2013 جىلعى 20 جەلتوقسان, استانا, ۇكىمەت ءۇيى
«بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010 – 2014 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2010 جىلعى 28 مامىرداعى № 488 قاۋلىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى:
1. «بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010 – 2014 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2010 جىلعى 28 مامىرداعى № 488 قاۋلىسىنا مىناداي وزگەرىستەر ەنگىزىلسىن:
تاقىرىبى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسىن بەكىتۋ تۋرالى»;
1-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسى بەكىتىلسىن.»;
كورسەتىلگەن قاۋلىمەن بەكىتىلگەن بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010 – 2014 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسى وسى قاۋلىعا قوسىمشاعا سايكەس جاڭا رەداكتسيادا جازىلسىن.
2. وسى قاۋلى قول قويىلعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى جانە رەسمي جاريالانۋعا ءتيىس.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى س.احمەتوۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ
2013 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى № 1377 قاۋلىسىنا قوسىمشا
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2010 جىلعى 28 مامىرداعى
№ 488 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن
بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسى
1. «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ
پاسپورتى
اتاۋى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسى
ازىرلەۋ ءۇشىن نەگىزدەمە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلعى
29 قاڭتارداعى «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى;
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلعى
1 قاڭتارداعى № 922 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى;
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان – 2050 ستراتەگياسى»: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى
نەگىزگى ازىرلەۋشى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى
نەگىزگى ورىنداۋشىلار
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى;
وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرى;
قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى;
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى;
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى;
قازاقستان رەسپۋبليكاسى وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى;
«ورلەۋ» بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ۇلتتىق ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامى
باعدارلامانىڭ ماقساتى حالىقتىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ ۇيىمدارىنىڭ ساپالى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرىنە قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ
باعدارلامانىڭ مىندەتتەرى 2015 جىلعا دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ
77 %-ىنىڭ, ال 2020 جىلعا دەيىن – 100 %-ىنىڭ قامتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ;
2015 جىلعا دەيىن 5-6 جاستاعى بالالاردى مەكتەپالدى دايارلىقپەن تولىق قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ;
رەسپۋبليكاداعى دەموگرافيالىق جاعدايدى جانە حالىقتىڭ ءبىلىم الۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ءۆارياتيۆتى جەلىسىن ارتتىرۋ;
مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ تاپشىلىعى پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجىلىق-ەكونوميكالىق جاعدايلار جاساۋ;
مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى بىلىكتى كادرلارمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋدى جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن تۇراقتى تۇردە ارتتىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ;
ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ (مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى پاندۋستارمەن, كىرەبەرىستەرمەن, كوتەرگىشتەرمەن جانە جەدەلساتىلارمەن جانە ت.ب. جاراقتاندىرۋ);
وقىتۋدىڭ جاڭا ادىستەمەلەرى مەن تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن تاربيەلەۋ مەن وقىتۋ مازمۇنىن جاڭارتۋ
باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋ مەرزىمى جانە كەزەڭدەرى
2010 – 2020 جىلدار
I كەزەڭ – 2010 ج.
II كەزەڭ – 2011 ج.
III كەزەڭ – 2012 ج.
IV كەزەڭ – 2013 ج.
V كەزەڭ – 2014 ج. – 2016 ج.
VI كەزەڭ – 2017 ج. – 2018 ج.
VII كەزەڭ – 2019 ج. – 2020 ج.
نىسانالى ينديكاتورلار 2010 – 2013 جىلدار
1) مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم جۇيەسىندە قوسىمشا اشىلعان ورىندار سانى – 271 268 ورىن;
2) مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ – 71,5 %;
3) توپتار تولىمدىلىعىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى – 25 بالا;
4) 5-6 جاستاعى بالالاردى مەكتەپالدى دايارلىقپەن قامتۋ – 97 %;
5) ءبىرىنشى جانە جوعارى بىلىكتى ساناتتاعى پەداگوگ قىزمەتكەرلەر ۇلەسى – 25 %.
2014 – 2020 جىلدار
1) مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم جۇيەسىندە قوسىمشا اشىلعان جاڭا ورىندار سانى – 480 408 ورىن;
2) بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ – 100 %;
3) كوپتىلدە وقىتاتىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ۇلەسى – 50 %;
3) بالالاردىڭ يننوۆاتسيالىق جوبالارىن قورعاۋ بويىنشا كونكۋرسقا قاتىساتىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ۇلەسى (جوبالاۋ قىزمەتى, دەنساۋلىق ساقتايتىن تەحنولوگيالار جانە ت.س.س.) – 50 %;
4) ينكليۋزيۆتىك ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن جاعداي جاساعان مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ۇلەسى – 15 %;
5) بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدان وتكەن پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى – 50 %
قارجىلاندىرۋ كولەمى مەن كوزدەرى باعدارلامانى 2011 – 2013 جىلدارى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى قارجىلاندىرۋ كولەمى 165 940 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە:
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن – 162 920,5 ملن. تەڭگە;
جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن – 3 019, 5 ملن. تەڭگە.
باعدارلامانى 2014 – 2020 جىلدارى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى قارجىلاندىرۋ كولەمى 190 ملرد. 536 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە:
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن – 41 ملرد. 242 ملن. تەڭگە;
جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن – 149 ملرد. 294 ملن. تەڭگە
2. كىرىسپە
بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسى (بۇدان ءارى – باعدارلاما) قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلعى 29 قاڭتارداعى «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلعى 1 قاڭتارداعى № 922 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان – 2050 ستراتەگياسى»: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنا سايكەس ازىرلەنگەن.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنگە دەيىن قازاقستاندا ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇزدىك مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم جۇيەسى بولدى, ول 7 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ شامامەن 70 %-ىن قامتىدى.
1991 جىلى 8743 بالاباقشا بولدى, ولاردىڭ جارتىسىنان استامى (4868) «وڭتايلاندىرۋ» كەزەڭىندە جەكەشەلەندىرىلگەن, ءبىر بولىگى بوس قالعان, قيراعان. تۇتاستاي العاندا, 2000 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكاداعى بالاباقشالار سانى 1144-كە دەيىن ازايدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا رەسپۋبليكانىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم جۇيەسى قايتا جاندانا باستادى: بالاباقشالار سانى وسۋدە, مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالارعا ارنالعان ۇيىمداردىڭ جاڭا تۇرلەرى قۇرىلۋدا.
2007 جىلدان باستاپ 2009 جىلدار كەزەڭىندە 142,1 مىڭ ورىندىق 2557 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم اشىلدى, ونىڭ ىشىندە 75 مىڭ ورىندىق 612 بالاباقشا.
2009 جىلى 4972 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم جۇمىس ىستەدى, ولاردىڭ 2003-ءى بالاباقشا. بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتۋ 373 160 ادامدى نەمەسە مەكتەپكە دەيىنگى بالالار سانىنىڭ 38,7 %-ىن قۇراعان.
سونىمەن قاتار, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردان ورىن الۋ كەزەگىندە 260 مىڭنان استام بالا تۇرعان, ونىڭ ىشىندە 147 084 مىڭى – جاسى 3-تەن 6 جاسقا دەيىنگى بالالار.
ەلدەگى دەموگرافيالىق پروتسەستەر – رەسپۋبليكاداعى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردان ورىن الۋ كەزەگىنىڭ ءوسۋىن ايقىندايتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى; 2008 جىلدان باستاپ بالاباقشالاردان ورىن كۇتۋشىلەر سانى 20,8 مىڭ بالاعا ءوستى.
قازاقستاندا سوڭعى 20 جىلدا بالا تۋدى تالداۋ بارىسى: 1990 – 1999 جىلداردا تۋدىڭ تومەندەگەنىن, ال 2000 – 2013 جىلدارى بالا تۋ ورتاشا ەسەپپەن 13 مىڭ ادامعا ارتقانىن كورسەتتى, كەيىننەن ول مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردان ورىن الۋ كەزەگىنىڭ جىلىنا 5 – 7 %-عا ارتۋىنا نەگىز بولدى.
باعدارلاما ەلدەگى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ تاپشىلىعى دەڭگەيىن تومەندەتۋ جونىندەگى تۇبەگەيلى شارالار قابىلداۋدى, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
2012 جىلعى «قازاقستان – 2050 ستراتەگياسى»: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا (بۇدان ءارى – جولداۋ) قازاقستاننىڭ مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلعا قاراي بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارمەن 100 % قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن العا قويدى, وسىعان بايلانىستى «بالاپان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ مەرزىمىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جانە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى.
قازاقستان بالالارىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋعا قۇقىعى مىناداي مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ءارتۇرلى ۇلگىلەرىمەن جانە تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى:
1) بوبەكجاي;
2) بالاباقشا;
3) وتباسىلىق بوبەكجاي;
4) ساناتورلىق بوبەكجاي;
5) «مەكتەپ-بالاباقشا» كەشەنى;
6) مەكتەپكە دەيىنگى شاعىن ورتالىق.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ ءۇش جىلىندا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار سانى جەكە مەنشىك بالاباقشالار سالۋ, اشۋ جانە بۇرىن جەكەشەلەندىرىلگەن بالاباقشا عيماراتتارىن قايتارۋ, بوس تۇرعاندارىن ىڭعايلاستىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ 1-ءشى قاباتتارىندا اشۋ سياقتى قولدانىسقا بەرۋدىڭ باسقا دا تاسىلدەرى ەسەبىنەن 288,3 مىڭ ورىندىق 4 مىڭنان استام بىرلىككە
(1211 بالاباقشا مەن 2811 شاعىن ورتالىق) كوبەيدى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2012 جىلى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋمەن جانە وقىتۋمەن قامتۋ 71,5 %-دى قۇرادى.
وسىنداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى (بۇدان ءارى – مينيسترلىك) قازاقستاندا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ جۇيەسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى.
سونىمەن قاتار 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردان ورىن الۋ كەزەگىندە 406 مىڭنان استام بالا تۇر, ونىڭ ىشىندە 196,6 مىڭى – جاسى 3-تەن 6 جاسقا دەيىنگى بالالار.
باعدارلاما بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارمەن تولىق قامتۋدى جانە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق 120 مىڭنان استام (2014 ج. – 17,8 مىڭ ادام, 2015 ج. – 14,8 مىڭ ادام, 2016 ج. – 15,2 مىڭ ادام, 2017 ج. – 11,8 مىڭ ادام, 2018 ج. – 13 مىڭ ادام,
2019 ج. – 18,2 مىڭ ادام, 2020 ج. – 37,9 مىڭ ادام) ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا جاردەمدەسەدى.
3. مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ جۇيەسىنىڭ اعىمداعى
جاي-كۇيىن تالداۋ
قازاقستانداعى زاماناۋي قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي بالانىڭ زياتكەرلىك, جەكە جانە دەنە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن تۇراقتى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
ازاماتتاردى, وتباسىن الەۋمەتتىك قولداۋدى رەتتەيتىن زاڭنامالىق بازا جەتىلدىرىلۋدە. مەكتەپكە دەيىنگى بالالىق شاقتىڭ تولىق دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار قابىلداندى.
سويلەۋ, اقىل-وي, ەموتسيالىق-ەرىك سالاسى بۇزىلعان جانە دامۋىندا باسقا دا ەرەكشەلىكتەرى بار مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى توپتىق جانە جەكە پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ باعدارلامالارى ازىرلەنىپ, سىناقتان وتكىزىلدى.
بالاباقشاعا بارمايتىن بالالار ءۇشىن مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ ءۇي جاعدايلارىندا دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «يازىك دەتسكوي يگرى» اتتى ءبىلىم بەرۋ كۋرسى ازىرلەندى.
زاماناۋي جاعدايلاردا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋى پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ ماسەلەسى قانشالىقتى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا نەگىزدەلگەن.
رەسپۋبليكانىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارىندا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ باستالعاندا 29,8 مىڭ ادام جۇمىس ىستەدى, ونىڭ ىشىندە جاس پەداگوگ قىزمەتكەرلەر – 8,3 مىڭ (27,9 %).
بالاباقشالاردىڭ پەداگوگ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى جاقسارۋ ءۇردىسىن كورسەتۋدە: 54,4 %-ىندا جوعارى ءبىلىمى, 3,6 %-ىندا – اياقتالماعان جوعارى, 40,7 %-ىندا – ارنايى ورتا, 1,3 %-ىندا – جالپى ورتا ءبىلىمى بار.
پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا جاسى – 35-40 جاس.
25 جوعارى وقۋ ورنىندا جانە 31 تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنىندا (بۇدان ءارى – تجكب) «مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ» ماماندىعى بويىنشا كادرلار دايارلاۋ جۇزەگە اسىرىلادى.
«مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ» ماماندىعى بويىنشا تجكب بىتىرۋشىلەرىنىڭ سانى وسۋدە. ايتالىق, 2006 جىلى 349 مامان, 2007 جىلى 528, 2008 جىلى 705, 2009 جىلى 750 مامان دايارلاندى. 2010 – 2014 ج.ج. تجكب وقۋ ورىندارىنىڭ بىتىرۋشىلەردىڭ مەجەلەنگەن سانى 5884 ادام.
مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ بارلىق تۇلەكتەرى زاڭناماعا سايكەس مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا 8-9 جانە ودان دا كوپ توپتارعا ارنالعان مەدبيكەنىڭ 1,5 ستاۆكاسى جانە ديەتالىق بيكەنىڭ 0,5 ستاۆكاسى كوزدەلگەن. بالانىڭ دەنە جانە پسيحيكالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ورىندايتىن, فيزيوتەراپيا كابينەتتەرى بار ۇيىمداردا دارىگەر لاۋازىمىنىڭ ءبىر شتات بىرلىگى كوزدەلگەن.
2010 – 2014 جىلدارى مەديتسينالىق كوللەدجدەردى بىتىرەتىن مەدبيكەلەردىڭ مەجەلەنگەن سانى 720 ادام, بۇل 2010 – 2014 جىلدارى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى وقۋشىلارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان كادرلارعا قاجەتتىلىكتى قاناعاتتاندىرادى.
بۇدان باسقا, شاعىن ورتالىقتارداعى, قىسقا مەرزىمدە بولاتىن توپتارداعى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ مەديتسينالىق-سانيتاريالىق العاشقى كومەك كورسەتۋدىڭ (مساك) اۋماقتىق ۇيىمدارىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتۋدى ارتتىرۋ ءۇردىسى بايقالۋدا: 2006 جىلدان باستاپ اتالعان كورسەتكىش 2010 جىلى 27,6 %-دان 38,7%-عا ءوستى.
مەملەكەت مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جەكە مەنشىك جەتكىزۋشىلەردىڭ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرىن قولداۋ جونىندەگى شارالار قابىلداۋدا. قىزىلوردا, جامبىل, شىعىس قازاقستان, اقمولا وبلىستارىندا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن جەكە مەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا ورنالاستىرۋ پراكتيكاسى بار.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2010 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدەگى 6770 ەلدى مەكەننىڭ 4691-ىندە, نەمەسە 69 %-ىندا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جوق. اتالعان فاكت ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن اشۋ ءۇشىن بالالاردىڭ جوقتىعىمەن نەمەسە جەتكىلىكسىزدىگىمەن تۇسىندىرىلەدى.
2006 جىلدان باستاپ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە شاعىن ورتالىقتار قۇرىلا باستادى جانە دە 2010 جىلى ولاردىڭ سانى 2969 بىرلىككە, ال كونتينگەنتى 75 872 بالاعا جەتتى.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ باستالعاندا بەس-التى جاستاعى 271 مىڭنان استام بالا جالپى ءبىلىم بەرەتىن 6430 مەكتەپتىڭ بازاسىندا 1271 بالاباقشادا مەكتەپالدى دايارلىقپەن قامتاماسىز ەتىلدى.
رەسپۋبليكادا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا مەملەكەتتىك تىلدە, ال ۇلتتىق توپتاردىڭ شوعىرلانعان جەردە ولاردىڭ انا تىلدەرىندە تاربيەلەۋ مەن وقىتۋ قامتاماسىز ەتىلەدى.
2010 جىلى 940 (46,9%) مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا ءبىلىم بەرۋ پروتسەسى قازاق تىلىندە, 260-ىندا (13 %) – ورىس تىلىندە, 801-ىندە (40 %) – قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە, 2-ىندە (0,1 %) – وزبەك تىلىندە جۇزەگە اسىرىلدى.
الەمدىك تاجىريبە مەكتەپتە وقۋعا دايىنداۋ ءۇشىن اسا قولايلى جاس بالانىڭ 3-تەن 6 جاسقا دەيىنگى دامۋ كەزەڭى بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتتى. ايتالىق, فرانتسيادا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مىندەتتى بولىپ تابىلمايدى, بىراق جاسى 3-تەن 6 جاسقا دەيىنگى بارلىق بالالار بالاباقشاعا بارادى. گەرمانيادا, كانادادا, ۆەنگريادا, انگليادا جاعداي وسىعان ۇقساس. دانيادا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ قۇرىلىمى قازاقستاندىققا ۇقساس: بوبەكجاي – ءبىر جارىم جاستان 3 جاسقا دەيىنگى, بالاباقشالار – 3 جاستان باستاپ 6-7 جاسقا دەيىنگى بالالار ءۇشىن.
2010 جىلى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمعا باراتىن بارلىق بالالار سانىنىڭ – 89,7 %-ىن 3-6 جاستاعى بالالار, 10,3 %-ىن 2-دەن 3 جاسقا دەيىنگى بالالار قۇرادى. بۇدان باسقا, رەسپۋبليكاداعى 9 وبلىستىڭ بالاباقشاسىندا بوبەكجاي توپتارى جۇمىس ىستەدى, وندا 2 جاسقا دەيىنگى بالالار تاربيەلەنگەن. 2007 جىلدان 2009 جىلعا دەيىن بوبەكجاي توپتارىنا باراتىن بالالار سانىنىڭ 1305-تەن
942-گە دەيىن ازايعاندىعى بايقالدى.
ەلدە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ جەتىسپەۋ پروبلەماسى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. ۇيىمداستىرىلعان مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋعا قاجەتتىلىك بارلىق وڭىرلەردە بايقالدى: باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ باستالعاندا 1-دەن 6 جاسقا دەيىنگى 260 مىڭنان استام بالا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمعا كەزەككە تۇرۋ ءۇشىن تىركەلگەن. بالاباقشا توپتارىنداعى تىعىزدىق: 100 ورىنعا ورتاشا ەسەپپەن العاندا رەسپۋبليكا بويىنشا 111 ادامنان كەلدى.
2010 جىلى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمعا ورىن الۋ ءۇشىن كەزەككە تىركەلگەن 3-تەن 6 جاسقا دەيىنگى بالالار سانى 147084 ادامدى نەمەسە بالالاردىڭ جالپى سانىنىڭ 56,4%-ىن قۇرادى.
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعى 3-6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى ۇيىمداستىرىلعان تاربيەمەن جانە وقۋمەن قامتۋ, بالالاردى وقۋ قىزمەتىنە ساپالى دايىنداۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ بولىپ تابىلادى.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ماقساتقا قول جەتكىزۋگە كەدەرگى جاسايتىن دەموگرافيالىق پروتسەستەرگە بايلانىستى تاۋەكەلدەر تۋىنداۋى مۇمكىن.
دەموگرافيالىق پروتسەستەردىڭ سەرپىنى وڭ بولعان جاعدايدا, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا قاجەتتىلىك تۋىندايتىن نەمەسە وسەتىن ەلدى مەكەندەردىڭ سانى ۇلعايادى.
تاۋەكەل دەڭگەيىن ازايتۋ ءۇشىن بالالاردى قامتۋ جانە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار اشۋدى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جىل سايىنعى ناقتىلاۋ كەزىندە باعدارلامادا كورسەتىلگەن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ورنالاستىرۋ جانە مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك (بۇدان ءارى – مجس) تەتىگىن جانداندىرۋ قاجەت.
2013 جىلعى 1 قاڭتاردا رەسپۋبليكادا 8590 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم جۇمىس ىستەيدى, ولارعا 644,3 مىڭ ادام بارادى.
ونىڭ ىشىندە دامۋ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى 43811 بالانىڭ 15244-ءى 39 ارنايى بالاباقشادا تاربيەلەۋمەن قامتىلعان.
بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارمەن قامتىلۋى 71,5 %-دى قۇرادى.
حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ (گەرمانيادا, جاپونيادا بالالار تولىق كۇن بولمايتىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى), سونداي-اق باعدارلاما شەڭبەرىندە مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋمەن جانە وقىتۋمەن كەڭ اۋقىمدا قامتۋ ماقساتىندا شاعىن ورتالىقتار بەلسەندى تۇردە اشىلۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار سانىن ارتتىرۋ نەگىزىنەن شاعىن ورتالىقتار جەلىسىن (شاعىن ورتالىقتار – 63,5%, بالاباقشالار – 36,4 %) دامىتۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
بۇل رەتتە جارتى كۇن بولاتىن شاعىن ورتالىقتار سانى باسىم. تيىسىنشە جاراقتاندىرىلعان جانە تولىق كۇن بولاتىن شاعىن ورتالىقتار سانى 2197 بىرلىكتى قۇرايدى (40,5 %). شاعىن ورتالىقتاردىڭ بەلسەندى تۇردە اشىلۋى نەگىزىنەن شىعىس قازاقستان (1160), قوستاناي (4988), سولتۇستىك قازاقستان (505), الماتى (428) وبلىستارىندا بايقالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق نەگىز قالاۋشى قۇجاتتارعا سايكەس دامۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار ءۇشىن بىلىمگە تەڭ قۇقىقتار قاعيداتى كوزدەلەدى.
بۇگىندە رەسپۋبليكادا ينكليۋزيۆتىك ءبىلىم بەرۋ 2375 بالاعا ارنالعان 166 بالاباقشادا جۇزەگە اسىرىلادى, ول انىقتالعان دامۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ جالپى سانىنىڭ 14%-ىن قۇرايدى.
بۇدان باسقا, دامۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان 39 ارنايى بالاباقشا جانە جالپى ماقساتتاعى بالاباقشالاردا 315 ارنايى توپ جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ كونتينگەنتى بالاباقشالاردا 4945 بالانى, ارنايى توپتاردا 5879 بالانى قۇرايدى.
ارنايى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا بارۋ مۇمكىندىگى جوق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار ءۇشىن وڭالتۋ ورتالىقتارىندا, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتتەرىندە (بۇدان ءارى – پپتك) تۇزەتۋ-پەداگوگيكالىق قولداۋ كورسەتۋ كوزدەلگەن.
جۇمىس ىستەپ تۇرعان 129 پپتك-ءنىڭ كوپشىلىگى نەگىزىنەن مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالارعا قىزمەت كورسەتەدى.
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مازمۇنىن جاڭا نەگىزدە قۇرۋ – وتە جاۋاپتى ءارى كۇردەلى مىندەت. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 23 تامىزداعى № 1080 قاۋلىسىمەن مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى (بۇدان ءارى – مجبس) جانە شەت تىلدەرىن وقىتۋدى قامتيتىن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلگىلىك وقۋ جوسپارلارى بەكىتىلدى.
مجبس پەن مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ وقۋ باعدارلامالارى مەكتەپكە دەيىنگى جانە باستاۋىش مەكتەپ ءبىلىمى اراسىنداعى ساباقتاستىق پروبلەمالارىن ءتيىمدى شەشۋگە ىقپال ەتەدى.
قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكاداعى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا 90-نان استام اتاۋدى قامتيتىن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەرى بار «بالبوبەك», «قاينار», «العاشقى قادام», «زەرەك بالا», «ءبىز مەكتەپكە بارامىز, «5-6 جاستاعى بالالاردى مەكتەپ جانە 5-7 جاستاعى بالالاردى بالاباقشا جاعدايلارىندا مەكتەپالدى دايارلاۋدىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى» پايدالانىلادى.
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ شەتەلدىك تاجىريبەسىنىڭ تەحنولوگيالارى پايدالانىلادى.
مىسالى, ءار بالانىڭ دارالىعىن دامىتۋ نەگىز ەتىپ الىنعان مونتەسسوري تەحنولوگياسى بويىنشا وقۋ ماتەريالدارى. ن. زايتسەۆتىڭ جۇيەسى بويىنشا وقىتۋ بالالاردىڭ وقۋ مەن جازۋ داعدىلارىن مەڭگەرۋگە كومەكتەسەدى. بالانىڭ سەزىم اپپاراتى ارقىلى ۆالدورف پەداگوگيكاسى (شتاينەردىڭ ادىستەمەسى) دۇنيەنى تابيعي جولمەن تانۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بالالاردى دامىتۋدا ف. فرەبەلدىڭ تەكشەلەرىن پايدالانۋ بالانى قاراپايىم گەومەتريالىق پىشىندەرمەن تانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جاڭارتۋ ماقساتىندا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ حالىقارالىق جانە ۇزدىك وتاندىق تاجىريبەسىنە تالداۋ جۇرگىزىلدى.
بۇل مىناداي پروبلەمالاردى ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى: بالالارمەن جۇمىستا قولدانىلاتىن ادىستەر مەن جۇمىس نىساندارىنىڭ قازىرگى زامان تالابىنا سايكەس كەلمەۋى, مۇندا بالالاردىڭ تانىمدىق قىزىعۋشىلىقتارى, ولاردىڭ بىلۋگە قۇمارلىعى مەن دەربەستىگى ەسكەرىلمەيدى. بۇدان باسقا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدە تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە جۇيەلىلىكتىڭ جوقتىعى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى قولدانىستاعى باعدارلامالاردىڭ, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردىڭ مازمۇنى مجبس تالاپتارىنا سايكەس قايتا جاڭارتۋ تالاپ ەتىلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا «العاشقى قادام», «زەرەك بالا», «ءبىز مەكتەپكە بارامىز», «مەكتەپالدى دايارلىقتىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى» نەگىزگى جالپى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ باعدارلامالارىنىڭ, سونداي-اق «بالبوبەك», «قاينار» جانە ت.ب. بالامالى باعدارلامالاردىڭ مازمۇنى جاڭارتىلۋدا.
قوعامىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا بولىپ جاتقان جاھاندىق قايتا قۇرۋ مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاقتاعى زياتكەرلىك الەۋەتىن ايقىندايتىن جانە ونىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جاعداي جاسايتىن ءبىلىم جۇيەسىن دە بەيجاي قالدىرمادى.
حالىقارالىق تاجىريبە زاماناۋي ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى زياتكەرلىك تۇرعىدان دامىعان بالالاردى انىقتاۋ, وقىتۋ مەن تاربيەلەۋ بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتەدى.
ماسەلەن, رەسەيدە, جاپونيادا, فينليانديادا, اقش-تا, قىتايدا جانە ت.ب. دامىعان ەلدەردە ءال-اۋقاتتىڭ ارتۋى ەرتە جاستان باستاپ بالالاردىڭ زياتكەرلىك دامۋىنا كاپيتال سالۋىمەن بايلانىستى. وسى مەملەكەتتەردىڭ بارىندە جاڭا ۇلگىدەگى ۇيىمداردىڭ جەلىسى – مەكتەپكە دەيىنگى زياتكەرلىك ۇيىمى ارقىلى ىسكە اسىرىلاتىن زياتكەر دامىعان بالانى تاربيەلەۋدە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن عىلىم جەتىستىكتەرى پايدالانىلادى.
بالالاردىڭ جالپى جانە ارنايى زياتكەرلىك قابىلەتتەرى زياتكەرلىك پەن كرەاتيۆتىلىك اراقاتىناسى تۇرعىسىنان ۆ.پ. زينچەنكو, پ.يا. گالپەرينا, ا.ن. لەونتەۆا, م.ا. حولودنوي, ا.م. ماتيۋشكينا, د.ب. بوگوياۆلەنسكوي, ب.م. تەپلوۆا, س.د. بيريۋكوۆا, ا.ن. ۆورونينا, ل.ا. ۆەنگەر جانە ت.ب. رەسەي عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ايقىندالعان.
امەريكاندىق پسيحولوگ برايان دج. كەررولل بالالاردىڭ قابىلەتتەرىن زەردەلەۋ مەن ولشەۋ كەزىندە ولاردىڭ تانىمدىق ءىس-ارەكەتىندەگى ورنىن ايقىنداۋ قاجەتتىگىن, ياعني ءاربىر بالاعا ونىڭ جەكە دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىن كورسەتتى.
قازاقستاندىق مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن باسىمدىقتارى «ءبىلىم تۋرالى» 2007 جىلعى 27 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلعى 7 جەلتوقسانداعى №1118 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا (بۇدان ءارى – بدمب), قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 19 قاڭتارداعى № 131 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2011 – 2015 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىندا ايقىندالعان. مەكتەپكە دەيىنگى دەڭگەيدى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگىن تۇسىنە وتىرىپ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (بۇدان ءارى – ەىدۇ) جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە بالالاردى ەرتە دامىتۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزىلۋدە.
قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ەرتە جاستاعى بالالاردى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى نىساندارىن دامىتۋ جونىندە ءىس-شارالار جۇرگىزۋدە:
1. يكەمدى رەجيمدەگى بوبەكجاي, بوبەكجاي-بالاباقشا, شاعىن ورتالىق جەلىلەرىن كەڭەيتۋ, جەكە سەكتورداعى كۇتىپ-باعۋ مەن قاراۋ توبىن, بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ, سونداي-اق ۆەدومستۆولىق باعىنىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا ۇيىمداردىڭ جاڭا تيپتەرى مەن تۇرلەرىن قۇرۋ (ساناتورلىق بوبەكجاي, بالالى انالارعا ارنالعان پروفيلاكتوريلەر جانە ت.ب.).
2. كونسۋلتاتسيالىق پۋنكتتەر جەلىسىن كەڭەيتۋ, اتا-انالارعا ارنالعان تەلەحابار تاراتۋ ارقىلى اتا-انالاردى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ.
3. اتا-انالاردى اعارتۋ جونىندەگى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋ: ۇيرەتەتىن سايتتار, قاشىقتىقتان ءبىلىم بەرۋ, وتباسىلاردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىن قامتاماسىز ەتۋ.
4. ەرتە جاستاعى بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن گۋۆەرنەر-ماماندار دايىنداۋ, سونداي-اق كادرلار قايتا بىلىكتىلىك بەرۋ جونىندە وقىتۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ.
5. بالالاردىڭ زياتكەرلىك دامۋى ءۇشىن (بەسىك جىرى, ەرتەگىلەر, اڭىزدار, ەپوستار جانە ت.ب.) ادامگەرشىلىك-رۋحاني قۇندىلىعى بار بازامەن قامتاماسىز ەتۋ.
6. بالالاردى ەرتە دامىتۋ بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مازمۇنىن باعدارلامالىق-ادىستەمەلىك جاڭارتۋ.
7. جەكە ءبىلىم بەرۋ مەن ءوز بالالارىنىڭ بىلىمىنە ينۆەستيتسيالاردى پايدالانۋ جونىندەگى اتا-انالاردىڭ قامقورشىلىق كەڭەستەرىن قولداۋ تەتىگىن ازىرلەۋ.
8. بالالاردى ەرتە دامىتۋ جونىندە ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ.
مەملەكەت بالا 3 جاسقا تولعانعا دەيىن ونى كۇتىپ-باعۋ بويىنشا دەمالىس كەزىندە قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس ورنىن ساقتاي وتىرىپ, انالارعا قولداۋ كورسەتەدى. 2014 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان بالانى ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن كۇتىپ-باعۋ بويىنشا الەۋمەتتىك تولەم الۋشىلار بولىپ تابىلاتىن جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەرگە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن سۋبسيديالاۋدى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ەىدۇ-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە وقىتۋ جانە بالانى كۇتىپ-باعۋ جۇيەلەرىن ءبولۋ جۇمىس ىستەيدى. بوبەك جاسىنداعى بالالار, ادەتتە انالارىنىڭ ەرتە كۇتىپ-باعۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بوبەك جاسىنداعى بالالاردى كۇتىپ-باعۋ جۇيەسى وقىتۋمەن تىعىز بايلانىسقان سولتۇستىك ەۋروپا ەلدەرى (نورۆەگيا, فينليانديا, شۆەتسيا) بۇعان كىرمەيدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ كەزىندە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزگىن قالاۋشى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالانىڭ بالاباقشادان باستاۋىش مەكتەپكە قينالماي اۋىسۋ جاعدايىن جاساۋ, ياعني مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنىڭ ساباقتاستىعى مەن ۇزدىكسىزدىگى بولىپ تابىلادى.
الەمدىك ۇردىستەردى جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, بالالاردى مەكتەپتە 3 جاستان 6 جاسقا دەيىن وقىتۋعا دايىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
بالانىڭ جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن ءتيىستى ورتا, ياعني مەكتەپكە دەيىنگى زياتكەرلىك ۇيىم قاجەت.
انگليا, گوللانديا, اۆستراليا, جاڭا زەلانديانىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن تالداۋ بالالاردى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋ پروتسەسىنە اتا-انالاردى تارتۋدىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. جۇمىستىڭ اتالعان نىسانى رەسپۋبليكامىزدىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرىندە اتا-انالارعا ارنالعان كونسۋلتاتسيالىق پۋنكتتەر تۇرىندە تابىستى ەنگىزىلە باستادى. وتباسىلىق جانە قوعامدىق تاربيەنىڭ بىرلىگى مەن ساباقتاستىعىن, اتا-انالارعا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق كومەك كورسەتۋدى, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمعا بارمايتىن بالا تۇلعاسىنىڭ جان-جاقتى دامۋىن قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكادا اتا-انالارعا ارنالعان 1046 كونسۋلتاتسيالىق پۋنكت جۇمىس ىستەيدى. وتباسىلىق جانە قوعامدىق تاربيەنىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باعدارلاما شەڭبەرىندە جەر-جەردە اتا-انالارعا ارنالعان كونسۋلتاتسيالىق پۋنكتتەردى اشۋ جالعاسادى.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ حالىققا جولداۋى جاڭا مادەنيەت پەن ميسسياعا يە, ءۇش ءتىلدى (مەملەكەتتىك, ۇلتارالىق كەلىسىم جانە قاتىناس ءتىلى رەتىندە ورىس جانە شەت تىلدەرى) مەڭگەرگەن جاڭا فورماتتاعى ادام تاربيەلەۋدى كوزدەيدى.
1867 (59,6 %) بالاباقشا جانە جالپى كونتينگەنتى 340,4 مىڭ بالا بولاتىن 3780 (69,2 %) شاعىن ورتالىقتا تاربيەلەۋ-ءبىلىم بەرۋ پروتسەسى قازاق تىلىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
310 (9,9 %) بالاباقشادا جانە 1682 (29,8 %) شاعىن ورتالىقتا 92,1 مىڭ بالا ورىس تىلىندە, 948 (30,3 %) بالاباقشادا 211,5 مىڭ بالا ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە جانە 3 (0,1 %) بالاباقشادا 267 بالا وزبەك تىلىندە تاربيەلەنۋدە.
مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنىڭ ارتۋى قازاق تىلىندە تاربيەلەيتىن جانە وقىتاتىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا جەرگىلىكتى ەمەس ۇلت بالالارى سانىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. قازىرگى تاڭدا ولاردا ورىس جانە باسقا ۇلتتاردىڭ 93 مىڭ بالاسى تاربيەلەنۋدە.
بالاباقشالاردا قازاق ءتىلىن وقىتۋ وقۋ جوسپارىنا ەنگىزىلىپ, مىندەتتى بولىپ تابىلادى. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ شتاتىندا قازاق ءتىلىنىڭ وقىتۋشىلارى بار.
مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ بالالار ءىس-ارەكەتىنىڭ الۋان تۇرلەرىندە جانە ويىندار, ترەنينگتەر, ەكسكۋرسيالار, مەرەكەلەر مەن ويىن-ساۋىقتار سياقتى جۇمىستىڭ ءتۇرلى نىساندارىندا, سونداي-اق اۋديو, بەينەماتەريالداردى, كورنەكى قۇرالداردى, ۇستەل ءۇستى ويىندارىن پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا بالالار ءىس-ارەكەتىنىڭ بارلىق تۇرلەرى مەن باعىتتارى بويىنشا ادەبي, ديداكتيكالىق, مۋزىكالىق جانە كورنەكى-ۇلەستىرمەلى ماتەريال ىرىكتەلىپ, جۇيەلەنگەن.
ستراتەگيالىق ماڭىزدى قۇجاتتاردى: 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان بدمب جانە 2010 – 2014 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسىن قابىلداۋ حالىقتى مەكتەپكە دەيىنگى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى الۋ مۇمكىندىگىنە ىنتالاندىردى جانە ادامداردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردان ورىن الۋعا ءوتىنىش بەرۋىنىڭ كوبەيۋىنە تۇرتكى بولدى.
ايتالىق, ءوسۋ ءۇردىسى بار كەزەكتىلىكتىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيى وڭتۇستىك قازاقستان (2010 جىلى – 40,5 مىڭ, 2012 جىلى – 53,5 مىڭ ءوتىنىش), الماتى (2010 جىلى – 16,4 مىڭ, 2012 جىلى – 22,6 مىڭ ءوتىنىش) وبلىستارىندا جانە الماتى (2010 جىلى – 30,4 مىڭ, 2012 جىلى – 48 مىڭ ءوتىنىش), استانا
(2010 جىلى – 39 مىڭ, 2012 جىلى – 68 مىڭ ءوتىنىش) قالالارىندا ساقتالىپ كەلەدى.
مينيسترلىك ءمجا-ءنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە از كوڭىل ءبولىپ وتىرعان, بۇل شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سەكتورىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازىرگى تاڭدا بالاباقشالاردا ورىن تاپشىلىعىنىڭ پروبلەماسىن شەشۋ ماقساتىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءۇش كونتسەسسيالىق جوبا جوسپارلاۋ كەزەڭىندە تۇر:
1) وسكەمەن قالاسىندا 1 640 ورىندىق التى بالاباقشا سالۋ جانە ىسكە قوسۋ (كونتسەسسيالىق جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى (بۇدان ءارى – تەن) ازىرلەنۋ ساتىسىندا جانە سەمەي قالاسىندا (كونتسەسسيالىق جوبانىڭ تەن-ءى ازىرلەنۋ ساتىسىندا) 1 290 ورىندىق 5 بالاباقشا سالۋ جانە ىسكە قوسۋ;
2) قاراعاندى وبلىسىنىڭ تەمىرتاۋ قالاسىندا 1 240 ورىندىق ءتورت بالاباقشا (كونكۋرستىق راسىمدەردەن ءوتۋ ساتىسىندا) سالۋ جانە ىسكە قوسۋ;
3) استانا قالاسىندا 1 440 ورىندىق التى بالاباقشا (ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىستى ازىرلەۋ ساتىسىندا) سالۋ جانە ىسكە قوسۋ.
بۇدان باسقا, مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا مينيسترلىك «مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋعا, تەحنيكالىق جانە كاسiپتiك, ورتا بiلiمنەن كەيiنگi, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيiنگi بiلiمi بار مامانداردى دايارلاۋعا, سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دايىندىق بولىمدەرىنە مەملەكەتتiك بiلiم بەرۋ تاپسىرىسىن ورنالاستىرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشىنىڭ 2012 جىلعى 4 مامىرداعى № 198 بۇيرىعىن قابىلدادى. بۇل رەتتە «ءبىلىم تۋرالى» 2007 جىلعى 27 شىلدەدەگى زاڭىنىڭ
6-بابىنا سايكەس مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ كولەمىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەلگىلەيدى.
سونداي-اق «مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار قىزمەتىنىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2013 جىلعى 20 مامىرداعى № 499 قاۋلىسىنا سايكەس اتا-انالاردان تاماقتانۋ ءۇشىن عانا 100 % تولەماقى الىنادى.
مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ ماسەلەسى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. رەسپۋبليكادا 8590 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم, ونىڭ ىشىندە 3128 بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 1115-ءى (35,6%) ىڭعايلاستىرىلعان عيماراتتا ورنالاسقان.
ىڭعايلاستىرىلعان عيماراتتاردا بالاباقشالار اشۋ كەزىندە «بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى تاربيەلەۋ مەن ءبىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىنە قويىلاتىن سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتار» سانيتاريالىق تالاپتارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2011 جىلعى 30 جەلتوقسانداعى
№ 1684 قاۋلىسىنا سايكەس بارلىق جاعدايلار جاسالۋدا. بۇل 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا ىستىق سۋسىز بالاباقشالاردى 206 بىرلىككە, كارىز جۇيەسىنسىز بالاباقشالاردى – 38 بىرلىككە, سۋدى تاسىپ اكەلەتىندەردى – 141 بىرلىككە, پەشپەن جىلىتاتىنداردى – 26 بىرلىككە ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇدان باسقا, اپاتتى جاعدايداعى بالاباقشالار سانى 7 بىرلىككە ازايدى جانە قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانى 3 بىرلىكتى قۇرايدى.
مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا قوزعالىس بەلسەندىلىگىن دامىتۋعا ارنالعان ءداستۇرلى جانە ءداستۇرلى ەمەس سپورت جابدىقتارىمەن (شۆەد باسپالداقتارى, گيمناستيكالىق ورىندىقتار, ترەناجەرلەر, ستەپ-تاقتايشالار, ماسساج جاسايتىن قۇرالدار) جاراقتاندىرىلعان سپورت زالدارى بار.
بالاباقشالاردىڭ توپتىق بولمەلەرىندە ۇساق سپورتتىق مۇكاممالدار, سپورت جانە قيمىل ويىندارىنىڭ اتريبۋتيكاسى بار دەنە تاربيەسىنىڭ بۇرىشتارى جابدىقتالعان.
فينليانديانىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ورىن-جايلارىن ترانسفورماتسيالاۋ ەسەبىنەن كەڭىستىكتى وزگەرتۋ بويىنشا يننوۆاتسيالىق جوبالارىن زەردەلەۋ بالالاردىڭ دامۋ ورتاسىن قۇرۋ ءۇشىن بالاباقشالاردىڭ توپتىق ورىن-جايلارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ءاربىر مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمنىڭ اۋماعىندا بالالاردىڭ قيمىل-قوزعالىس, ويىن ارەكەتى جۇزەگە اساتىن, سپورتتىق مەرەكەلەر مەن ويىن-ساۋىقتار وتكىزىلەتىن ويىن جانە سپورت الاڭدارى جابدىقتالعان.
زاماناۋي جاعدايدا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋى پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋ ماسەلەسى قانشالىقتى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا نەگىزدەلگەن.
2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارىندا 60422 ادام (12957 – شاعىن ورتالىقتاردىڭ پەداگوگتەرى) ەڭبەك ەتەدى, ونىڭ ىشىندە جاس پەداگوگتەر سانى – 18387.
ءبىلىم دەڭگەيى: 58 %-ى جوعارى ءبىلىمدى, بۇل رەتتە ارنايى مەكتەپكە دەيىنگى – 21,2 %, ورتا ارناۋلى – 37,9 %, ونىڭ ىشىندە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىمى بارلار – 53 %.
قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنان وتكەن پەداگوگتەردىڭ ۇلەسى 26,1%-دى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ مەڭگەرۋشىلەرى – 760 ادام, ادىسكەرلەر – 873 ادام, باسقا ماماندار – 1447.
مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى اشۋدىڭ جانە ەنگىزۋدىڭ 2014 – 2020 جىلدارعا ارنالعان قادامدىق جوسپارىنا (بۇدان ءارى – جوسپار) سايكەس 2020 جىلعا دەيىن كادرلارعا قاجەتتىلىك – 25 607 ادامدى (تاربيەشىلەر – 14 952, پسيحولوگتار – 2 724, باسقا ماماندار – 4 894, باسشىلار – 3 037) قۇرايدى, ول كوللەدجدەر (8097 ادام) مەن جوو (37200 ادام) بىتىرۋشىلەرىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى.
جۇمىس ىستەپ تۇرعان مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىمى بار پەداگوگتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋىن تالداۋ نەگىزىنەن پەداگوگتەردىڭ جوعارى پەداگوگيكالىق بىلىمدەرى بەيىنى بويىنشا ەمەس ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. بۇل رەتتە اتالعان پەداگوگتەردىڭ 5 جىل جانە ودان كوپ جۇمىس ءوتىلى بار.
مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ 56 795 پەداگوگى «ورلەۋ» باۇو» اق-تا 2020 جىلعا دەيىن قىسقا مەرزىمدى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىمەن جوسپارلى تۇردە قامتاماسىز ەتىلەدى.
باياندالعاندى ەسكەرە وتىرىپ, باسىم جانە ءالسىز تۇستاردى اتاپ كورسەتۋگە بولادى.
باسىم تۇستارى: باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ 3-6 جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن تولىق قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا مەنشىك نىسانىنا قاراماستان ورنالاستىرۋ جەكە مەنشىك سەكتوردى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا تارتۋدى جالعاستىرادى. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا ينكليۋزيۆتىك ءبىلىم بەرۋ ايتارلىقتاي وسەدى (5 % دان 15 %-عا دەيىن). بۇدان باسقا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ ساپاسى, ونىڭ ىشىندە كادر قۇرامى جاقسارادى.
ءالسىز تۇستارى: مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسى, تيپتىك بالاباقشالاردىڭ قۇرىلىسىن سالۋ ەسەبىنەن ەمەس, نەگىزىنەن بالامالى جەلى (شاعىن ورتالىقتار, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم اشۋعا بولاتىن بوس تۇرعان عيماراتتى ىڭعايلاۋ, تۇرعىن ۇيلەردىڭ 1-ءشى قاباتتارىندا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم اشۋ جانە ت.ب.) ەسەبىنەن وسەدى.
4. باعدارلامانىڭ ماقساتتارى, مىندەتتەرى, نىسانالى ينديكاتورلارى جانە ىسكە اسىرىلۋ ناتيجەلەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى
1. باعدارلامانىڭ ماقساتى:
حالىقتىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ ۇيىمدارىنىڭ ساپالى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرىنە قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ.
2. باعدارلامانىڭ مىندەتتەرى
باعدارلامانىڭ ماقساتىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن مىناداي مىندەتتەردى شەشۋ قاجەت:
1) 2015 جىلعا دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ 77,7 %-ىنىڭ, ال 2020 جىلعا دەيىن – 100 %-ىنىڭ قامتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ;
2) 2015 جىلعا دەيىن 5-6 جاستاعى بالالاردى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى مەكتەپالدى دايارلىقپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ;
3) رەسپۋبليكاداعى دەموگرافيالىق جاعدايدى جانە حالىقتىڭ ءبىلىم الۋعا قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ءۆارياتيۆتى جەلىسىن ۇلعايتۋ;
4) مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ تاپشىلىعى پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجىلىق-ەكونوميكالىق جاعدايلار جاساۋ;
5) مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى بىلىكتى كادرلارمەن تولىق قامتاما
