كوكتەمنىڭ سوڭعى ايىندا وسى اۋداندا قىستان كۇيسىز شىققان مال شىعىنى كوبىرەك تىركەلدى. اۋدان اكىمدىگىنىڭ ەسەبى بويىنشا بۇگىنگە دەيىن 553 مالدىڭ ولەكسەسى اكتىلەنىپ, جويىلعان. اۋدانداعى ءتورت ت ۇلىك قايتا تۇگەندەلىپ, بەلگىلەنگەن نورماتيۆكە سايكەس الداعى قىسقا قاجەتتى جەمشوپ ماسەلەسى پىسىقتالدى. قازىر قاجەتتى 9 095 توننا ءشوپتىڭ 22 پايىزى تاسىمالدانىپتى. قىسقا ءشوپ دايىندايتىن ەرىكتى بريگادالار جاساقتالىپ, كورشىلەس سىرداريا, جالاعاش, قارماقشى جانە قازالى اۋداندارىنان ارنايى ارالدىقتارعا بولىنگەن شابىندىق جەرلەردى ورۋعا دايىندىق ۇستىندە.
جالپى اۋدان اۋماعى ءشوپ شىعىمىنا بايلانىستى ءۇش ايماققا ءبولىندى. 13 ەلدى مەكەن «قىزىل», 6 اۋىل «سارى», ال 4 اۋىل «جاسىل ايماقتا» تۇر. اۋدان اكىمدىگى جانىنداعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى كوميسسيا توتەنشە جاعداي جاريالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, بۇل وبلىستىق جانە اۋماقتىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەلىسىمدەرى نەگىزىندە ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ اشىق نقا پورتالىندا 24 ماۋسىمدا جاريالاندى. جوسپار بويىنشا مينيسترلىك ونى بەكىتۋى ءتيىس.
اكىمدىك مالىمەتىنشە, داريا بويىنداعى كانالداردى تازالاۋ, توسپالار سالۋ, مەن ەلدى مەكەندەر اۋماعىنداعى سۋ ۇڭعىمالارىن ىسكە قوسۋ قولعا الىنادى. ەڭ باستىسى, ءشوپ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تاسىمال شىعىندارى وتەلمەك. سونىمەن قاتار اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىنداعى شارۋا قوجالىقتارىنان تەگىن ءشوپ اكەلۋ كەلىسىلىپ وتىر ەكەن.
قام جاساماسا الداعى قىستا قاي اۋدانعا دا وڭاي تيەيىن دەپ وتىرعان جوق. قىزىلوردا قالاسى مەن بارلىق اۋداندا ارنايى شتابتار قۇرىلىپ, شابىندىق جەرلەردىڭ ناقتى كولەمى ايقىندالۋدا. جەكە شارۋاشىلىقتارعا ءتيىمدى باعادا مال ازىعىن ساتىپ الاتىن جاعداي جاساۋ ءۇشىن ءار ەلدى مەكەندەگى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءىرى كاسىپكەرلەرمەن مەموراندۋمدار جاسالدى. بۇگىندە اۋدانداردا ءشوپ جينايتىن بريگادالار جاساقتالىپ, ناۋقان باستالىپ كەتتى. «جاسىل ەل» جاستار قوزعالىسى ارقىلى كۇرىش اتىزدارىنىڭ, ارىقتار مەن جاپتاردىڭ باسىنان ءشوپ وراتىن بريگادالار ۇيىمداستىرىلدى. بۇدان بولەك, 3 شارۋاشىلىق «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ۇك اق ارقىلى 490 توننا ارپا ساتىپ الۋعا كەلىسىمشارت جاساسىپ, بىرتىندەپ شارۋاشىلىقتار جەمدى قابىلداپ جاتىر. سونىمەن قاتار بيىل مال ازىقتىق داقىلداردىڭ كولەمى بىلتىرعىدان 5,4 مىڭ گەكتارعا ارتىق ەگىلىپ, 66,4 مىڭ گەكتارعا جەتتى.
وبلىس بويىنشا بيىلعى قىسقا 961,2 مىڭ توننا مال ازىعى قاجەت. وڭىردەگى جوڭىشقالىق القاپتاردىڭ ءبىرىنشى ورىمى 119,8 مىڭ توننا بولدى. جىل اياعىنا دەيىن 220,2 مىڭ توننا جوڭىشقا جينالىپ, قالعان 741,9 مىڭ تونناسى تابيعي شوپپەن جانە كۇرىش سابانىمەن تولىقتىرىلاتىن بولادى. بۇل قۋاڭشىلىققا ۇشىراعان جۇرتتىڭ جايى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ نازارىندا تۇرعانىن كورسەتەدى. ودان بولەك, جۋىردا وبلىستىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى وكىلدەرى قينالعان ەلدىڭ ورتاسىنا بارىپ, جاعدايلارىمەن تانىسىپ قايتتى.
– قازىر قۋاڭشىلىق قاي وڭىردە دە بايقالىپ تۇر. بىراق ارالداعى احۋال تىم اۋىر. جۇزدەگەن مال وپات بولىپ, اۋىل ادامدارى امان قالعانىن ارزانعا بولسا دا ساتۋعا كوشكەن, – دەيدى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ءبولىم باسشىسى جاسۇلان سەرىكوۆ. – قولى ۇزىن كاسىپكەرلەر شۇيگىندى جەر ىزدەپ كوشىپ كەتسە, اۋىلدا قالعاندارى دا قولدان كەلگەن قارەكەتىن جاساپ جاتىر. سوندىقتان دا شاعىن شارۋاشىلىقتارعا جەمشوپ سۋبسيدياسىن بەرۋدى كەشىكتىرمەي قولعا العان ءجون.
ەندىگى ماسەلە, ءتورت ت ۇلىكتىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ. اۋدان بويىنشا ءولدى دەگەن 553 باس اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋدىڭ دەرەكتەر بازاسىنا ەنگەندەرى عانا. سىرعالانباعان, قۇجاتى جوق مالدار بۇل ەسەپتە جوق. وتەماقى تولەنگەن جاعدايدا دا ونىڭ يەسىنە ەشتەڭە تيمەيتىنى انىق. مال سانىن جاسىرۋ جالعاسا بەرسە ەرتەڭ اۋدانعا جەتكىزىلەتىن جەمشوپ جەتپەي قالۋى دا مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا كىمنىڭ قوراسىنان قانشا ت ۇلىك ءورىپ شىعاتىنىن جاقسى بىلسە دە, اۋىز اشپاي كەلگەن اۋىل اكىمدەرى مەن ۆەتەرينار ماماندار دا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. جىل سايىن جۇرتتىڭ قوراسىنداعى مالىن ەسەبىنە ەنگىزىپ, «بىزدە بيىل مال باسى بالەن پايىزعا ءوستى» دەپ جالىنداتىپ سويلەۋگە قۇمار اكىمدەر ەندى سول ت ۇلىكتى ساقتاپ قالۋعا قارەكەت جاساۋى كەرەك.
پالاتا ماماندارى ۇڭعىما قازۋ ارالدان وزگە اۋدانداردا دا قولعا الىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ولار بيىل كوكتەمدە وبلىس اكىمدىگى مەن ورتالىق ورگاندارعا مال ازىعى قورىن قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس جولداپتى. جەمشوپتى ارزان كەزدە ساتىپ الىپ, قىستا شارۋاشىلىقتارعا سول باعامەن تاراتۋ ارقىلى ەت باعاسىن تۇراقتاندىرۋدى كوزدەگەن بۇل ۇسىنىس پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ر.سكليار مەن «اتامەكەن» ۇكپ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ ەدى.
قازىر وبلىستا مال ازىعىن دايىنداۋعا ەرىكتىلەر توبى دا جۇمىلدىرىلىپ جاتىر. مىسالى, ارال اۋدانىندا قينالعان ەلدىڭ قاجەتىنە جارايمىن دەگەن 30 جاس جەتەس بي, قاراتەرەڭ اۋىلدىق وكرۋگتەرىنەن ءشوپ ورىپ, شارۋالارعا جەتكىزىپ بەرۋگە دايىن. سىرداريا اۋدانى شىركەيلى اۋىلدىق وكرۋگىندەگى ء«مادى قاجى» سەرىكتەستىگى دە قۋاڭشىلىقتان قينالعان جۇرتقا العاش قول ۇشىن سوزعان قۇرىلىمنىڭ ءبىرى. شارۋاشىلىق باسشىسى سەيىتكامال سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇلار ارالدىقتارعا 5 مىڭ باۋ جوڭىشقانى كومەك رەتىندە جەتكىزگەن. جاقىندا وسى سەرىكتەستىككە بارعان وبلىس اكىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا جۇرت بولىپ جۇمىلعاندا عانا قيىندىقتان شىعۋعا بولاتىنىن ايتتى.
– ارال, قازالى اۋداندارىندا قۋاڭشىلىققا بايلانىستى مال ازىعىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الۋدا. وسى رەتتە, ايماقتاعى شارۋا قوجالىقتارى ءشوپتى باسقا وبلىستارعا ساتپاس بۇرىن وسى ەكى اۋدانعا قولجەتىمدى باعادا ۇسىنۋى كەرەك. ءبىز وسىنداي بىرلىك تانىتقان جاعدايدا عانا بۇل قيىن كەزەڭنەن شىعامىز, – دەدى وبلىس باسشىسى.
وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن جەمشوپتەن تارىققان شارۋالارعا جاردەمدەسۋگە ەرىكتىلەر كۇش جۇمىلدىرۋدا. جاڭاقورعاننىڭ تاۋ بەتكەيىندەگى شارۋالار ءۇشىن «تۇگىسكەن» تۇقىم شارۋا قوجالىعىنا قاراستى اۋماقتان تەگىن ءشوپ ورۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. بۇل باستامانى قولداي جونەلگەن قىراش جانە قوسۇيەڭكى اۋىلدىق وكرۋگتەرى جاستارى ىسكە كىرىسىپ كەتتى. شيەلىنىڭ «اقمايا» شارۋا قوجالىعىندا 7 480 باۋ ءشوپ جينالىپ, ونىڭ 2 500-ءى اۋىل تۇرعىندارىنا تاراتىلىپ بەرىلدى. جالپى, «جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ» باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلا باستاعان «جاستاردان جاردەم» اكتسياسى اياسىندا اۋداندارداعى ەرىكتى جاستار وسىلايشا يگىلىكتى ىسكە جۇمىلدى.
قيىندىقتى جەڭۋگە جۇمىلىپ, قۋاڭشىلىققا قارسى قارەكەتكە كىرىسكەندەردىڭ تىرلىگى العاشقىدا ابدىراپ قالعان اۋىلداعى اعايىننىڭ كوڭىلىندە ءۇمىت وتىن وياتا باستاعانداي.
قىزىلوردا وبلىسى
