كاسىپكەر كوبەيمەي, جاعداي وڭالمايدى

ماسەلەن, بۇگىندە اقتوعاي اۋدانىن­دا سۇرا­نىسقا يە ماماندىق بار. اتاپ ايت­قان­دا, اۋدانعا ءسۇت تەحنولوگى, كىشى اگرونوم, قۇس ءوسىرۋشى, زاڭگەر (اۋىل شارۋا­شى­لى­عى), كووپەراتيۆ ەسەپشىسى, زووتەحنيك-سەلەك­­­تسيونەر, باعا­لاۋشى (وتسەنششيك), گيد, تۋرو­­­پەراتور, قورىق­شى, توعاندا بالىق ءوسىرۋ­­شى, قوناقۇي بيزنەسى, نان ءپىسىرۋشى, گيدرو­­تەحنيك, مال دارىگەرى, اسپازشى, قۇ­رى­­لىس­شى, جۇرگىزۋشى, تراكتورشى, باع­دار­لا­­ماشى, ەلەكتريك, ەكولوگ, كىشى كەمە جۇر­گىزۋ­شى, تەرى يلەۋشى, كووپەراتيۆ مەنەدجەرى سەكىلدى ماماندىق يەلەرى جەتىسپەيدى.

كادر تاپشىلىعىن رەتتەۋ ءۇشىن مەكتەپكە دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن اۋىلدىق وكرۋگتەردى وڭتاي­ل­ان­­د­ىرۋ قاجەت. ەكى ورتا مەكتەپتەگى 9-10 سى­نىپ­تاردان 20 بالادان كونتينگەنت جاساق­تاسا جەتكىلىكتى. مىسالى, شاشۋباي كەنتىندەگى س.سەيفۋللين اتىنداعى, سارى­تەرەك اۋىلىنداعى ج.كەڭەسباەۆ اتىن­داعى مەكتەپتەردى الۋعا بولادى. وقۋ باعدار­لاماسىن 50/50 جاساۋ كەرەك. «اۋىل كاسىپ­كەرى» كۋرسىنا بارعان جاندارمەن تورت­جاقتى شارت جاسالادى: مەكتەپ-كاسىپكەر-تالاپكەر-اتا-انا جانە اۋىل اكىمى. كاسىپكەر-تالاپكەرگە 0 پايىزبەن 5 جىلعا 1 ملن تەڭگە نەسيە بەرىلىپ, ونى قايتارۋ مەرزىمى ءۇشىنشى جىلدان باستالعانى ءجون. قارجى مەكتەپتىڭ ەسەپشوتىنا ءتۇسۋى كەرەك. مۇمكىندىگى بارلار كاسىبىن باستاي بەرەدى. اۋىل بالاسىنا سەنگەن دۇرىس. ول سول جەرگە كىندىگىمەن بايلاۋلى. ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيا سالعاننان مەملەكەتتىك كومپانيالار دا ۇتىلمايدى.

دۋالدى وقىتۋدىڭ ەلەمەنتتەرى اۋىل مەكتەبىندە قازىر دە بار. مەكتەپكە  جاياۋ كەلەتىن مۇعالىم جوق. جازداي تراكتورمەن ءشوپ شاۋىپ, ورتالىققا تاسىپ  جۇرگەن مۇعالىمدەر دە بار. ورتالىقتا شارۋا قوجالىقتارى دا جەتەرلىك,  جىلىجاي دا, ناۋبايحانا دا ىستەپ تۇر. مۇنىڭ ءبارى تاجىريبەلىك بازا. كاسىپكەر-تالاپكەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن, بيزنەسىنە قاجەت  نارسەلەر  بۇگىندە جەتەرلىك. جىپكە تىزەيىن: ۆاكۋمدى ءسۇت ساۋعىش, ەلەكتر-سەپاراتور, ماي شايقاعىش, ءدان مايدالاعىش, جەم تسەحى (1000 كگ/ساعاتىنا),  ءشوپ پەن ساباندى تۋراعىش (300 كگ/ساعاتىنا), ت.ب.

سيىردان بىزگە قولايلىسى – سيممەنتال تۇقىمى. 5-6 مىڭ ليتر ءسۇت بەرەدى, ماي­لىلىعى – 4,8%. ءبىزدىڭ جاقتىڭ قىسىنا ءتوزىمدى. ەشكىدەن زاانەن (شۆەيتساريا) تۇقىمى, 1 000-1100 ليتر ءسۇت بەرەدى. كوبىندە ەگىز لاق تۋادى. ءسۇتى پەرزەنتحانالاردا قولدانىلادى. قويدىڭ قولايلىسى − سولتۇستىك قازاقستان مەرينوسى, 5-6 كگ اق ءجۇن بەرەدى. نارىقتا اق ءجۇن باعالى, فاب­ريكالار قولما-قول الادى.

ءار بالاعا 50-دەن قاز, 50-دەن تاۋىق بەرسە, ەشتەڭە ب ۇلىنە قويماس. بۇلار كاسىپكەر-تالاپكەر بيزنەسىنىڭ كىرىسپەسى, ءالىپبيى دەر ەدىم. مەكتەپكە دە سالماق تۇسەدى. باسقاشا ايتقاندا, ءبىرىن ەكولوگ, ءبىرىن تۋر-وپەراتور, ءبىرىن توعان بالىقشىسى, ءبىرىن ءسۇت تەحنيگى, ءبىرىن قۇس وسىرۋشىگە بەيىمدەۋ قاجەت. مۇنداي جاڭا كۆاليفيكاتسيالار مۇعالىمنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتپەسە, الاسارتپايدى. مۇنداي جاڭاشىلدىققا الدىمەن قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى بەت بۇرعان ءجون.

س.سەيفۋللين اتىنداعى اگروتەحنيكا­لىق ۋنيۆەرسيتتىڭ اكادەميالىق دەربەس­تىگىن پايدالانسا قالاي؟ ونىڭ عىلى­مي الەۋەتىن كادەگە جاراتار تۇس وسى. ۋنيۆەر­سي­تەتتە بالىق شارۋاشىلىعى, ەكولوگيا مامان­دىقتارى دا بار.

ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مودەلى دەگەنىمىز − وسى. اۋىلدى ساقتاۋدىڭ باستاۋى −  اتالعان ەكسپەريمەنتىك جوبانى ىسكە اسىرۋ دەر ەدىم. بۇعان اۋدان اكىمى, كاسىپكەرلەر پالاتاسى مۇرىندىق بولسا, ءىس العا باسار ەدى.

وسى مازمۇنداعى حات ءبىلىم جانە عى­لىم, ەكولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىكتەرىنە جولداندى. مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ, ستراتەگيالىق, تەرريتوريالىق دامۋ سەكىلدى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ اراسىنان ءبىزدىڭ ەكسپەريمەنتتىك جوباعا ۇيلەستىرۋشى تابىلىپ, ءۇش مينيسترلىكتىڭ باسىن قوسىپ, قاراجاتىن شەشىپ, جولىن اشسا دەگەن ءۇمىتىم بار.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريزم تۋرالى زاڭىندا ءتۋريزمنىڭ الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق, اڭشىلىق, بالىق اۋلاۋ, شىتىرمان وقيعالى, سپورتتىق, ىسكەرلىك, كونگرەستىك, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ, مادەني تانىمدىق, ءدىني, مەديتسينالىق سەكىلدى تۇرلەرى قاراستىرىلعان. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «قازاقتۋريزم» ۇلتتىق كومپانياسى قۇرىلعان. ونىڭ ۇستىنە دامۋىنا باسىمدىق بەرىلگەن ءۇش ايماققا ۇلىتاۋ, قارقارالى, بالقاش كىردى. قازىرگى پاندەميا جاعدايىندا بالقاش-اقتوعاي مارشرۋتىنداعى ىشكى تۋريزم ەكونوميكاعا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. تەك مارشرۋتقا سەرۆيستىك قىزمەت جەتپەي تۇر.

ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى قۇرىلدى. ماق­سات – بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى­نا كەڭىرەك جول اشۋ, بالىق ءوسىرۋدىڭ جا­ڭا تەح­نولوگياسىن قولعا الۋ. توعان با­لىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جايى دا قۇپتار­لىق. مۇنى جەرگىلىكتى جەردە باسسەين ينس­پەك­­تسياسى مەن جەر رەسۋرستارىن پايدالانۋ مە­كە­مەلەرىمەن كەلىسە وتىرىپ, جاساۋ كەرەك.

بالقاشتاعى بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى دا كوميتەت جاعىندا. ينستيتۋتپەن بىرلەسىپ توعانداعى بالىق شارۋاشىلىعى جونىندە قىسقا ۇسىنىستار دايىنداۋ دا ويدا بار. بالقاش ەكونوميكا-قۇقىق كوللەدجى 2006 جىلى بالىق ينسپەكتورى ماماندارىن دايىنداعان ەدى. بۇل تۋرالى كەزىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعى دا شىققان. مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا كادر دا دايىنداعان بولاتىنبىز.

كوكەيدەگى كوپ ويدىڭ ىشىندە بالقاش بالىق شارۋاشىلىعى, ەكولوگيا جانە تۋريزم كوللەدجىن اشۋ باستاماسى سۇرانىپ تۇر. بالقاشتا دا, شاشۋباي كەنتىندە دە بوس عيماراتتار بارشىلىق. جوباعا قاتىسۋشىلار دا از بولمايدى. ءبارى بىردەي قولدايدى دەۋدەن اۋلاقپىن. كەلەر ۇرپاق الدىندا اردىڭ تازا بولماعىن, اۋىلدى ىدىراتپاۋدىڭ جولىن وسى باستان ويلايىق. كەلەشەگى جوق اۋىلدار دەگەن تەرميندى اينالىمنان الىپ تاستاعان ءجون.

اقش-تاعى حالىقتىڭ 5%-ى ەلدىڭ 95%-ىن اسىراپ وتىر دەگەندى ەستيمىز. كەرەعار پىكىر. قازاقتى اۋىلدان ءبولىپ قارايتىن ديلەتانتتار ۋاعىزى. الدىمەن اقش نە جەپ, نە ءىشىپ جاتىر, نەشە پايىزى اۋرۋ ەكەنىن انىقتاپ, گمو قوسپالارىنىڭ «پايداسىن» زەرتتەۋ كەرەك. قىر قازاعى نە ىشەدى, نە جەيدى, تاماقتىڭ اسىلى − اۋىلدا.

اۋىل شارۋاشىلىعى رەفورماسى دا الىس ەمەس. كووپەراتيۆتەر, سۋبسيديالار, سەرۆيستىك قىزمەت وشاقتارى, ارزان نەسيەلەر, مەديتسينا كەلەتىنىنەن ءۇمىت ۇزبەگەن دۇرىس. اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان اقتوعاي اۋدانىن­داعى اگروتەحنيكالىق كوللەدج بۇگىنگى سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردىڭ وقۋ باع­دار­لامالارىن جاساي المايدى.

تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, اۋىل مەك­تەبىنە دۋالدى ءبىلىمدى اپارۋ كەرەك. كوللەدجدە وقۋ مەرزىمى ءبىر جىلدى قۇراۋى جانە تەگىن بولۋى قاجەت. سونداي-اق جوو-عا باراتىن تالاپكەرلەرمەن ۇشجاقتى − اۋدان اكىمى – اگروۋنيۆەرسيتەت – ستۋدەنت-تالاپكەر كەلىسىمشارتى جاسالۋى ءتيىس. بۇدان بولەك, ستۋدەنت-تالاپكەر ديپلوم تاقىرىبىن اۋداننان الا بارسا ءجون بولار ەدى. اۋداندا, اۋىلدا كادر تاپشى. كاسىپتى, كاسىپكەردى كوبەيتپەي جاعداي وڭالمايدى.

امانتاي قالىمبەرگەنوۆ,

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى

قاراعاندى وبلىسى