۇل ۇلكەنباەۆادان 10 جىلدان بەرى ءتالىم الىپ ءجۇر. ءوزى و.جاۋتىكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان فيزيكا-ماتەماتيكا ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىندا وقيدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن وسى مەكتەپتىڭ ديرەكتورى قايروش ماقىشەۆ دەگەن ازامات مادەني شارالارعا بەلسەندى ارالاساتىن ونەرپاز بالالاردى شاقىرىپ, ءبىزدىڭ شىڭعىسقا: «اباي اتاڭنىڭ كۇيى بار دەيدى. بىلەسىڭ بە؟» دەيدى. ءبىزدىڭ نەمەرە بىلمەيتىنىن ايتادى. «وندا ايگۇل اپايىڭنان سۇرا», دەيدى. اپايىنان سۇراسا, اپايى ۋچيليششەدە, كونسەرۆاتوريادا وقىپ ءجۇرىپ, ۇستازدىق ەتە ءجۇرىپ, ابايدىڭ كۇيىن كەزدەستىرمەگەنىن ايتادى. «وندا سەن اتاڭنان سۇرا, وسىنداي جاڭالىقتارعا قۇلاعى تۇرىك جۇرەتىن ادام عوي. بالكىم اتاڭ ەستىگەن شىعار», دەيدى.
مەن دە بىلمەيتىنىمدى ايتسام دا, كىتاپ شىعارىپ, ابايعا قايتا-قايتا ورالىپ جۇرگەن سوڭ ءوزىم دە قىزىعىپ, بىلەدى-اۋ دەگەن ادامداردان سۇراستىرا باستادىم. بىلەدى-اۋ دەگەن كۇيشىلەردىڭ بارىنەن سىر تارتتىم. ونشا ناتيجە بولماعان سوڭ, نەمەرەم ساباق العان احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى مۋزىكا مەكتەبىنە حابارلاسىپ, كىتاپحانالارى بار-جوعىن سۇراستىردىم. سول كەزدە مادەنيەت سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءابدىماناپ جۇمابەك ۇلى ءبىزدىڭ «ءبىلىم» باسپاسىنان قىل قوبىز ۇيرەنۋشىلەرگە ارنالعان ءۇش تومدىق كىتاپ شىعارعان بولاتىن. سول جىگىتكە ايتىپ ەدىم, ول دا ابايدىڭ كۇيلەرى بار ەكەندىگىن ەستىگەنىن ايتىپ, بىراق, قايدان تابۋعا بولاتىنىن بىلمەدى. بىراق, ءوزى تاعى دا ىزدەستىرەتىنىن ايتىپ, ەرتەڭ حابارلاسامىن دەپ كەتكەن. سودان كەلەسى كۇنى-اق تەلەفون شالىپ, ابايدىڭ كۇيلەرى باسىلعان كىتاپتى تاپقانىن سۇيىنشىلەپ: «بىراق, ءسىز ايتقانداي ۇشەۋ ەمەس, ەكى كۇيى عانا بار ەكەن» دەدى. سول كىتاپتا ابايدىڭ «ماي ءتۇنى» جانە «تورى جورعا» دەگەن كۇيلەرى بار ەكەن. سول كۇيدىڭ نوتاسىن شىڭعىس نەمەرەم ايگۇل ۇلكەنباەۆاعا اپارىپ بەرىپ, ۇستازى از ۋاقىت ىشىندە وسى كۇيدى تارتۋدى ۇيرەتەدى. سودان بالامىز مەكتەپ ديرەكتورىنا ابايدىڭ كۇيىن تارتىپ بەرەدى. قايروش ءىنىمىز بۇعان ابدەن قۋانىپ, وقۋشىسىن سەمەي وڭىرىندە جىل سايىن وتەتىن «اباي وقۋلارى» بايقاۋىنا ابايدىڭ ولەڭدەرىن ءسۇيىپ جاتتايتىن تاعى ءبىر دارىندى بالاعا قوسىپ, مۇعالىمىمەن جارىسقا جىبەرەدى.
بايقاۋدىڭ سوڭىندا ابايدىڭ كۇيى تارتىلعانشا الدىڭعى تۋرلاردا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ءبىر تالانتتى بالاعا باس جۇلدەنى بەرۋ ۇيعارىلىپ قويعان ەكەن. باس جۇلدە – سەمەي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە گرانتپەن وقۋ. سونىمەن, جارىستىڭ سوڭىندا ءبىزدىڭ شىڭعىسىمىز ابايدىڭ «تورى جورعاسىن» تارتقاندا جۇرتتىڭ ءبارى ورنىنان تۇرىپ كەتەدى. مىناۋ بالا بىزگە, ابايدىڭ تۋعان جەرىنە, جاتقان جەرىنە, مۇراجايىنا ابايدىڭ كۇيىن الىپ كەلدى عوي دەپ ءبارى ريزا بولىسىپ, ءبىزدىڭ نەمەرەگە دە قالالىق اكىمدىك تاعى باس جۇلدە تاعايىنداپ, باعالى سىيلىق بەرەدى.
سودان بالالارى ەسەپ شىعارعىش, ماتەماتيكاعا جۇيرىك مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ وقۋشىسى ايدى اسپانعا شىعارىپ, ءوز مەكتەبىندە «مەكتەپ ماقتانىشى» دەگەن اتاققا قوسا يە بولدى. بۇل كۇيلەردىڭ مەنىڭ قولىما ءتۇسۋ تاريحى وسىنداي.
– جارىلقاسىن اعا, ابايدىڭ ءۇشىنشى كۇيىنىڭ تابىلۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
– مىنا كىتاپتا ءبىر ەمەس, ەكى بىردەي جاڭالىق بولعان سوڭ, جۇرتتىڭ قولىنا تيە بەرسىن دەپ, ەلپىلدەپ شىعارىپ جىبەردىك. سول ءۇشىنشى كۇيدى «ەگەمەن» ارقىلى قازىردىڭ وزىندە ىزدەستىرە باستادىم دەپ ەسەپتە. بىرەۋ بولماسا, بىرەۋ بىلەر. كىتاپحانالاردان, مۇراعاتتاردان تابىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. «ابايدىڭ ءۇش كۇيى بار» دەگەن ءسوز بەكەرگە ايتىلمايدى. دەمەك, تاعى ءبىر كۇيى بولۋى ءتيىس.
ءبارىمىز ابايدىڭ اندەرىن بىلەمىز. ابايدى ادەمى دومبىرا شەرتىپ وتىرىپ, وسى دارەجەدە كوڭىلىنىڭ قوشى كەلگەندە ءان شىعاراتىن شىعار دەپ ەلەستەتۋشى ەدىم. كۇي شىعاراتىن دا قىرى بولعان ەكەن. نە بولعاندا دا بۇل ۇلكەن جاڭالىق. ەگەر جوعارىداعى كۇيلەر مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنسە, نوتا ۇيرەنگەن بالالار ورىندايدى. بۇل كۇيلەر دە جوعالىپ, تابىلعان دەسە بولادى.
– قولىمىزدا تۇرىپ جوعالىپ تۇر عوي...
– بۇل ءبىزدىڭ ق ۇلىقسىزدىعىمىزدان بولدى ما؟! اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتە ەمەس, رەسپۋبليكالىق گازەتتە جاريالانعان اباي فوتوسىنىڭ ءوزىن نازاردان تىس قالدىرعاننان كەيىن نە سۇرايسىز؟ باسقا ەمەس, ۇلى عالىمىمىز الەكەڭ – الكەي مارعۇلان تاپقان, انىقتاعان دەرەكتىڭ ءوزىن وسىلاي ۇمىتىپ كەتكەنبىز. ولەڭىنىڭ ءبىر جولى تابىلسا دا بۇل قاي ولەڭنىڭ سىڭارى, قاي جولدىڭ ۇيقاسى دەپ ىزدەنۋىمىز كەرەك قوي. بۇل سۋرەتتىڭ مەنىڭ قولىما ءتۇسۋىنىڭ ءوزىن باعا جەتپەس ولجا دەپ ويلاپ وتىرمىن. ۇزاي بەرسە, تابىلماي, ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتۋى دە ءمۇمكىن. سوندىقتان وسى جاڭا كىتاپتا الكەي مارعۇلان اعامىزدىڭ قىزى دانەلگە العىس بىلدىردىك.
– اسىلدىڭ تۇياعى دەگەن وسى بولار! اكەسىنىڭ بۇكىل مۇراعاتىن ارداقتاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەپ, جيناپ, ساقتاپ وتىرعان ۇرپاققا مىڭ ساۋاپ!
– دانەل قارىنداسىمىز الەكەڭنىڭ قاعازدارىن قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي, مىنا سارعايعان گازەتتى دە جوعالتىپ الماۋىمدى قاداعالاپ, سۇراپ وتىر. جاڭا شىققان كىتاپپەن قوسا اپارىپ بەرەمىن دەپ وتىرمىن. بۇل گازەتتى «ەگەمەنگە» كورسەتەمىن دەپ ۋاقىتشا ۇستاپ وتىرعام. دالەلىم وسى!
– ارينە, بۇل اڭگىمەنى جاريالاۋ ارقىلى گازەتىمىز جاس ابايدىڭ فوتوسىن تاپتىق دەمەكشى ەمەس. فوتونىڭ وسىدان 44 جىل بۇرىن جاريالانعانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ماقسات – كەزىندە عىلىمي اينالىمعا تۇسە قويماعان, جاسىرىن قالعان جادىگەرلىككە جۇرتشىلىق نازارىن قايتا اۋدارتۋ. وسى ويمەن ءسىز العاش رەت كىتاپقا شىعارعان فوتونى باسىلىم بەتىنە ۇسىنباقپىز. ال ابايدىڭ ەكى كۇيىنىڭ تابىلۋى مادەني ءومىر ءۇشىن قۇندى جاڭالىق ەكەندىگى تالاسسىز. قالاي بولعاندا دا قۇندى دەرەكتەرىڭىز ءۇشىن العىسىمىزدى ايتامىز.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
