وزگەرگەن ءوڭىر
قازاقى قالپىنىڭ قايماعىن بۇزباي ساقتاپ كەلە جاتقان وڭتۇستىكتىڭ ورنى ارقاشان ەرەكشە. الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءال-فارابي, اۋليە ارىستان باب, دانالىق ءىلىمىنىڭ اتاسى قوجا احمەت ياساۋي سياقتى دارا پەرزەنتتەرىنەن تامىر تارتقان ايماقتىڭ تاريحى وتە تەرەڭ جانە تاعىلىمدى. بۇل ولكەنىڭ ءار تاسى مەن ءار ءتۇپ جۋسانى شەجىرەدەن سىر شەرتەدى. وسىناۋ قاسيەتتى ولكە بۇگىندە تابىسى زور, ىرىسى مول ايماققا اينالىپ, قارقىندى دامىپ كەلەدى. ونىڭ دالەلى رەتىندە, وبلىس جەتىستىكتەرى مەن قر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ رەيتينگتىك رەسمي باعاسىن ايتۋعا بولادى. وسى رەيتينگ قورىتىندىسىمەن وبلىس 3 جىل قاتارىنان جوعارى قارقىندى دامىتۋدى كورسەتىپ وتىر.
جالپى وڭىرلىك ءونىم وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا 1,8 ترلن. تەڭگەنى قۇراپ, بيىلعى جىلى 2 ترلن. تەڭگەدەن اسقالى وتىر. نەمەسە 4 جىلدا 2 ەسەگە ءوسىپ, رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى بويىنشا 10-ورىننان 5-ورىنعا كوتەرىلدى.
وزگەرگەن ءوڭىر
قازاقى قالپىنىڭ قايماعىن بۇزباي ساقتاپ كەلە جاتقان وڭتۇستىكتىڭ ورنى ارقاشان ەرەكشە. الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءال-فارابي, اۋليە ارىستان باب, دانالىق ءىلىمىنىڭ اتاسى قوجا احمەت ياساۋي سياقتى دارا پەرزەنتتەرىنەن تامىر تارتقان ايماقتىڭ تاريحى وتە تەرەڭ جانە تاعىلىمدى. بۇل ولكەنىڭ ءار تاسى مەن ءار ءتۇپ جۋسانى شەجىرەدەن سىر شەرتەدى. وسىناۋ قاسيەتتى ولكە بۇگىندە تابىسى زور, ىرىسى مول ايماققا اينالىپ, قارقىندى دامىپ كەلەدى. ونىڭ دالەلى رەتىندە, وبلىس جەتىستىكتەرى مەن قر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ رەيتينگتىك رەسمي باعاسىن ايتۋعا بولادى. وسى رەيتينگ قورىتىندىسىمەن وبلىس 3 جىل قاتارىنان جوعارى قارقىندى دامىتۋدى كورسەتىپ وتىر.
جالپى وڭىرلىك ءونىم وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا 1,8 ترلن. تەڭگەنى قۇراپ, بيىلعى جىلى 2 ترلن. تەڭگەدەن اسقالى وتىر. نەمەسە 4 جىلدا 2 ەسەگە ءوسىپ, رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى بويىنشا 10-ورىننان 5-ورىنعا كوتەرىلدى.
بۇل, ارينە, ۇلكەن جەتىستىك. ءۇيد باعدارلاماسى وسىناۋ قارقىندى تىرلىكتەرگە ۇلكەن سەرپىن بەرىپ, ادىمىن شيراتۋدا. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 150 جوبا ەنگىزىلگەن. بۇل رەسپۋبليكاداعى جوبالاردىڭ 40 پايىزى دەگەن ءسوز. جوبالارمەن بارلىق اۋدان, قالا قامتىلعان جانە 65 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان. بۇگىندە 80 جوبا ىسكە قوسىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 20 جوبا ىسكە قوسىلاتىن بولادى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا 473 جوبا ماقۇلدانىپ, 6737 جۇمىس ورنى اشىلدى. ونىڭ ىشىندە اعىمداعى جىلدىڭ ۇلەسى 197 جوبا.
ونەركاسiپ كاسiپورىندارىندا 448 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونiمi ءوندiرiلiپ, 2012 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭiمەن سالىستىرعاندا 47 ملرد. تەڭگەگە ءوستi. جالپى, 4 جىلدا ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 2 ەسەگە ءوستى, ناتيجەسىندە, وڭىرلىك ونىمدەگى ۇلەسى 15,4 پايىزدان 24 پايىزعا جەتتى. 2010 جىلى بۇرىنعى «فوسفور» زاۋىتى اۋماعىنداعى 337 گەكتار جەرگە يندۋستريالىق ايماق قۇرىلدى. جەكەشەلەنىپ, يگەرىلمەي جاتقان 123,5 گەكتار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. جول كارتاسىن پايدالانىپ, ىستەن شىققان ينفراقۇرىلىم قالپىنا كەلتىرىلدى. 59 جوبا ىرىكتەلىپ, بۇگىندە 21 جوبا ىسكە قوسىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 10 جوبا ىسكە قوسىلادى. يندۋستريالىق ايماقتىڭ تيىمدىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بارلىق اۋدان, قالالاردا ايماق قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ايماقتاردا 19 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا.
«وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمى تولىق اياقتالدى. ءسويتىپ, 18 جوبا ماقۇلداندى, ونىڭ 5-ەۋى ىسكە قوسىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى ەكەۋى ىسكە قوسىلاتىن بولادى. ونىڭ بىرەۋى – كىلەم توقۋ فابريكاسى. كاسىپكەرلەرگە رەسپۋبليكالىق باعدارلامالاردان بولەك وبلىس دەڭگەيىندە دە ءتيىستى قولداۋلار كورسەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە العاشقى بولىپ 2009 جىلى اكىمدىككە قاراستى قارجى ينستيتۋتى رەتىندە «ماكسيمۋم» ايو قۇرىلدى. وعان وبلىستىق بيۋدجەتتەن جىلىنا 3 ملرد. تەڭگەدەن, جالپى, 10 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل قارجى مەن ودان قايتارىلعان نەسيەنى قوسا وتىرىپ 18,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 8502 جوبا ماقۇلدانىپ, 21 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ءبىر ايتا كەتەتىنىم, جوبانىڭ 90 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە ىسكە اسىپ جاتىر.
وزىق تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن 2012 جىلى اكىمدىككە قاراستى «شىمكەنت يننوۆاتسيا» جشس قۇرىلدى. ول جەردە شەتەل تىلدەرىن بىلەتىن مامانداردى جۇمىسقا الدىق. ولار بىرنەشە باعىتتا جۇمىس اتقارۋدا. 200-دەن استام يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ دەرەك قورى جيناقتالدى, ونىڭ 20-دان استامى جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونiم كولەمi 10 ايدا 275,7 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, 76 ملرد. تەڭگەگە ارتتى. رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى – 13,4 پايىزدى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى بويىنشا 2-ورىندى يەلەندى. وبلىستىڭ ەگىنشىلىك سالاسى سۋارمالى جەرگە بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان ول جەرلەردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا 2009 جىلدان 5700 شاقىرىم كانالدار جوندەلىپ, 145 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر اينالىمعا قوسىلدى. بۇل سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكادا قايتارىلعان سۋارمالى جەردىڭ 74 پايىزىن قۇرايدى. ياعني, بۇگىندە كەڭەس داۋىرىندە قالىپتاسقان سۋارمالى ەگىستىكتىڭ كولەمى تولىق يگەرىلۋدە. بۇدان بولەك, سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ بويىنشا ارنايى ءىس-شارا قابىلدانىپ, 292 مىڭ گەكتار قوسىمشا قوسۋ جوسپارلاندى. جىلىجايلار 2009 جىلدان بەرى ورتا ەسەپپەن 150-170 گەكتاردان سالىنىپ, جيىنى 720 گەكتارعا جەتىپ, 5,7 ەسەگە ارتتى. وبلىسىمىزدىڭ رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى 87 پايىز بولدى. وسى جىلىجايلاردىڭ ەسەبىنەن 150 مىڭ توننا كوكونىس ءونىمى ءوندىرىلدى. ال, تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادiسi 2,1 مىڭ گەكتاردان 26,1 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, 12,2 ەسەگە ارتتى. وبلىسىمىزدىڭ بۇل جونىندەگى رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى – 72 پايىز.
مەملەكەتتiك بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىقتار مەن باسقا تولەمدەردiڭ كولەمi 165,9 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 14 پايىزعا (20,3 ملرد. تگ.) ارتتى. وبلىستا 48 گازبەن جابدىقتاۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگiزiلۋدە. جىل سوڭىنا دەيىن 28 ەلدى مەكەن تابيعي گازبەن قامتىلىپ, كوگىلدىر وتىن جاعىپ وتىرعان اۋىلدار سانى 254-كە جەتەدى. ياعني, سوڭعى 4 جىلدا 123 ەلدى مەكەن گازبەن قامتىلدى. سونىمەن قاتار, بەينەۋ–بوزوي–سامسونوۆكا جوعارعى قىسىمدى ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنا قوسىلاتىن 8 اۋداننىڭ 284 ەلدى مەكەنىن (767 مىڭ تۇرعىن) تابيعي گازبەن جابدىقتاۋ ءۇشىن 6 اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانسالارىنىڭ جسق دايىندالۋدا. 2014 جىلى قۇرىلىسى باستالاتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسى «وڭىرلەردىڭ دامۋى – قازاقستاننىڭ دامۋى» دەپ ايتقان بولاتىن. ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن ءاربىر جەتىستىگى ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الىستى بولجاي الاتىن كورەگەن ساياساتكەر ەكەندىگىن تانىتتى. كەڭەس داۋىرىنەن تاۋەلسىزدىككە قادام باسقان بىرنەشە مەملەكەتتەردىڭ ىشىنەن قازاقستاننىڭ بۇگىندە وقتاي وزىپ وتىرعانى وسىنىڭ ءبىر دالەلى. مەنىڭشە, ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىنەن بولەك, ءبىز نازار اۋدارا بەرمەيتىن ءبىر ماسەلە بار. ول – قوعامنىڭ وزگەرگەنى. جاڭا ۇرپاقتىڭ ەرجەتكەنى. سانانىڭ وزگەرگەنى. بۇل – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەمىسى.
اسقار مىرزاحمەتوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى.
دەرەكتەر مەن دايەكتەر
* جىل سوڭىنا دەيىن ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمىن 530 ملرد. تەڭگەگە, ال ناقتى كولەم يندەكسىن – 103,5 %-عا جەتكىزۋ بولجامدالۋدا.
* 2013 جىلدىڭ 10 ايىندا جۇمىس جاسايتىن ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردا 734 تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلدى.
* 2013 جىلدىڭ 10 ايىندا وبلىس ەكونوميكاسىن دامىتۋعا 292 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى.
* ونەركاسىپكە باعىتتالعان جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى – 64 ملرد. تەڭگە.
* «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا 2013 جىلدىڭ 10 ايىندا نەسيە سوماسى 24,4 ملرد. تەڭگە (جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 65,4 ملرد. تەڭگە) قۇرايتىن 176 جوبا ماقۇلداندى.
* بۇگىنگى تاڭدا بەلسەندى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 113311 بىرلىك قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 104,3%-عا وسكەن.
* شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتە جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 270359 ادام. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 104,7%.
* بيىل مادەنيەت سالاسىندا 29 نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى, 39 نىسان كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى.
* وبلىس سپورتشىلارى 2013 جىلى الەم, ازيا, رەسپۋبليكا چەمپيوناتتارىندا 324 التىن, 299 كۇمىس جانە 331 قولا مەدالعا يە بولدى.
* قر ۇلتتىق قۇراما كومانداسىنا ەنگەن سپورتشىلار سانى 32 پايىزعا ءوسىپ, 833 سپورتشىنى قۇرادى.
* «اقبۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا 2013 جىلى 47 اۋىزسۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. ناتيجەسىندە, 16 ەلدى مەكەن, 18,8 مىڭ حالىق اۋىزسۋ قۇبىرىمەن قامتاماسىز ەتiلiپ, سۋ قۇبىرلارى بار اۋىل سانى 665-كە جەتەدi. ياعني, 2,3 ملن. تۇرعىن اۋىزسۋمەن قامتىلادى.
* جالپى, 4 جىلدا 233 ەلدى مەكەن, 854 مىڭ تۇرعىن اۋىزسۋمەن قامتىلدى. 190 ەلدى مەكەندە 251 سۋ تازارتقىش ستانسا ورناتىلدى.
ءبىر جىلدا 69 نىسان سالىنۋدا
جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى وسى مەديتسينا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقاندىقتان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا كوپتەگەن قيىندىقتاردى باستان وتكەرگەنىمىزدى جاسىرا المايمىن. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقتىڭ الەۋمەتىن كوتەرۋگە باعىتتالعان ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, بۇگىندە, ەگەمەندى ەلىمىز ءۇشىن ءاربىر جىلدىڭ تولىسۋ, كەمەلدەنۋ جىلىنا اينالعانى – ءومىر شىندىعى. تاۋەلسىز قازاقستان حالقى بەرەكەلى تىرشىلىك كەشۋدە. ەلىمىزدىڭ داۋلەتى مەن ساۋلەتى ارتىپ, ەكونوميكالىق داعدارىستارعا قاراماستان قارقىندى ءوسىپ-وركەندەۋدە. وسىنىڭ ارقاسىندا وبلىسىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر.
مىسالعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا بيىل 69 نىساننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ 54-ءى وبلىستىق بيۋدجەتتەن سالىنۋدا. بۇگىنگى كۇنگە 50 نىسان ىسكە قوسىلدى. جەلتوقسان ايىندا قوسىمشا 15 نىسان قوسىلادى. 38 نىسان كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. مەديتسينالىق ۇيىمدار 100 پايىز سانيتارلىق اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتىلدى. 2004 جىلدان بەرى سوزىلىپ كەلە جاتقان 10 نىساننىڭ قۇرىلىسى تولىعىمەن شەشىلدى. مەديتسينالىق ۇيىمدارىنىڭ متب جاراقتالۋ كورسەتكiشi 25,3 پايىزدان 57,4 پايىزعا كوتەرىلىپ, رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشكە جەتتى. ناتيجەسىندە, جالپى ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى 2009 جىلدان 9,7-دەن 7,3-كە تومەندەدى. ال, انالار ءولىم-ءجىتىمىنىڭ كورسەتكىشى 31,9-دان 12,2-گە, ال نارەستە ءولىمى 25,5-تەن 12,9-عا تومەندەدى. سونداي-اق, وبلىسىمىزدا ايماقتار اراسىندا العاش رەت 11 ناۋقاسقا بۇيرەك الماستىرۋ وپەراتسياسى جاسالدى. مىنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وسىلايشا دەربەس دامۋدىڭ وتپەلى كەزەڭىندەگى قيىندىقتار مەن سىناقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, قىزۋ تىرلىگىمەن ەل كوڭىلىن مارقايتىپ وتىر.
نۇراش توقبەرگەنوۆ,
شىمكەنت قالالىق №9 ەمحاناسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى.
بالاباقشاداعى بۇلدىرشىندەر – بولاشاعىمىز
بالاباقشا دەگەن تاڭەرتەڭ كىشكەنتايىڭىزدى اپارىپ تاستاپ, كەشكە الىپ قايتاتىن, كۇنى بويى بالاڭىزعا باس-كوز بولىپ وتىراتىن مەيىرىمدى مەكەمە عانا ەمەس. بالاباقشانىڭ ءبىز بىلە بەرمەيتىن قاسيەتتەرى وتە كوپ. بۇلدىرشىندەرگە تاربيە بەرگەننەن بولەك جاس بالا كوپشىلىكپەن ارالاسادى, ءتىل تابىسادى, ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتەدى, وي ءورىسى داميدى. قازىر قىم-قۋىت تىرشىلىك. الدىنا اس قويىپ, ۇلكەندەۋىن باس قىلىپ, ايتەۋىر, جىلاماسا بولدى دەپ, بالالارىن ۇيگە قاماپ كەتەتىن اتا-انالار دا جەتەرلىك. ءتورت قابىرعانىڭ ورتاسىندا قالعان بالا نە تاربيە الادى؟ سوندىقتان جاس وسكىن جاقسى تاربيە الۋ ءۇشىن دالادا دا, قالادا دا بالاباقشانىڭ ماڭىزى وتە زور.
جاقىندا تولەبي اۋدانىندا جاڭادان 4 بالاباقشا اشىلدى. جالپى, بۇل اۋداندا «بالاپان» باعدارلاماسى بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلۋدا. 2012 جىلى اۋداندا بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ كورسەتكىشى 53,44 پايىزدى قۇرادى. بيىلعى قاراشا ايىنا دەيىن 3 مەملەكەتتىك, 6 جەكەمەنشىك بالاباقشا ىسكە قوسىلدى. وعان 745 بالا تارتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان 33 بالاباقشادا 3130 بالا, 37 شاعىن ورتالىقتا 2050 بالا, بارلىعى 5180 بالا قامتىلىپ, كورسەتكىش 59 پايىزدى قۇراپ وتىر. جىل سوڭىنا دەيىن دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن تاعى دا بىرقاتار جەكەمەنشىك بالاباقشا ىسكە قوسىلىپ, تاعى 5710 ءبۇلدىرشىندى قامتىماق. جىل سوڭىنا دەيىن بالاباقشامەن قامتىلعان بالا كورسەتكىشىن 65 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. تولەبي اۋدانىنىڭ ورتالىعى لەڭگىر قالاسىندا, نىسانبەك, الىشەر ناۋاي, العاباس ەلدى مەكەندەرىندە اشىلعان وسىناۋ 4 جاڭا بالاباقشادا 315 بالا تاربيەلەنبەك. سونىمەن قاتار, 82 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر.
جالپى العاندا, وبلىس بويىنشا «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا جىلدىڭ باسىنان بەرى 50 مەكتەپكە دەيiنگi ۇيىم اشىلىپ (30 بالاباقشا, 20 شاعىن ورتالىق, 6131 بالا قامتىلدى), جالپى سانى 1178-گە (122502 بالا) جەتكەنى تولەبيدە وتكەن جيىندا ۇلكەن قۋانىشپەن ايتىلدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن بالاباقشا سانى 181 بولسا, ەندى, مىنە, 997 (588-ءى شاعىن ورتالىقتار, ونىڭ ىشىندە 47-ءسى جەكەمەنشىك), 409 بالاباقشا (301-ءى جەكەمەنشىك), مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار ىسكە قوسىلىپ, بالالاردى قامتۋ دەڭگەيى 14 پايىزدان 61,5 پايىزعا جەتتى. «بالا – بولاشاعىمىز» دەگەن. وسىناۋ يگى تىرلىكتىڭ ءبارى «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ ايماقتا ناتيجەلى ىسكە اسىپ جاتقانىنىڭ جارقىن دالەلى ەكەنى انىق.
ءاتىرحان شىڭعىسباەۆ,
تولەبي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.
جاس جۇرگەن جەر – مەرەجە
ەرتەرەكتە ۇلكەندەر «ءبىزدىڭ كەزىمىزدىڭ زامانى دا, ادامى دا باسقاشالاۋ ەدى...» دەپ وتكەن-كەتكەندى ەسكە الىپ, ءوز زامانىنىڭ ادامدارىنا, سولاردىڭ بولمىسىنا, جاساعان قارەكەتىنە تامسانىپ وتىرۋشى ەدى. بۇل ارينە, قاريالاردىڭ جاستىق شاعىن, سول ءبىر داۋرەنىن اڭساۋ, زىمىراپ ءوتىپ جاتقان ۋاقىتتى مويىنداۋ, ساعىنىشىن اڭگىمە ارقىلى سىرتقا شىعارۋ ەكەنى ءسوزسىز.
مەنىڭشە, ءار زاماننىڭ, ءار ۋاقىتتىڭ ءوز ادامى, ءوز تىرشىلىگى, ءوز قىزىعى مەن داۋرەنى بار. ايتسە دە, ءبىزدىڭ تاۋەلسىز وتانىمىزدا ەلىن, جەرىن سۇيەتىن, حالقىنا ادال قىزمەت ەتەتىن جىگەرلى دە جالىندى جاستاردىڭ شوعىرى كوبەيىپ, جاڭا كەلبەتتى جاس تولقىننىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورگەندە كوكىرەگىڭدە ماقتانىش سەزىمى ويانادى. وسى جاستارعا قاراپ ەل بولاشاعىنىڭ باياندى, زور ەكەنىنە كوزىڭ انىق جەتەدى.
جاستار – ۇلكەن كۇش. جاستار دەگەنىمىز – جالىن وت. جاس ءجۇرگەن جەر – مەرەكە. وڭتۇستىك جاستارىنىڭ كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قولىنان ءىس كەلەتىن, ويلى دا بيىك رۋحتى, جىگەرلى دە ىسكەر جاستارىنىڭ كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن جاستار قۇرايدى. سولاردىڭ ىشىندە بارىنشا باستاماشىل, قاجىرلى دا بەلسەندى جاس كاسىپكەرلەر كوپ. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كوركەيۋى مەن تابىستى بولۋىنىڭ نىق تىرەگى رەتىندە جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋعا بار كۇشىن سالۋدا.
وڭىرىمىزدە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى اياسىندا «جاستار پراكتيكاسىنا» 2013 جىلى 5300 جاس ماماندى تارتۋ كوزدەلىپ, وعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 946,7 ملن.تەڭگە كولەمىندە قارجى بولىنگەن. وبلىسىمىزدا 156 جاس كاسىپكەر وزدەرىنىڭ كاسىبىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا 366 515,0 تەڭگە كولەمىندە نەسيە العان. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى اياسىندا 2013 جىلى 716 جاس مامان اۋىلدىق جەرلەرگە جۇمىسقا ورنالاستىرىلسا, ونىڭ ىشىندە 166-ىنا تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن نەسيە بەرۋ جوسپارلانۋدا.
بۇگىنگى تاڭدا جاستار بارلىق سالادا قىزمەت اتقارۋدا. جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ تە ءبىلىم الۋ ءىسى جاقسى جولعا قويىلىپ وتىر. ياعني, وڭتۇستىكتىڭ جاستارى بەلسەندى. جاستارعا وسىنداي جاعداي جاسالىپ, ۇلكەن ءۇمىت ارتىلعانى ءبىز ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىك جانە ماقتانىش.
اننا شولگينا,
«ارىس تولقىندارى»
تەلەارناسىنىڭ قىزمەتكەرى.
تاڭ شاپاعىمەن شىرايلانعان شىمقالا
ءسوز جوق, سوڭعى جىلدارى شىمكەنت قالاسى قاتتى وزگەردى. كوپتەگەن جاڭا مادەني وشاقتار بوي كوتەردى. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ حالىق مادەنيەتىنە دەگەن ىزگى جاناشىرلىعىنان باستاۋ العانى انىق. ساياباقتار جاڭاردى, بۇرىن بولماعان تاقىرىپتىق اسەم جاڭا ساياباقتار سالىندى, جاڭا مۇراجايلار قوسىلىپ جاتىر. ال تەاترعا كەلسەك, شىمكەنتتە ءازىل-سىقاق, سونداي-اق, وپەرا جانە بالەت تەاترلارىنىڭ اشىلعانىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ەلىمىزدە وقۋ-بىلىمگە, دەنساۋلىققا, ەڭبەككە, مادەنيەتكە, حالىق يگىلىگىنە, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا دەگەن مەملەكەت قامقورلىعى ەرەكشە. وسىنداي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا ەلدەن مىقتى عالىمدار مەن ماماندار, سپورتشىلار مەن ونەر يەلەرى شىعىپ جاتىر.
وسى جولدا قازاقستان ءالى تالاي بەلەستەرگە شىعادى. سوڭعى كەزدەرى قاي وڭىردە بولماسىن ءىرى ساۋدا ورىندارىن قالانىڭ شەتكى ايماقتارىنا ورنالاستىرۋدا. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە تاۋاردى ساتۋشى مەن الۋشىعا دا ىڭعايلى جانە قالا ىشىندەگى تۇرعىندارعا دا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە شىمكەنت ءىرى ساۋدا ورىندارىنىڭ ءبارىن الدەقاشان-اق قالا سىرتىنا شىعارىپ, تىپتەن شىرايلانا ءتۇستى. ۇكىمەت قولداۋىمەن بەكىتىلگەن باس جوسپار اياسىندا جاقىن جىلدارى قالا حالقىنىڭ سانىن ميلليونعا جەتكىزۋ كوزدەلىندى. شىم شاھاردىڭ جەر كولەمى 117 مىڭ گەكتار اۋماققا ۇلعايدى. قالا حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى ىڭعايلى, جايلى قالىپتا بولۋى ءۇشىن, جان-جاقتى مۇمكىندىكتەر باستى نازارعا الىنعان.
مەملەكەتىمىزدىڭ باستى بايلىعى – ونىڭ ازاماتتارى. بۇل تۇرعىدان العاندا كوشتىڭ الدىڭعى ساپىندا كەلە جاتقان شىمكەنتتىڭ بايلىعى جىل سايىن تابيعي جولمەن 2,4 پايىزعا وسۋمەن كەلەدى. رەسمي ساناققا سەنسەك, قالادا قازىر 678,5 مىڭ حالىق تۇرادى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءوزى 125 مىڭعا جەتىپ, وتكەن جىلعى كورسەتكىشكە قاراعاندا بالا سانى 5 مىڭعا بىردەن ارتتى. بۇل بۇگىنگى جالپى سانى 272-ءنى قۇرايتىن ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ قاتارىن جىل سايىن ارتتىرىپ وتىرۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. ال, 2015 جىلعا قاراي ميلليون تۇرعىنى بار شاھارعا اينالۋ جوسپارى بار.
ارينە, حالىقتىڭ سانىنىڭ ءوسۋى بار دا, ولاردى جۇمىسپەن, باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسى بار. مۇنى ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا مۇلدەم بولمايدى. جىل باسىنان بەرى شىم-قالادا 6458 جۇمىس ورىندارى اشىلىپتى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسىنا ايتىلىپ وتىرعان مەرزىم ىشىندە 8459 ادام قاتىستىرىلىپ, 2136 ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان. ال, باستى باس اۋرۋ – باسپانا ماسەلەسىنە كەلسەك, ۇستىمىزدەگى جىلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى قازىنادان قارالعان 4,7 ميلليارد تەڭگەگە 4350 پاتەرلى 64 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 1112 پاتەرلى 20 تۇرعىن ءۇيدى تاپسىرۋ بيىلعى جىلدىڭ ەنشىسىنە جوسپارلانسا, بۇگىنگە دەيىن ونىڭ 11-ءى ءوز يەلەرىن تاپتى.
جاقىندا عانا شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى دارحان ساتىبالدى اقپارات قۇرالدارىندا شاھار تۇرعىندارى اۋىز سۋمەن 82, كارىز جۇيەلەرىمەن 30, كوگىلدىر وتىنمەن 74 پايىزعا قامتىلعانىن ايتتى. ۇستىمىزدەگى جىلى 10 سۋ, 12 گاز قۇبىرلارىنىڭ, 7 ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ, 1 شاعىن ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ماقساتتا 6,8 ميلليارد تەڭگە قارالدى. جوبالار تولىعىمەن ىسكە اسقان جاعدايدا سۋمەن قامتۋ دەڭگەيى 86, گازبەن قامتۋ 80,5 پايىزعا دەيىن ءوسۋى كوزدەلىپ وتىر. ەكىنشى اۋقىمدى جوبا – قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان سولتۇستىك سۋ قۇبىرى مەن قولدانىستاعى سۋ قۇبىرلارىن ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرۋ. مىنە, سوندا عانا اۋىز سۋعا ءزارۋ حالىقتىڭ ماسەلەسى شەشىلەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدەگى ءۇشىنشى قالا مارتەبەسىن يەمدەنگەن شىمكەنت قالاسىندا اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. جاقىندا بۇل ماڭنان «وتىرار» كىتاپحاناسى, ەمحانا جانە حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرىنەن مول تاعىلىم بەرەتىن «ناۋرىز» الاڭى اشىلدى. بۇل الاڭ 1 گەكتاردان استام اۋماقتى قامتيدى. بادام, قوشقار اتا وزەندەرىنىڭ بويى اباتتاندىرىلىپ جاتىر. وزەندەر بويىنان دەمالىس ايماعىن قۇرۋ, گۇلزارلار ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى قاراستىرىلعان. بايدىبەك بي ەسكەرتكىشى دە قارقىندى قۇرىلىسقا بوي الدىردى. بايدىبەك بي ەسكەرتكىشىنەن يپپودرومعا دەيىنگى اۋماقتا ەتنو-تاريحي ساياباعىنىڭ, سونداي-اق, وبلىستىق مۋزەي جانە ادەت-عۇرىپ ورتالىعىنىڭ ەسكيزدىك جوباسى جاساقتالىندى.
عاپپار مايماقوۆ,
«اسىل مۇرا» قوعامدىق
بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى.
ءبىزدىڭ ديقانداردىڭ الار اسۋى ءالى الدا
كوپ ەڭبەك ەتكەنگە باقىت تا باسىن يەدى. ادال ەڭبەك ەتكەننىڭ قاشاندا كوڭىلى شات. كوكتەمى ەرتە شىعىپ, كوكونىسىن ەرتە ەگەتىندىكتەن وڭتۇستىك ديقاندارى باقشاسىن ەلدەن بۇرىن قاپتاپ, قويماعا قاتتاپ, قازان-قاراشا ايىندا-اق قارىق بولاتىنى بار. داستارقانى دامگە, دالاسى ەڭبەك پەن انگە تولى بەرەكەلى وڭتۇستىك حالقىنىڭ كوڭىلدەرى شات, ەڭسەلەرى كوتەرىڭكى. اعىمداعى جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا كوكونىس, باقشا, كارتوپ ونىمدەرىنەن 2,2 ملن. توننا ءونىم جينالىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 250,0 مىڭ تونناعا, ال 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 6 ەسەگە ارتىپ وتىر. كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە جەمىس-جيدەك داقىلدارى مەن ءجۇزىمنىڭ كولەمى 26 مىڭ گەكتار بولسا, بۇگىنگى كۇنى 30,0 مىڭ گەكتاردى قۇراپ, 163,0 مىڭ توننا ءونىم جينالدى. 2012-2013 جىلدار ارالىعىندا ونىمدىلىگى جوعارى 250 گەكتار الاسا بويلى, 2100 گەكتار جارتىلاي الاسا بويلى, ءبىر جىلدا ءونىم بەرەتىن ينتەنسيۆتى الما باۋلارى وتىرعىزىلىپ, مول ءونىم الىنۋدا. ايتا كەتەتىن جاعداي ينتەنسيۆتى الما باۋلارىنان الىناتىن تابىس ماقتامەن سالىستىرعاندا 30 ەسەگە, بۇگىنگى كۇنگە تابىسى ەڭ كوپ بولىپ وتىرعان باقشادان 10 ەسەگە ارتىق الىنادى.
«ءوزىمنىڭ قارنىم تويسا بولدى» دەگەن ىشتارلىق وڭتۇستىككە جات نارسە. قوراسى قويعا, شاراسى مايعا تولىپ تۇرعان دارقان كوڭىل وڭتۇستىك اعايىنمەن دە بولىسە بىلەدى. وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى العان مول ونىمدەرىن استانا, الماتى قالاسىنا, رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە جانە رەسەي, ەۋروپا, تمد ەلدەرىنە جونەلتىپ, حالىقتىڭ ريزاشىلىقتارىنا بولەنۋدە. اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىنا جالپى كولەمى 240,3 ملن. اقش دوللارىن قۇرايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ەكسپورتتالىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا ارتتى. جاقىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ماسكەۋدەن ارنايى دەلەگاتسيا كەلدى. ولاردىڭ باستى ماقساتى – وتاندىق تاۋارلاردى ماسكەۋ نارىعىنا شىعارۋ بولىپ تابىلادى.
ەلباسى وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارىندا «قازىر كەدەندىك وداقتىڭ ارقاسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن رەسەيگە ساۋدالاپ جاتىر. بۇل ۇلكەن مۇمكىندىك» دەپ وبلىستىڭ بۇل قادامىنا وڭ باعاسىن بەرگەن-ءدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ماسكەۋ قالاسىندا «ءى - وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تاۋارلارى جارمەڭكەسى» ءوتىپ, ءوڭىردىڭ 30-دان استام ءىرى تاۋار وندىرۋشىلەرى ءوز ونىمدەرىن بارشاعا پاش ەتتى. رەسەيدىڭ باس مەگاپوليسىنىڭ تۇرعىندارى وڭتۇستىكتىڭ ازىق-ت ۇلىكتەرى مەن ونىمدەرىنە ۇلكەن ىقىلاسى مەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ماسكەۋ وبلىسى مەن قالاسى, وقو ءۇش جاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا مۇنداي جارمەڭكەلەردى جىل سايىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. اتالعان جوبا قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ءونىمىن ماسكەۋ نارىعىنا دەلدالسىز شىعارۋعا ىقپال ەتەدى.
تاعى ءبىر ايتارى ءبىز بۇرىنعىداي ەككەن ەگىسىمىزدى ءونىم بەرگەن كەزدە بازارعا اپارىپ ساتۋدان بۇرىن, ونى وڭدەۋ جولىن دا قاراستىرۋىمىز كەرەك. سەبەبى, الا جازداي توككەن تەردىڭ اقىسىن نارىقتاعى ارزان باعاعا تەلىگەنشە, بىرىگىپ اتالعان ءونىمدى وڭدەۋ ارقىلى مول پايداعا كەنەلۋدى ويلاۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى سول. وسىعان وراي, وبلىستا 32 ەت, 31 ءسۇت, 36 جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى جۇمىس جاساۋدا. ونىڭ ىشىندە بيىلعى جىلى 4 ەت, 3 ءسۇت, 3 جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىندارى جاڭادان ىسكە قوسىلدى. ناتيجەسىندە ەت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ۇلەسى 19,4, ءسۇت وڭدەۋ 23, جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن وڭدەۋ 14 پايىزعا جەتىپ, 10 ايدا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كولەمى 109,5 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 28 پايىزعا ارتتى. 2014-2016 جىلدار ارالىعىندا 14 ەت وڭدەۋ, 14 جەمىس-كوكونىس وڭدەۋ, 13 ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارى اشىلاتىن بولادى.
«ادامدى كوركەيتەتىن – ەڭبەك» دەگەن, اللا تاعالانىڭ ءۇيىپ-توگىپ بەرگەن ىرزىق-نەسىبەسىن, بەرەكەسىن شاشپاي-توكپەي جيناپ الىپ, تابىسىن ەسەلەپ وتىرعان وڭتۇستىك ديقاندارىنىڭ الار اسۋى ءالى الدا ەكەنى ءسوزسىز.
قاناتبەك وسپانبەكوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق
اۋىل شارۋاشىلىعى
باسقارماسىنىڭ باسشىسى.
مەكتەپكە دەگەن سۇرانىس جوعارى
باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ساۋاتتىلىعى جوعارى ەلگە اينالۋ اسا قاجەت. قازىرگى زامانعى عىلىمي-تەحنيكالىق ءۇردىستىڭ قارقىنى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وراسان تىرلىكتەر اتقارىلۋدا. ءبىلىم سالاسىندا اعىمداعى جىلى 86 نىساننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە, ونىڭ 56-سى وبلىستىق بيۋدجەتتەن. بۇگىندە 38 نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 9 نىسان بەرىلەدى. 115 نىسان كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى.
وبلىستا بالالار سانى كوپ ەكەندىگى بەلگىلى, بۇگىندە 1021 مەكتەپتە 543 مىڭ بالا وقيدى. سوندىقتان دا مەكتەپكە سۇرانىس جوعارى. ءارى كەزىندە ساماننان سالىنعان مەكتەپتەردىڭ اپاتتى جاعدايلارىن, ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن كەشەندى جۇمىستار اتقارىلدى. سوڭعى جىلدارى 251 ءبىلىم نىسانى پايدالانۋعا بەرىلدى, ونىڭ ىشىندە وبلىستىق بيۋدجەتتەن – 149-ى سالىندى. وسىدان كەيىن ساماننان سالىنعان مەكتەپتەردىڭ سانى 324-تەن 209-عا دەيىن ازايتىلدى. ناتيجەسىندە, 62 اپاتتى, 29 ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردىڭ ماسەلەسى, 9 «ساقالدى» نىساننىڭ قۇرىلىسى تولىعىمەن شەشىلدى. 100 مىڭ پارتا, 6250 تاقتا, 16447 كومپيۋتەر الىندى. متب جاراقتالۋى ورتاشا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشكە جەتكىزىلدى. 337 وقۋشى «التىن بەلگiمەن» ءبiتiرىپ (238 وقۋشى), 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 99 وقۋشىعا ارتتى.
ساماننان سالىنعان مەكتەپتەردىڭ جىل وتكەن سايىن اپاتتى جاعدايعا كەلەتىنى بەلگىلى. وسىعان وراي, ءبىرىنشى كەزەكتەگى 48 جاعدايى تومەن جانە 3 اۋىسىمدى مەكتەپتەردى شەشۋدى وبلىس باسشىلىعى ۇكىمەتپەن كەلىسىپ وتىر.
نىشان بايعۇت,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ورالحان ءداۋىت.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن قايسار شەرىم.
