“حاساكە گۋن ما تۋ” نەمەسە ءبىر سۋرەتتىن سىرى

قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باس­تاماسىمەن ومىرگە كەلگەن ء“ما­دە­ني مۇرا” مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى اياسىندا, الماتىداعى “دايك-پرەسس” باسپاسىنان 2005 جىلى جارىق كورگەن “قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمە­لەرى – تاريحي-مادەني جادىگەرلەر” اتتى ەڭبەكتىڭ ءىى تومىنىڭ سوڭعى بولىمىندە قىتاي ەلىن بيلەگەن ەڭ سوڭعى ديناستيالىق اۋلەت – تسين يمپەرياسى داۋىرىندە سالىنعان, جازىلىپ-سىزىلعان سۋرەت-كارتينا­لار قازاق حالقىنىڭ تاريحى, ەتنو­گرافياسى مەن مادەنيەتىنە تىكەلەي قاتىستىلىعى زەردەلەنۋدە. سول قولدانبالى كوركەم ونەر تۋىن­دىلارى عىلىمي تۇرعىدان تۇڭعىش رەت قاراستىرىلىپ, تاريحي جازبا دەرەكتەر مەن ونەر تۋىندى­لارى سالىستىرا زەرتتەلۋ ۇستىندە. جوڭعار كۇيرەگەننەن كەيىن قازاق ەلى تسين يمپەرياسىمەن عاسىر­دان استام ۋاقىت بويىنا سايا­سي-ديپلوماتيالىق, ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق جانە شەكارالىق ىستەر بويىنشا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتتى. وسى كەزەڭ تۋرالى قىتاي مۇراعاتتارىندا اسا قۇندى رەسمي تاريحي جازبا دەرەكتەر, قۇجاتتار مولىنان ساقتالعان. سونداي-اق, حاتتالعان تاريحي-مادەني كوركەم­ونەر ەسكەرتكىشتەرى ساناتىندا قازاق حاندىقتارى تاراپىنان تسين يمپە­راتورلارىنىڭ ورداسىنا ارنايى جىبەرىلگەن كەيبىر ەلشىلەر­دىڭ, رۋبا­سىلار مەن ولاردىڭ ايەل­دەرى­نىڭ, قاراپايىم قازاق شارۋا­لارى, ت.ب. تۋرالى تاريحي-ەتنو­گرافيالىق قۇن­دىلىعى اسا زور سۋرەت-كارتينا­لار كەزدەسەدى. بۇل باعا جەتپەس ەسكەرت­كىشتەردىڭ, كور­كەم ونەر تۋىن­دى­لارى­نىڭ ەداۋىر بولىگى قىتاي, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ مۇراجاي­لارى مەن كىتاپحانالارى­نىڭ سيرەك قور­لارىندا ساقتاعان. سول جادىگەرلەر­دىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى, جاۋھارى “حاساكە گۋن ما تۋ”, ياعني “قازاقتار­دىڭ تسين پاتشاسىنا سايگ ۇلىك سىيلاۋى” دەپ اتالادى. سۋرەتتىڭ تۇپنۇسقاسى قازىر پاريج قالاسىن­داعى گيمە – شىعىس ونەرى مۇراجايىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ فوتوكوشىرمەسىن الما­تىداعى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىن­داعى شىعىس­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور م.ابۋسەيىتوۆا 2004 جىلى ءتۇسىرىپ اكەلگەن. “قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرىنىڭ” ءىى تو­مىن­دا جاريا­لانعان “تسين ءداۋىرى سۋرەت­تەرىندەگى قازاقتار” اتتى ماقالانىڭ “دجۋزەپپە كاستيلوني سالعان “حاساكە گۋن ما تۋ اتتى سۋرەت” دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى پارا­گرا­فىندا كورسەتىلگەن. وسى ارادا سۋرەت اۆتورى تۋرالى وقىرماندارعا از-كەم ءمالى­مەت بەرە كەتسەك دەيمىز. دجۋزەپپە كاستيلوني ء(Gىusseppe ءCastىlىone, قىتايشا ەسىمى لان شينين) كاتوليك ميسسيونەرى رە­تىن­­دە 1715 جىلى قىتايعا بارىپ, تسين پاتشاسىنىڭ ساراي سۋرەتشىسى بولىپ, ءتسيننىڭ ءۇشىنشى دارەجەلى لاۋازىم شەنىن العان. ءتسيننىڭ ءۇش پاتشاسىنا (كانسي, يۋنچجەن جانە تسيانلۋنعا) قىزمەت كورسەتكەن. ونىڭ تاريحتا اتىن قالدىرعان ەڭبەكتەرى: 1) ايگىلى پاتشالىق ساياباعى ءارى ساراي كەشەنى – ء“يۋانمينيۋاندى” جوبالاۋ جۇمى­سى سول سەكىلدى “جوڭ­عار مەن حۋەيبۋدى (قاشقاريانى) ­تى­­­­نىش­­­تان­­­دىرۋ وپەراتسيالار”, “تسيانلۋن بۇعى اۋلاۋدا”, ء“جۇز ارعىماق”, وسىلار­دىڭ قاتارىندا “قازاقتاردىڭ تسين پاتشاسىنا ارعىماق سىيلاۋى” دا بار. سۋرەت تۋرالى ماقالا اۆتور­لاردىڭ ءبىرى (ب.ەجەنحان) تارا­پىنان بۇل سۋرەت تۋرالى “ابىلاي حان قاتارلى قازاق كوسەمدەرىنىڭ تسين پاتشاسى تسيان­لۋنعا جىبەرگەن ەلشى­لەرى (1757 جىلى) جانە ولاردىڭ تسيانلۋنعا اپارعان ارعىماقتارى بەينەلەن­گەن” دەگەن تۇجىرىمداما جاسال­عان. بۇل جەردە ءبىز ءوزىمىز تومەندە كەلتىرەتىن تاريحي جازبا دەرەك كوزدەرىن ەس­كەرمەگەن­دەيمىز. مىسا­لى, جوعارى­دا كەلتىر­گەن “قازاق­ستان تاريحى” تۋرالى دەرەك­تەمە­لەرى­نىڭ ەكىنشى تومىنىڭ 50-51 بەتتەرىندە “...ابى­لاي ءامىر­سانا­نىڭ جانە جوڭعار حاندىعى­نىڭ داۋرەنى كەلمەسكە كەتكەنىن, ءوز ىرگەسىنە جوي­قىن كۇشتىڭ اقىرى مىقتاپ كەلىپ جەتكەنىن, ەندىگى جەردە قازاق ەلىنىڭ مۇددەسىن ديپلوماتيالىق جولدار­مەن قورعاۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندى. سون­دىقتان تسين پاتشالىعىمەن بىتىمگە وتىرۋ ءۇشىن جانە قازاق-تسين ارا­سىن­داعى شەكارا جەر ماسەلەسىن شەشۋ جولىن ىزدەستىرۋ ءۇشىن تسين پاتشاسى تسيانلۋنعا ءوز ەلشىلەرىن جىبەردى. ...تسين پاتشاسى­نىڭ جوڭعار­لاردى جانىشتاۋ ارمياسى­نىڭ وڭ قولباسشىسى گەنەرال چجاۋ حۋەيدىڭ ءوز پاتشا­سىنا جىبەرگەن مالىمدە­مە­سىندە بىلاي دەلىنەدى: “ابىلاي... ...ءوتىنىش حاتى­مەن بىرگە 4 ارعىماق سىيلاپ, حەنتسزيگەەر (كەنجەقارا) قاتارلى جەتى ادامدى ەلشى ەتىپ, پاتشامەن جۇزدەسۋگە جىبەرىپتى. بۇدان تىس ول ەلشى جىبەرىپ, سىيلىق رەتىندە ماعان دا ارعىماق بەرگەن ەكەن”. كورىپ وتىرعانىمىزداي, گەنە­رال ءوزىنىڭ مالىمدەمەسىندە پاتشاعا سىيلىق رەتىندە ابىلاي حاننىڭ 4 ارعىماق جىبەرگەنىن, جەتى ەلشىنىڭ سانىن, اتى-ءجونىن انىق كورسەتكەن. ال, “حاساكە گۋن ما تۋ” سۋرەت-كار­تيناسىندا 3 ارعىماق, ءۇش ەلشى جانە ەكى قىزمەتشى بەينەلەن­گەن. “حاساكە گۋن ما تۋ” سۋرەت-كار­تي­ناسىن­دا بەينەلەنگەن بۇل ەلشى­لەردىڭ 1757 جىلى تسين يمپەريا­سىنا ابىلاي حان جىبەرگەن ەلشى­لەر ەمەس, 1758 جىلى تاشكەنت شاھارى­نان تولە ءبيدىڭ تسين يمپە­را­تورى تسيانلۋنعا جىبەرگەن ەلشى­لەرى ەكەن­دى­گىن تولىق دالەلدەپ تۇر­عان­داي. ولار تسيانلۋن پاتشاعا “بەرەتىن سىيلىق رەتىندەگى 3 بولىك ات” الىپ بارعان تولە بي ۇلى جولان (باس ەلشى), پۇسىرمان بي جانە مەڭنياز قوجا ەكەندىگى كۇمان كەلتىرمەيتىندەي. “قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى” “تسين پات­شالىق ءداۋىرىنىڭ مۇراعات قۇجات­تارى” سەرياسىنىڭ ءىىى تومىندا جاريا­لانعان №10 قۇجاتتاعى امبان فۋدەنىڭ (تسين يمپەراتورى­نىڭ گەنەرالى) ءوزىنىڭ اسكەرىن باستاپ قازاق جەرىنە بارىپ, قا­ساق­شيرانى تۇتقىنداۋ ءىسىن ورىن­داي الماعان­دىعى جانە پاتشامەن ديدارلاسپاق بولعان قازاق جانە حۋەيتسزي (وتىرىقشى مۇسىلمان) ەلشىلەرىن قورعاپ اكەلە جاتقان­دىعى تۋرالى مانچجۋر تىلىندە جازعان 1758 جىلعى 5 قىركۇيەكتەگى ءمالىم­دەمە­سىندەگى مىنا جولدار سوزىمىزگە مىسال بولا الادى. “مەن, پاتشا­نىڭ ق ۇلى فۋدە, وسى ءمالىم­دەمەنى جازىپ جىبەردىم. پاتشا اعزام تومەندەگى ايتىلعان ءىس تۋرا­لى حابار العاي. جاقىندا مەن, پاتشانىڭ ق ۇلى, موڭعولداي مەن حەشان قا­تار­لىلاردى باتىس بولىك قازاقتارعا جىبەرگەن كەزىمدە ولارعا ەگجەي-تەگجەيىنە دەيىن تۇسىندىرە وتىرىپ مىناداي تاپسىرما بەر­گەم: “سەن­دەر باتىس بولىك قازاق­تارعا بارعان­نان سوڭ, ەگەر قاساق­شيرانىڭ سوندا ەكەندىگىن انىق­تاساڭدار, وندا ونى قايتسەڭدەر دە تۇتقىنداپ, ايداپ اكەلىڭدەر. ال ەگەر ول راسىن­دا دا ول جەردە بول­ماعان جاعدايدا, سەن­دەر مىندەتتى تۇردە تولە بي (ماتىندە ءتيlىاى) مەن تىلەۋكە (ماتىندە تەlىukە) قاتارلىلاردى وزدەرىڭمەن بىرگە ەرتىپ كەلىڭدەر”, – دەيدى دە, ء“ابىلىز حان مەن بارلىق باتىر, قوجالار ءبىراۋىزدان: “سىزدەر ايت­قان وپاسىز قاراقشىلار شىنىندا دا بىزگە كەلمەگەن. ەگەر ولار بىزدە بولسا, ءبىز ولاردى قالايشا سىزدەر­دەن جاسىرىپ الىپ قالماق ەدىك! ءبىزدىڭ وسى قازاق جەرىندەگى بولىپ جاتقان بارلىق ىستەر تولە ءبيدىڭ باسشىلىعىمەن شەشىلەدى. ەرتەڭ تولە ءبيدىڭ ءوزى وسىندا كەلمەك. ەر­تەڭ ءبىز باس قوسىپ اقىلداس­قاننان كەيىن سىزدەرمەن كەزدەسىپ, ءبىر كەلىسىمگە كەلەيىك” دەگەندى ايتتى”. سونىمەن ء“ابىلىز, تولە بي, قويگەلدى جانە ساسىق بي اقىلداسا كەلىپ, تولە ءبيدىڭ ۇلى جولان, حان­گەلدىنىڭ اتالاس باۋىرى پۇسۇر­ماندى ەلشى ەتىپ جىبەرىپ, ءبىزدىڭ اتىمىزدان پاتشامەن ديدارلاسىپ كەلسىن دەگەن شەشىمگە كەلدىك. ولار وزدەرىمەن بىرگە پاتشاعا بەرەتىن سىيلىق رەتىندەگى 3 بولىك ات پەن ام­بانعا (گەنەرالعا) بەرەتىن سىي­لىق رەتىندەگى 1 بولىك اتتى اپار­ماق”, – دەگەن دەرەكتەن كەيىن ەلشى­لىككە جىبەرەتىن ءۇشىنشى ادامعا تاشكەنت مۇسىلمان وتىرىقشى­لارى­نىڭ ءبىر باسشىسى, قوجا ءمولداشامشى دە ءوز ەلشىسىن قوسۋدى وتىنەدى. ءسويتىپ, مەڭنياز قوجانى اتتاندىرادى. كارتينا-سۋرەتتەگى ءۇش ادامنىڭ ءبىرى – باس ەلشى تولە- بي ۇلى جولان بولسا, ەكىنشىسى – پۇ­سىرمان بي, ءۇشىنشىسى – مەڭ­نياز قوجا ەكەنى ەش ءشۇبا كەلتىر­مەيدى. قالعان ەكەۋى قىزمەتشىلەرى بولسا كەرەك. بۇل اراداعى نەگىزگى ايتايىق دەگەنىمىز, “قازاقتاردىڭ تسين يمپەراتورىنا سايگ ۇلىك سىيلاۋ سۋرەت-كارتيناسىنىڭ يدەياسىمەن جاسالعان جاڭا ينتەرپرەتاتسيا ەكە­نىن ايتا كەتۋدى پارىز ساناي­مىز. بۇعان قوسا سۋرەتتىڭ فوتوكوشىر­مەس­ى­نەن كوشىرمەسىن جاساعان رەپ­رو­دۋكتسيا” سۋرەتشى اسەين جۇما­بەكوۆ, جوبا جەتەكشىسى ەربولات تولەپباي ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. تاريحي دەرەكتەردە ءارتۇرلى پىكىرلەر بولىپ جاتادى. بىراق ونىڭ ءبارىن قولىمەن قويعانداي, ءۇزىلدى-كەسىلدى ابىلاي حاننىڭ, بولماسا نە تولە ءبيدىڭ ەلشىلەرى دەۋگە كەلمەيدى دەپ توپشىلايمىز. سوڭعى ايتارىمىز, بۇگىن پرەزي­دەنت­تىك مادەنيەت ورتا­لىعىندا تۇسۋكەسەر ءراسىمى وتكىزىل­گەلى وتىر­عان “قازاقتاردىڭ تسين يمپەرا­تورىنا سايگ ۇلىك سىيلاۋ” سۋرەت-كارتيناسىن ول زامانداعى قازاق جۇرتىنىڭ ءسوزىن سويلەپ, بيلىك ايتقان, كورشى مەملەكەت­تەرمەن قايتسەك قارىم-قاتىناستى جاقسار­تىپ, بەرەكە-بىرلىكتە حالقى­مىزدى ساقتاپ, ۇرپاعىمىزدى الاڭسىز وسىرەمىز دەگەن ۇلى تۇلعا­لاردىڭ كورشى مەملەكەتكە جىبەرگەن ەلشى­لەرىنىڭ جيىنتىق بەينەسى دەسەك, ۇتىلمايمىز. تاريح كوشى قيلى كەزەڭدەردە قايتالانىپ وتى­را­دى. ءدال سول ابىلايحان مەن تولە بي زامانىنداعىداي ەلشىلىك جىبەرىپ, ەل بيلىگىن بەكىتۋ بۇگىندە دە جالعاسىن تاۋىپ وتىرعانىنا كۋا بولۋدامىز. باقىت ەجەنحان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, سەيتقالي مادۋان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.