جولداۋدا پرەزيدەنت ادام قۇقىن قورعاۋعا بىردەن-ءبىر جاۋاپتى – پوليتسيا, پروكۋراتۋرا مەن سوت وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ اراجىگىن ناقتى اجىراتىپ بەرەتىن ءۇش بۋىندى مودەل قۇرۋدى تاپسىردى. «بىزگە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن زاماناۋي تۇرعىدان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ۇلگى كەرەك», دەپ نەگىزگى باعىت-باعداردى دا ايقىنداپ بەردى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن ەلىمىزدە قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلى ەنگىزىلدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ ءىىم مەن پروكۋراتۋرا وسى مودەل اياسىندا ايىپتاۋ ۇستانىمىن ازايتىپ, قىلمىستىق پروتسەسكە زاڭسىز ارالاسۋدى بولدىرمايتىن قاناتقاقتى جوبالارىن دا ىسكە قوستى.
ءۇش بۋىندى مودەلدە پوليتسيانىڭ مىندەتى نە؟ پروكۋرور نەمەن اينالىسۋى قاجەت؟ سوت ورگاندارىنىڭ ماقساتى قانداي؟ اۋەلدەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قىلمىستى انىقتاپ, كۇدىكتىلەردى تاۋىپ, ايعاق جيناۋمەن اينالىسادى. ال پروكۋروردىڭ مىندەتى – وسى ايعاق-دالەلدەمەلەرگە تاۋەلسىز باعا بەرۋ, تەرگەۋ, انىقتاۋ ءىس-شارالارى كەزىندە ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ. ياعني كىناسىز ادامنىڭ سوتتالىپ كەتپەۋىنە, سوتتا ايىپتاۋ جاعىن قولداۋعا مىندەتتى. ال سۋديا پوليتسيا مەن پروكۋرور ۇسىنعان مالىمەتتەردى ساراپتاي كەلە, سوڭعى شەشىم شىعارادى. اقتى اق, قارانى قارا دەپ ۇكىم كەسۋى ءتيىس. بۇل ءۇش ورگاندا بۇرىننان كەلە جاتقان «جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى». مۇنداي ءتاسىل جولداۋدا دا «تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن نىعايتىپ, ءار كەزەڭدە ءتيىمدى سارالاۋ جۇرگىزىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەپ باعالانعان.
ال بيىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن جاڭا مودەل نەنى وزگەرتتى؟ قانداي باسىمدىققا كوڭىل ءبولىندى؟ جالپى قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ پوليتسيا, پروكۋراتۋرا مەن سوتتى جاڭا مودەلگە بەيىمدەۋ ءۇشىن نە قاجەت؟ قىلمىستىق ىستەگى «قاتەلىكتەر» دەگەنىمىز نە؟ قىلمىستىق پروتسەستەگى ادام تاعدىرىنا جاۋاپتى ءۇش بۋىننىڭ شەشىمدەرى نەلىكتەن ۇيلەسىم تابا بەرمەيدى؟ كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وسى سۇراقتاردى ءبىز قىلمىستىق پروتسەستەگى ءۇش بۋىن: پوليتسيا, پروكۋراتۋرا مەن سوت وكىلدەرىنە قويعان ەدىك.
ادام قۇقىعىن قورعاۋعا بىردەن-ءبىر جاۋاپتى – پوليتسيا, پروكۋراتۋرا مەن سوت وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ ارا جىگىن ناقتى اجىراتىپ بەرەتىن ءۇش بۋىندى مودەل قۇرۋدى تاپسىردى. «بىزگە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن زاماناۋي تۇرعىدان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ۇلگى كەرەك», دەپ نەگىزگى باعىت-باعداردى دا ايقىنداپ بەردى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن ەلىمىزدە قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلى ەنگىزىلدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ ءىىم مەن پروكۋراتۋرا وسى مودەل اياسىندا ايىپتاۋ ۇستانىمىن ازايتىپ, قىلمىستىق پروتسەسكە زاڭسىز ارالاسۋدى بولدىرمايتىن قاناتقاقتى جوبالارىن دا ىسكە قوستى.
ءۇش بۋىندى مودەلدە پوليتسيانىڭ مىندەتى نە؟ پروكۋرور نەمەن اينالىسۋى قاجەت؟ سوت ورگاندارىنىڭ ماقساتى قانداي؟ اۋەلدەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قىلمىستى انىقتاپ, كۇدىكتىلەردى تاۋىپ, ايعاق جيناۋمەن اينالىسادى. ال پروكۋروردىڭ مىندەتى – وسى ايعاق-دالەلدەمەلەرگە تاۋەلسىز باعا بەرۋ, تەرگەۋ, انىقتاۋ ءىس-شارالارى كەزىندە ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ. ياعني كىناسىز ادامنىڭ سوتتالىپ كەتپەۋىنە, سوتتا ايىپتاۋ جاعىن قولداۋعا مىندەتتى. ال سۋديا پوليتسيا مەن پروكۋرور ۇسىنعان مالىمەتتەردى ساراپتاي كەلە, سوڭعى شەشىم شىعارادى. اقتى اق, قارانى قارا دەپ ۇكىم كەسۋى ءتيىس. بۇل ءۇش ورگاندا بۇرىننان كەلە جاتقان «جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى». مۇنداي ءتاسىل جولداۋدا دا «تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن نىعايتىپ, ءار كەزەڭدە ءتيىمدى سارالاۋ جۇرگىزىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەپ باعالانعان.
ال بيىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن جاڭا مودەل نەنى وزگەرتتى؟ قانداي باسىمدىققا كوڭىل ءبولىندى؟ جالپى قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ پوليتسيا, پروكۋراتۋرا مەن سوتتى جاڭا مودەلگە بەيىمدەۋ ءۇشىن نە قاجەت؟ قىلمىستىق ىستەگى «قاتەلىكتەر» دەگەنىمىز نە؟ قىلمىستىق پروتسەستەگى ادام تاعدىرىنا جاۋاپتى ءۇش بۋىننىڭ شەشىمدەرى نەلىكتەن ۇيلەسىم تابا بەرمەيدى؟ كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وسى سۇراقتاردى ءبىز قىلمىستىق پروتسەستەگى ءۇش بۋىن: پوليتسيا, پروكۋراتۋرا مەن سوت وكىلدەرىنە قويعان ەدىك.
پوليتسيا:
قىلمىستىق پروتسەستىڭ ساپاسىن ارتتىرۋداعى جاڭا سەرپىن
جولداۋدان: «قىلمىستى انىقتايتىن جەدەل قىزمەت وكىلدەرى مەن پروتسەسسۋالدىق شەشىم قابىلدايتىن تەرگەۋشىلەر قىلمىستى اشىپ, ءىستى سوتقا جىبەرۋدى باستى ماقسات سانايتىن ءبىر باسشىنىڭ قاراماعىندا بىرگە جۇمىس ىستەيدى. الايدا كورسەتكىش قۋالاۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋگە ءتيىس!»
ءىىم تەرگەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باسشىسى ەرمەك شۇلدەن ءۇش بۋىندى سوت تورەلىگىنىڭ مودەلى بارلىق ەلدەردە قولدانىلاتىنىن ايتادى. «بۇل مودەلدە قىلمىستىق پروتسەسكە ءۇش بۋىن جاۋاپ بەرەدى: پوليتسيا, پروكۋراتۋرا جانە سوت. بۇل قۇرىلىمدار اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر دە ناقتى انىقتالعان», دەيدى ول.
باسقارما باسشىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي شەكتەۋ نەگىزسىز ءارى زاڭسىز شەشىمدەردەن قورعاپ قانا قويماي, قىلمىستىق پروتسەستىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ءتۇرلى قۇقىق قورعاۋ كەدەرگىلەردى تۋدىرادى. ويتكەنى ءۇش بۋىندى جۇيەنىڭ ءار كەزەڭى قىلمىستىق ءىستى سوتقا جەتپەي تۇرىپ ءجىتى سۇزگىدەن وتكىزىپ شىعادى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قىلمىستىق پروتسەستە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ قابىلدانعانىن بىلەسىزدەر. وسى زاڭعا سايكەس 2020 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنان باستاپ پروكۋرور ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قوزعايتىن نەگىزگى پروتسەستىك شەشىمدەردىڭ بارلىعىن كەلىسەدى. اتاپ ايتقاندا, كۇدىكتى دەپ تانۋ, كۇدىكتىنىڭ بىلىكتىلىگىن ايقىنداۋ, بۇلتارتپاۋ شاراسىن قولدانۋ تۋرالى قاۋلىلاردىڭ بارلىعى ەندىگى تاڭدا پروكۋرورمەن كەلىسىلەدى. جاڭا مودەلدىڭ بۇرىن قولدانىستا بولعان تارتىپتەن باستى تۇجىرىمدامالىق ايىرماشىلىعى دا وسىندا. بۇدان بىلاي پروكۋرور تەرگەۋ بارىسىندا كەلىسىم بەرۋ ارقىلى شەشىم شىعارادى. تەرگەۋشى ايعاقتاردى, دالەلدەردى تاۋىپ, انىقتاپ, وسىنىڭ بارلىعىن قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىنا تىركەيدى. بۇرىندارى پروكۋرورمەن كەلىسىمگە دەيىن تەرگەۋشى مۇنداي شەشىمدەردىڭ بارلىعىن ءوزى شىعارا بەرەتىن. ال پروكۋروردىڭ تەرگەۋ بارىسىندا بۇل شەشىمدەردى قابىلداۋعا قاتىستى قانداي دا ءبىر كەلىسىم بەرۋگە, ارالاسۋعا قۇقى جوق بولاتىن», دەيدى ەرمەك سىپابەك ۇلى.
ءىىم بۇل جاڭاشىلدىقتى قابىلداماس بۇرىن قاناتقاقتى جوبانى قولعا العان بولاتىن. مۇنداعى باستى ماقسات – قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىن ەنگىزۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر كەمشىلىكتەرگە جول بەرمەۋ ەدى. بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىندە ىسكە اسىرىلعان جوبا شەڭبەرىندە پوليتسيا پروكۋروردىڭ نەگىزگى پروتسەستىك شەشىمدەردى ەنگىزۋ جانە كەلىسۋ جۇيەسىن ماقۇلداعان.
وسىلايشا جىل باسىنان بەرى تەرگەۋ ورگاندارى 104 مىڭنان استام نەگىزگى پروتسەستىك شەشىم قابىلداپ, سونىڭ بارلىعىن پروكۋرورعا كەلىسۋگە جىبەرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 43,7 مىڭ شەشىم سوڭىنا دەيىن اياقتالىپ, 25,6 مىڭنان استامىنىڭ مەرزىمدەرى توقتاتىلعان. 22,5 مىڭنان استام شەشىمدى كۇدىكتى دەپ تانىلسا, 13 مىڭ تەرگەۋ ىستەرىندە كۇدىكتىنىڭ ءىس-ارەكەتتى سارالانعان.
«سونداي-اق, ءبىز قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىن جاقسارتۋعا قول جەتكىزدىك, – دەيدى ە.شۇلدەن. – ەگەر 2020 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي قىلمىستىق ىستەردىڭ تەك 50 پايىزى ەلەكتروندى فورماتتا تەرگەلسە, قازىر بارلىق قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ 70 پايىزى وسىنداي جولمەن تەرگەلەدى».
ءىىم وكىلىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىن ەنگىزۋ سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەت ساپاسىن ءبىرشاما جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعان. ناقتى ساندارعا سۇيەنەر بولساق, جوبا قولعا الىنعان جىل باسىنان بەرى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن بۇزۋ فاكتىلەرى 2 ەسەگە ازايسا (86-دان 44-كە), قىلمىستىق ىستەردى قايتا تەرگەۋگە جولداۋ فاكتىلەرى 379-دان 263-كە دەيىن تومەندەگەن.
«سونىمەن قاتار, ءۇش بۋىندى مودەلگە تولىق كوشۋ ماقساتىندا وسى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ باس پروكۋراتۋرا مەن ءىىم تاعى ءبىر قاناتقاقتى جوبانى بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل جوبا نەگىزىندە كىسى ءولتىرۋ ىستەرى بويىنشا پروكۋرورلاردىڭ نەگىزگى ءىس جۇرگىزۋ شەشىمدەرىن قابىلداۋ باسىمدىققا يە بولماق. سەبەبى ءۇش بۋىندى مودەلدى ەنگىزۋ – قىلمىستىق پروتسەستىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا جاڭا سەرپىن بولىپ تابىلادى. باستىسى ءبىز قانداي جاعداي بولسىن ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باسىمدىق بەرەمىز», دەيدى ە.شۇلدەن.
پروكۋراتۋرا:
باستى مىندەت – ادام قۇقىعىن قورعاۋ
جولداۋدان: «پروكۋرورلىق قاداعالاۋعا كەلسەك, بۇل جۇمىس ۇنەمى كەشەۋىلدەپ جاتاتىنىن كورەمىز. پروكۋرورلار ءىستىڭ ءمان-جايىمەن تەك سوتقا جىبەرەر الدىندا عانا تانىسادى».
قىلمىستىق پروتسەستىڭ وكىلەتتىكتەرىن ناقتى بولە وتىرىپ, تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن نىعايتۋعا, ءاربىر كەزەڭدە ءتيىمدى سۇزگىلەر جاساۋعا باعىتتالعان ءۇش بۋىندى مودەلدىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇسى – پروكۋراتۋرادا. سەبەبى 2021 جىلدان باستاپ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا پروكۋرورعا زاڭ بويىنشا جاڭا مىندەت جۇكتەلىپ وتىر. ول – ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا قاتىستى نەگىزگى پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەردى كەلىسۋ مىندەتى. ال مۇنداعى باستى مىندەت – ازاماتتاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزسىز تارتىلۋىن بولدىرماۋ.
قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىن ەنگىزۋ جانە ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە جىل باسىندا ءتيىستى زاڭعا وزگەرتۋلەر جاسالعانىن مالىمدەگەن نۇر-سۇلتان قالاسى پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ەلدوس قيلىمجانوۆ وسى وزگەرىستەرگە سايكەس ءىس جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدى قادامدارىن پروكۋرورمەن كەلىسۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلگەنىن دە ايتىپ ءوتتى.
ء«ۇش بۋىندى مودەل بويىنشا قىلمىستىق پروتسەستەردىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىن پروكۋرورمەن كەلىسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ جىل باسىنان بەرى قولعا الىنىپ كەلەدى. بۇل شىنداپ كەلگەندە تەرگەۋشىلەر ءۇشىن دە, پروكۋرورلارعا دا وتە قولايلى ءارى ءتيىمدى قادام. سەبەبى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەر دەر كەزىندە كەلىسىلىپ, ءىستىڭ ءمان-جايى بىردەن انىقتالىپ وتىرادى. ەڭ باستىسى ءبىز وسى ارقىلى ەل پرەزيدەنتى قويعان تاپسىرما – قىلمىستىق ىستەر كەزىندە كەتەتىن قاتەلىكتەرگە جول بەرمەيمىز», دەيدى پروكۋرور.
جاڭا جۇيەنىڭ وتكەن جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنان باستاپ ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن مالىمدەگەن ەلدوس قيلىمجانوۆ جاڭا فورمات ەنگىزىلگەلى بەرى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن بۇزۋ دەرەكتەرىنىڭ ءبىرشاما تومەندەگەنىن دە ايتىپ ءوتتى. «سالىستىرمالى تۇردە الىپ قارايتىن بولساق, وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا ادام قۇقىعىن بۇزۋعا قاتىستى 20 دەرەك انىقتالعان بولسا, 2021 جىل باستالعالى بەرى نەبارى 3 فاكتى انىقتالعان. بۇل – تەرگەۋ ورگاندارى مەن پروكۋراتۋرانىڭ ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن اڭعارتادى. ال جاڭا مودەلدىڭ كوزدەگەنى دە وسى – ادام قۇقىن بۇزباۋ», دەيدى ول.
پروكۋرور جاڭا مودەلدى ەنگىزۋ جەدەل تەرگەۋ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ۋاقىتتان دا ۇتاتىنىن ايتىپ ءوتتى. سەبەبى بۇرىندارى تەرگەۋشىلەر كۇدىكتىگە قاتىستى ماتەريالداردى ىسكە تىركەگەننەن كەيىن عانا پروكۋراتۋراعا تانىستىراتىن. ال تەرگەۋ ىسىنەن قانداي دا ءبىر قاتەلىك نە كەمشىلىك كەتسە, ءىس تولىعىمەن كەرى قايتارىلىپ, وسىنىڭ بارلىعى ۋاقىت الاتىن. ال جاڭا جۇيەدە تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ ءار قادامى ءجىتى باقىلاۋدا بولىپ, ءار شەشىمدەرى جان-جاقتى باعالانىپ وتىرىلادى. ياعني ءۇش بۋىندى تىڭ فورماتتا تەرگەۋشى مەن پروكۋروردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى بارىنشا وڭتايلاندىرىلعان.
سوت:
ۇلتتىق مودەلدىڭ باسىمدىعى نەدە؟
جولداۋدان: «زاڭنامانى قولدانۋعا قاتىستى شەشىم قابىلداۋ كەزىندە كوبىنە ءتيىستى تالداۋ مەن بولجام جاسالمايدى. شەشىم زاڭ قولدانۋشىلارعا ىڭعايلى بولۋ تۇرعىسىنان قابىلدانادى. سوندىقتان «اكىمشىلىك» جانە «قىلمىستىق» قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جاڭا ۇعىمىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. قوعامعا جانە زاڭ قاۋىمداستىعىنا قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن جازا بەلگىلەۋدىڭ قيسىنى تۇسىنىكتى بولادى».
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش
بۋىندى مودەلىن ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىسى – ەڭ باستىسى ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان كەزەكتى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى», دەيدى جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى ەردەن ءارىپوۆ.
«زامانىنا قاراي زاڭى دەمەكشى, اتا زاڭىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابىنا ساي مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە باسقا دا سالالاردا ورىن الىپ جاتقان وزگەرىستەرمەن قاتار سوت, قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىنىڭ جۇمىستارىن وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان رەفورمالار جالعاسۋدا. قىلمىستىق پروتسەستىڭ وكىلەتتىكتەرىن ناقتى بولە وتىرىپ ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن نىعايتۋعا, ءاربىر كەزەڭدە ءتيىمدى سۇزگىلەر جاساۋعا باعىتتالعان ءۇش بۋىندى مودەل دە وسى رەفورمانىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى», دەيدى ول.
راۋان ەردەن ۇلى قازىرگى تاڭدا سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىن ەنگىزۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنان ارنايى كوميسسيا جانە ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توپتارى قۇرىلعانىن دا ايتىپ ءوتتى. «وسى باعىتتا قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭنامالارىنا ەنگىزىلەتىن ءتيىستى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالىپ, ولار وسى جۇمىس توپتارىندا جان-جاقتى تالقىلانۋ ۇستىندە. ال ءۇش بۋىندى سوت ءىسىن جۇرگىزۋ مودەلىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى, پروكۋراتۋرا جانە سوتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن ناقتىلاپ, بولۋىندە جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا باستى پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەردى, قىلمىستى انىقتاۋ مەن ونى تەرگەۋدەن تاۋەلسىز ورگان – پروكۋراتۋرانىڭ قابىلداۋىندا», دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
«ۇلتتىق مودەلدە پوليتسيا, پروكۋراتۋرا جانە سوت اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر قالاي انىقتالعان؟» دەگەن سۇراعىمىزعا جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى: «پوليتسيا, پروكۋرور جانە سوت وكىلەتتىكتەرىن ناقتىلاپ ءبولۋ وسى ءۇش بۋىندى مودەلدىڭ باستى باسىمدىعى بولىپ تابىلادى», دەپ جاۋاپ بەردى. ء«بىرىنشىسى – قىلمىستاردى انىقتاۋمەن, اشۋمەن جانە دالەلدەر جيناۋمەن اينالىسادى. سودان كەيىن قىلمىستىق ءىس پروكۋرورعا جولدانادى. دالەلدەمەلەر بازاسىن, كۇدىكتى ادامعا قاتىستى قىلمىستىق زاڭنىڭ ءتيىستى باپتارىنىڭ دۇرىس قولدانىلۋىن تەكسەرۋ, ياعني قىلمىستىق ءىستى وبەكتيۆتى تۇردە قاراپ, ايىپتاۋ اكتىسىن ءتۇزىپ, ونى سوتقا جولداۋ, سودان كەيىن كۇدىكتى ادامنىڭ كىنالىلىگى جونىندەگى دالەلدەمەلەردى سوتقا تارتۋ پروكۋرورعا مىندەتتەلگەن. ال ءىس بويىنشا تۇپكىلىكتى شەشىم شىعارۋ, بۇرىنعىداي سوتتىڭ قۇزىرەتىندە. بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋدىڭ وزىندىك ءفيلترى جانە زاڭدى كەپىلدىكتەرى. بۇل ورايدا, ادۆوكاتتارعا كۇدىكتىنى قورعاۋ اكتىسىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ماسەلەسىن زاڭداستىرۋ جونىندە تىڭ ۇسىنىس تا تالقىلانۋدا», دەيدى ول.
قوعامدا پوليتسيا-پروكۋراتۋرا-سوت ء«بىر قاقپاعا وينايتىن» ويىنشىلار دەگەن كەراعار پىكىردىڭ قالىپتاسىپ قالعانى بەلگىلى. قىلمىستىق پروتسەستەگى ءۇش ورگاننىڭ شەشىمدەرى ءبىر-بىرىنە كەراعار شىعىپ, ۇيلەسىم تاپپاي جاتاتىنى تاعى بار. بۇل جونىندە دە ويىن ورتاعا سالعان ە.ءارىپوۆ: «قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسىندا بۇرىنعى داعدى بويىنشا ايىپتاۋ ءۇردىسى ءالى دە باسىم. بۇل كەمشىلىككە جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى ەرەكشە توقتالدى. شىنى كەرەك, مۇنداي پىكىر قوعامدا دا قالىپتاسقان. بۇعان سەبەپ, بۇگىنگى قولدانىستاعى ءتارتىپ بويىنشا قىلمىستى اشۋمەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جانە ءىس بويىنشا نەگىزگى پروتسەستىك شەشىم قابىلدايتىن تەرگەۋشىلەردىڭ ءبىر قۇقىق قورعاۋ ورگانىندا جۇمىس ىستەۋىندە. ۇسىنىلىپ وتىرعان مودەل بويىنشا قىلمىستى قۋدالاۋ ورگاندارى وزدەرىنە جۇكتەلگەن فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىن قىلمىستىق پروتسەستىك زاڭ اياسىندا اتقارعان جاعدايدا, ارينە ءۇش بۋىننىڭ اراسىندا ۇيلەسىمدى بايلانىس بولاتىنى ءسوزسىز», دەيدى.
ءار كەزەڭدەگى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ, ءار پروتسەستىك قادامعا ساراپتاما جاساۋ قىلمىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا كەدەرگى كەلتىرمەي مە؟ ۋاقىتتى ءولتىرىپ المايمىز با؟ ءۇش بۋىندى مودەلدى ەنگىزۋ كەزىندە كوپتىڭ كۇدىگىن تۋدىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى سۇراقتار ەدى. الايدا سۋديا ء«ار ورگان ناقتى ءبىر قىلمىستى اشۋدا, كۇدىكتى ادامدى انىقتاۋدا جانە ونىڭ كىناسىن دالەلدەۋدە وزدەرىنە جۇكتەلگەن پروتسەستىك مىندەتتەرىن, ىسكە قاتىسى بار ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, زاڭدا بەكىتىلگەن تارتىپتە ءادىل جانە زاڭدى اتقارعان جاعدايدا كەز كەلگەن قىلمىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا كەدەرگى كەلتىرمەيدى», دەگەن ءۋاجىن العا تارتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, كەرىسىنشە, ۋاقىت ۇنەمدەلىپ, قىلمىس دەر كەزىندە اشىلىپ, از ۋاقىت ىشىندە قىلمىستىق ءىس سوتقا جولدانىپ, كىنالى ادام ءتيىستى جازاسىن الادى.
ءتۇيىن. ءۇش بۋىندى مودەل – ادام قۇقىن قورعاۋدىڭ زاماناۋي ۇلگىسى. باسقاشا ايتقاندا بۇل – پوليتسيا, پروكۋراتۋرا مەن سوتتىڭ الدىنا قويىلعان جاڭا تالاپ. ءارى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن حالىقارالىق تالاپ. ءبىز سوزگە تارتقان ءۇش تاراپتىڭ وكىلى دە قىلمىستىق پروتسەستىڭ جاڭا فورماتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنداعى ايىپتاۋ باعىتىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. ال قاراپايىم حالىققا ەڭ قاجەتى – مەحانيزمنىڭ ناقتى جۇمىس ىستەگەنى.
