جاڭا باعىت جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيدى
ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ, مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ جولىندا كوپتەگەن قيىندىقتاردى باسىنان كەشىردى. ءاربىر يگىلىكتى باستامانىڭ بەرەكەلى جالعاسى بولاتىنىنداي, اينالدىرعان ازعانتاي جىلدار كولەمىندە جاس رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاڭعىرۋىنداعى جەتىستىكتەرىن بۇكىل الەم مويىندادى. ارينە, وسى تار جول, تايعاق كەشۋدەگى بارلىق قول جەتكىزگەن ستراتەگيالىق باستامالاردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇردى. ماڭايىندا ءاردايىم ميلليونداعان حالىق بولدى. سودان بەرى, مىنە, جيىرما ەكى جىلدىڭ كوشى كورىندى.
جاڭا باعىت جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيدى
ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ, مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ جولىندا كوپتەگەن قيىندىقتاردى باسىنان كەشىردى. ءاربىر يگىلىكتى باستامانىڭ بەرەكەلى جالعاسى بولاتىنىنداي, اينالدىرعان ازعانتاي جىلدار كولەمىندە جاس رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاڭعىرۋىنداعى جەتىستىكتەرىن بۇكىل الەم مويىندادى. ارينە, وسى تار جول, تايعاق كەشۋدەگى بارلىق قول جەتكىزگەن ستراتەگيالىق باستامالاردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇردى. ماڭايىندا ءاردايىم ميلليونداعان حالىق بولدى. سودان بەرى, مىنە, جيىرما ەكى جىلدىڭ كوشى كورىندى.
تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇننەن بەرى ەلباسى مەملەكەتىمىز بەن حالقىمىزدى ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە, ءال-اۋقاتىمىزدى جاقسارتۋعا باعدارلامالار جاساپ, وركەنيەت كوشىنە باستاپ كەلەدى. ەلىمىزدە جەكەمەنشىككە, ەركىن باسەكەلەستىك جانە اشىقتىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زامانعا ساي ۇلگىسى جاسالىپ, كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن نەگىزگى تالاپتار مەن زاماناۋي سالىق جۇيەسى قالىپتاستى.
وسى تۇرعىدان ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن ساۋاتتى, دۇرىس قۇرۋ اسا ماڭىزدى. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى شىنايى سەرپىلىس بەرىپ ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جولىنداعى قيىن دا اۋىسپالى كەزەڭدى ءساتتى ەڭسەردى.
2012 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەلباسى قازاقستان حالقىنا جاساعان جولداۋىندا «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ ورىندالۋىن قورىتىندىلاپ, ەلىمىز ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ كىرىسپەسىندە ايتىلعانداي, قازاقستان حالقىنىڭ دۇنيەجۇزiلiك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋ ۇمتىلىسىنا سايكەس كەلەتىن, 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا ەنۋدى كوزدەيتىن جوعارى ماقسات جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋ تىلەگىنەن تۋىندايدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى جاڭا پراگماتيكالىق باعىتتى بەلگىلەپ, ەگەمەن مەملەكەتىمىزدىڭ ححI عاسىردا تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزگى جولدارىن ايقىندايدى. ونىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلۋىنان قازاقستاننىڭ كەلەشەكتەگى ورنى مەن ءرولى انىقتالماق. «2050 جىل – جاي بەينەلى داتا ەمەس. ول بۇگىندە الەمدىك قوعامداستىق باعدار ۇستاپ وتىرعان ناقتى مەرزىم», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى.
قۇجاتتىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – XXI عاسىردا پايدا بولعان, بارلىق مەملەكەتتەر مەن وڭىرلەردى قامتيتىن جاڭا عالامدىق سىناقتارعا جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ اراسىندا دايەكتى جانە بولجامدى سىرتقى ساياسات – ۇلتتىق مۇددەلەردى ىلگەرىلەتۋ مەن ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ دا اتالدى.
بارشاعا ءمالىم, قازاقستان وڭىرلىك سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ورتالىق ازياداعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى ءىس-قيمىلدار دا ەلىمىزدىڭ باستى نازارىندا. سەبەبى, سوڭعى جىلدارى قولدانىلىپ جاتقان قاتاڭ شارالارعا قاراماستان وڭىردە راديكالدىق قوزعالىستار بەلسەندىلىگىنىڭ ەلەۋلى ارتۋى, ءدىني ەكسترەميزمنىڭ تاراۋى بايقالۋدا.
قازىر ايماقتاعى قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتوندىرۋشى فاكتورلارعا تۇراقتى كەڭ تاراۋ الىپ وتىرعان اۋعان قاقتىعىسىن دا جاتقىزۋعا بولادى. حالىقارالىق كواليتسيانىڭ 2014 جىلعا دەيىن اۋعانستاننان اسكەرلەرىن شىعارۋىنا بايلانىستى بۇل قاتەردىڭ ودان سايىن ارتىپ كەتۋ مۇمكىندىگى تۋىنداپ وتىر.
وڭىردەگى زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنىڭ اۋىر جاعدايى دا ءورشي ءتۇسۋ ۇردىسىنە يە. ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ قاتارىندا زاڭسىز ارەكەتتىڭ وسى ءتۇرى ءوڭىر قاۋىپسىزدىگىنە اسەرىن تيگىزەتىن تەرىس قۇبىلىستىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى.
زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمى مەن اقشا جىلىستاتۋ, كونتراباندا جانە ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىس باسقا دا قىلمىستىق ارەكەتتەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستىڭ بولۋى ەلدى الاڭداتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. تەرروريزم, ەكسترەميزم جانە ترانسۇلتتىق قىلمىستان تونەتىن قاتەر وڭىردەگى ەلدەردەن كەلىسىلگەن ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى.
ورتالىق ازيانىڭ ۇزاق مەرزىمدى بىرقالىپتى دامۋى اۋعانستانداعى جاعدايدىڭ تۇراقتانۋىنسىز قاراستىرىلا المايتىنىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. كواليتسيا كۇشتەرى كەتكەن سوڭ قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكونوميكالىق وڭالتۋ ماسەلەلەرى ورتالىق ازيادا ورنالاسقان ەلدەر تاراپىنان باسا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ەگەر اۋعانستانعا كومەك تولىققاندى كورسەتىلەتىن بولسا, وسى مەملەكەتتەگى ىشكى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتانادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى اۋعانستان ەكونوميكاسىنا سالعان جاردەمىنىڭ كولەمى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا بەرىلگەن 50 ملن. دوللار جانە باسقا دا كومەكتى قوسقاندا 250 ملن. دوللاردى قۇرادى.
ءبىز اۋعانستاننىڭ ورتالىق ازياداعى حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار جۇيەسىنە ينتەگراتسيالانۋىن قولدايمىز. اۋعانستاننىڭ ورتالىق جانە ءوڭتۇستىك ازيا ەلدەرىمەن سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستارىن ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالعان «جاڭا جىبەك جولى» باستاماسىن قولداۋىمىزدى وسىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى.
2007 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ ەلىمىز اۋعانستانعا كومەك كورسەتۋدىڭ ارنايى جوسپارىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە بەيبىت كاسىپتەر بويىنشا 1000 جاس مامان دايىنداۋ باعدارلاماسى جۇرگىزىلىپ وتىر. جىل سايىن قازاقستان اۋعانستانعا تەگىن تەحنيكالىق جانە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتەدى. قازاقستان قاراجاتىنا تالۋكان – كۋندۋز – شيرحان – باندار اۆتوجولى قايتا جوندەلىپ, مەكتەپ پەن اۋرۋحانا سالىندى.
ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ گۋمانيتارلىق كۇش-جىگەرىنە بەلسەندى اتسالىسىپ كەلەدى. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى ۇستانىمدارىن حالىقارالىق كەزدەسۋلەردە ساراپشىلار جوعارى باعالايدى.
مەملەكەتىمىزگە وسىنداي بەلسەندى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋگە دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكا عانا ەمەس, تۇراقتى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ بولۋى مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. 1990 جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ قالىپتاسقان, سونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرۋ قاجەت.
سودان بەرى ەلىمىزدە بۇۇ, تمد مەن ۇقشۇ شەڭبەرىندە قابىلدانعان بىرقاتار حالىقارالىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر, سونداي-اق ەكىجاقتى كەلىسىمدەر مەن كەلىسىمشارتتاردى راتيفيكاتسيالاۋ جانە ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگىزۋ بويىنشا مەملەكەتىشىلىك راسىمدەر جۇرگىزىلدى. قۇقىقتىق نەگىز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى شەڭبەرىندە دە سەرپىندى قۇرىلۋدا.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى مىندەتتەرى مەن وكىلەتتىگىن كەڭەيتە, ناقتىلاي تۇسەتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا جانە اقشانى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جاڭا زاڭدار مەن باسقا دا بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداندى.
تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ جانە ۇيلەستىرۋ تەتىكتەرىن قۇقىقتىق رەگلامەنتتەۋ مەن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭ سياقتى بۇل زاڭدا دا ءار مەملەكەتتىك ورگاننىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن قۇزىرەتىنىڭ اراجىگىن ناقتى اجىراتۋ قاراستىرىلدى جانە ەرەكشە ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل قۇجات قابىلدانعاننان كەيىن تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ جانە پروفيلاكتيكاسى ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەت پەن قوعام كۇشتەرىن كەڭ اۋقىمدى قولدانۋ باستاۋ الدى. وسى زاڭعا سايكەس مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەرروريزمگە قارسى ورتالىعى تۋرالى ەرەجە جانە اكىمدەر باسقاراتىن تەرروريزمگە قارسى كوميسسيالار تۋرالى ۇلگىلىك ەرەجە بەكىتىلدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قويىلعان تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وسى جىلدىڭ 24 قىركۇيەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ № 648 جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما بەكىتىلدى.
ۇلتتىق زاڭناما ءاردايىم جەتىلدىرىلىپ وتىراتىنى بەلگىلى. جەلتوقسانداعى جولداۋىندا ەلباسى: «ءبىز ءدىني راديكاليزم مەن ەكسترەميزمنىڭ پايدا بولۋىن بەيتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا زاڭدارىمىزدى جەتىلدىرۋىمىز كەرەك. ءبىز تەرروريزمگە قارسى زاڭداردى دا جەتىلدىرۋگە ءتيىسپىز», دەپ اتاپ وتكەن.
وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ شەگىندە اتالعان قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى ءىس-قيمىلداردىڭ زاڭنامالىق بازاسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوبالارى پارلامەنتكە كەلىپ تۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە تابىستارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن قوعام ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, ءوزارا كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋى قاجەت.
جانات جاراسوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
بىزگە دە جاڭارۋ قاجەت
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى قابىلدانىپ, وندا ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان جەتى نەگىزگى باسىمدىق كورسەتىلدى. سولاردىڭ نەگىزىندە ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ازىرلەندى. مىنە, وسى باعدارلامالار ارقىلى ەلىمىزدە قىرۋار تىرلىكتەر اتقارىلدى. ءبىر عانا مىسال. 2008 جىلى بۇكىل الەم قارجى داعدارىسىنا تاپ بولدى. ءتىپتى, الپاۋىت ەل – اقش-تىڭ وزىندە ميلليونداعان ادام جۇمىسسىز قالدى. وسى كەزدە ءبىزدىڭ ۇكىمەت «جول كارتاسى» باعدارلاماسىن قابىلداپ, جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الدى. ياعني, ەلدە جاپپاي جۇمىستان بوساتۋ فاكتىلەرى تىركەلگەن جوق.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىلتىرعى 14 جەلتوقسانداعى قازاقستان حالقىنا ارناعان كەزەكتى جولداۋى ءوڭتۇستىكقازاقستاندىقتار تاراپىنان, اسىرەسە, جاستار جاعىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولعان ەدى. ولاي دەۋىمە نەگىز بار. ەلباسى قاشاندا جاستاردىڭ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋدا قابىلدانىپ جاتقان باعدارلامالار نەگىزىندە مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تولىقتاي قالىپتاسۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنەن ءوتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, جاستار ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى 2004 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭدا جانە 1999 جىلى 28 تامىزدا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك جاستار تۇجىرىمداماسىندا كورىنىس تاپقان.
پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءار ونجىلدىق سايىن نەگىزگى جەتى باسىمدىقتىڭ ورىندالۋى بويىنشا بولەك جوسپارلاردىڭ قابىلداناتىنىن جەتكىزىپ, XXI عاسىردىڭ 10 ەڭ تولعاقتى ماسەلەسىنە توقتالعان بولاتىن. ءيا, ەلباسى اتاپ كورسەتكەن بۇل ماسەلەلەر شىن مانىندە ماڭىزدى. «قازاقستان ورتا عاسىردان التىن عاسىرعا قادام باسۋى قاجەت», دەگەن ەلباسىنىڭ سوزدەرى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ الدىنا قويىلعان مىندەت دەپ بىلەمىن. ءبىز جاڭارۋىمىز قاجەت. اسىرەسە, جاستاردا جاڭا كوزقاراستار قالىپتاسۋى ءتيىس. جاڭا باستامالاردى, جاڭا يدەيالاردى تۋدىراتىن, ىسكە اسىراتىن – جاستار.
ابزال الىقۇلوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق جاستار
ساياساتى ماسەلەلەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى.
شىمكەنت.
