ونەر • 15 قىركۇيەك، 2020

قايتالانباس حلەستاكوۆ

65 رەت كورسەتىلدى

ەپيزودتىق رولىمەن-اق ەل ەسىندە قالاتىن ەرەكشە اكتەرلەر بولادى. بىراق ولار سيرەك. ويتكەنى ساحناداعى باستى رولدەگى سەرىكتەسىنەن باسىپ وزىپ، نەگىزگى كەيىپكەرمەن ونەر باسەكەسىنە ءتۇسۋ – تەك مىقتىلاردىڭ ۇلەسى. قازاق تەاترى تاريحىنداعى وسىنداي ايرىقشا ونەرىمەن قالعان ءدۇلدۇل دارىندار كوشىن اڭىز اكتەر كامال قارمىسوۆ باستايدى.

 

القيسسا، 1926 جىلدىڭ 13 قاڭتا­رىندا قىزىلوردادا اشىلعان العاشقى قازاق تەاترى 1928 جىلى الماتىعا قونىس اۋدارادى. ونەر شاڭىراعىنىڭ ىرگەسىن قالاعان جەتى اقساقال – قاليبەك قۋانىشباەۆ، سەركە قوجامقۇلوۆ، ەلۋباي ومىرزاقوۆ، قاپان بادىروۆ، امىرە قاشاۋباەۆ، يسا بايزاقوۆ، قۇر­مانبەك جانداربەكوۆتىڭ ساحنادا سالعان سونى سوقپاعىن جالعاي ونەرگە جاڭا لەپ كەلىپ قوسىلدى. 1931 جىلعى حالىق باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىستاۋ اشارشىلىق، «بالاپان باسى، تۇرىمتاي تۇسى» ۋاقىتپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن بۇل بۋىننىڭ قازاق ونەرى تاريحىنا قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز. قامكوڭىل ەلدىڭ جانىنا جۇبانىش بولدى. قاجىماي، تالماي جۇرتتى ونەرىمەن سۋسىنداتتى. دالا ءدارىسىن تىڭداپ، حالىق اكادەمياسىنان وتكەن سول توپتىڭ ىشىندە قازاق ونەرىنىڭ قارا نارى كامال قارمىسوۆ تا بار ەدى.

كامال قارمىسوۆ – قازاق درا­ما­تۋر­گياسىنىڭ دۇلدۇلدەرى: مۇحتار اۋە­زوۆتىڭ دە، عابيت مۇسiرەپوۆتiڭ دە، ءسا­بيت مۇقانوۆتىڭ دا نازارىندا بول­عان اكتەر. «ايمان – شولپانداعى» – جاراس، «اقان سەرi – اقتوقتىداعى» – سەردالى، «شوقان ءۋاليحانوۆ» سپەك­تاكلiندەگi گاسفورت بەينەسى تىنىمسىز اكتەردىڭ ۇزدىكسىز ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا جاڭا بيىككە كوتەرىلدى. باتىس سiبiردi بيلەۋشى ورىس شوۆينيسiنiڭ بەينەسiن بارىنشا نانىمدى دا شەبەر اشقان ساحناگەردىڭ ويىنىن كورىپ، پەسا اۆتورى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ەرەكشە ءتانتi بولعانى بار ەكەن.

«تەاتردا رەجيسسەر ويىن ءسوز مىس­قى­لىنان تۇسىنەتىن، ستول باسىنداعى رە­پي­تيتسيانىڭ وزىندە-اق، بولاشاق وب­راز­دى ءبىر-ەكى ينتوناتسيالىق مىنەزدە­مە­­مەن ايقىنداپ تاستاپ، ءبىر-ەكى عانا سىرت قيمىلىمەن گەرويىنىڭ پورترەتىنەن ەلەس بەرىپ كەتەتىن اكتەرلەر بولادى. ولار رەجيسسەر قيالىنداعى ءالى كومەسكى وبرازدى كوپ تولعاپ جاتپاي-اق اسا ءبىر سەزگىشتىكپەن العىر حۋدوجنيكتەرگە ءتان كەسەك سىلتەسپەن، ءبىر-ەكى شتريحتار ارقىلى بەينەلەي بىلەدى. ءبىزدىڭ تەاتر­دا مۇنداي اكتەرلەردى «قامشى سال­دىرمايدى-اۋ، سابازىڭ» دەيدى. سول «قام­شى سالدىرمايتىن» جۇيرىكتىڭ ءبىرى – كا­مال قارمىسوۆ. ول قانداي رولدە وينا­سا دا، گەرويىنىڭ ىشكى دۇنيەسىنە، مىنەز-قۇلقىنا لايىق سىرت كەسكىنىن تابۋعا كوپ كوڭىل بولەتىن اكتەر». بەل­گىلى تەاتر سىنشىسى قاجىقۇمار قۋان­دىقوۆتى كامال قارمىسوۆ قارىمى­نا بەرگەن وسى باعاسىنىڭ ءوزى-اق تالاي دۇ­­نيەنى اڭعارتىپ تۇرعانداي.

ساحنادا سانداعان كۇردەلى وبرازدى شەبەرلىك شىڭىندا جارقىراتا كورسەتكەن اكتەردىڭ، اسىرەسە، عابيت مۇ­­­سى­رەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇ­لۋىنداعى» جانتىق ءرولىنىڭ جۇل­دىزى بيىك. ونەرتانۋ مامانى اشىربەك سىعايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا، بەينە­نىڭ شىنايى شىققاندىعى سونشالىق، كامال قارمىسوۆ كەيىپتەسە دە جانتىق­تىڭ قولىنا ءتىپتى شەكسپيردىڭ ياگوسى دا سۋ قۇيا المايتىنداي اسەرگە بولەيدى.

اكتەر ساتيرالىق رولدەردىڭ ايرىق­­شا شەبەرى بولعان. ساحنا مايتال­مانى قانداي بەينەنى كەيىپتەسە دە، ەڭ اۋەلى كەيىپكەردىڭ ىشكى دۇنيەسىنە، مىنەز-قۇلقىنا لايىق سىرت كەسكىنىن تابۋعا كوپ كوڭىل بولگەن. اسىرەسە، ورىس جازۋشىسى ن.ۆ.گوگولدىڭ ايگىلى «رە­ۆيزورىنداعى» حلەستاكوۆ ءرولى كامال قارمىسوۆتىڭ سومداۋىندا قايتالانباس وبراز تۋدىردى. رەسەي استاناسىندا وتكەن قازاقستان تەاترى ونكۇندىگىندە ماسكەۋلىك سىنشىلار ءبىراۋىزدان كامال قارمىسوۆتى «كەڭەستىك ساحنانىڭ ەڭ ۇزدىك حلەستاكوۆى» دەپ تانىپتى.

قازاق حلەستاكوۆتى جازباي تانۋدا ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كورە­گەندىگىن ايتپاي كەتۋىمىز ورىنسىز. حلەس­تاكوۆ ءرولىنىڭ كامال قارمىسوۆقا قا­لاي بۇيىرعاندىعى جونىندە جازۋشى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ەستەلىگىندە جاقسى جازىلادى: «ادەتتە مۇحتار اۋەزوۆ پەسالارعا جاساعان اۋدارماسىن دوستارىنىڭ تالقىسىنا سالىپ وتىراتىن. مۇنداي وقيعالارعا جازۋشىلارمەن بىرگە ارتىستەر مەن رەجيسسەرلەر دە قاتىساتىن ەدى. ماعان دا بىردە تاماشا اۋدارىلعان «رەۆيزور» سپەكتاكلىن تالقىلاۋعا قاتىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

كوز الدىمنان مىنا ءبىر ستسەنا ءالى كۇنگە دەيىن كەتپەيدى. پەسانى تال­قىلاۋ اياقتالعاننان كەيىن شاكەن ايمانوۆ ورنىنان اتىپ تۇرىپ، حلەس­تاكوۆتى ءوزى وينايتىندىعىن مالىم­دەدى. بىراق مۇحتار جۇمساق داۋىس­پەن جانە تالاپتى تۇردە بۇل ءرولدى كا­مال قارمىسوۆ ويناۋعا ءتيىستى دەدى. ويت­كەنى، گوگولدىڭ حلەستاكوۆى قاتقان قا­­يىستاي ارىقتۇعىن دەدى.

ايتتى – ءبىتتى. وسىلايشا قازاق ساح­­­نا­سىنداعى العاشقى حلەستاكوۆتى كا­­مال قارمىسوۆ سومدادى. بۇل حاراك­تەر­­لىك رولدەردى وينايتىن تالانتتى اك­­تەردىڭ تاماشا بەينەلەرىنىڭ بىرىنە اي­­نالدى، دەيدى جازۋشى.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. 1936 جىلدىڭ 20 قازانىندا وت­كەن سپەكتاكل پرەمەراسىنان كەيىن «رە­ۆيزور» جايلى، ونداعى حلەستاكوۆتى شەبەر ويناۋشى كامال قارمىسوۆتىڭ تالانتى حاقىندا ماقالالار گازەتتىڭ بەتىن بەرمەي، تولاسسىز جاريالانادى. ءتىپتى، ريتمان فەتيسوۆ دەگەن جۋرناليست «قازاقتاردىڭ ىشىندەگى ورىس» دەپ جازادى. سەبەبى ساحناگەردىڭ سىرتقى بولمىسى، ءتۇر-تۇرپاتى ورىستارعا كوبىرەك كەلەتىن. گريم جاساعاندا تىپتەن اۋماي كەتەتىن كورىنەدى.

جالپى، «رەۆيزور» كومەدياسى – قازاق تەاترىنىڭ كلاسسيكالىق شى­عار­مالاردى مەڭگەرۋدەگى شىرقاۋ بيى­گى. مۇندا پاتشالىق رەسەيدىڭ ءىرىپ-شى­رى­گەن قوعامدىق قۇرىلىسىنىڭ كوپ سىرى­نىڭ بەتى اشىلادى. ۇكىمەت اپ­پارا­تىن­داعى شەنەۋنىكتەردىڭ پاسىق ءومىرى، دورەكى قىلمىستارى، ارامزالىق نە­بىر سۇم­دىقتارى اشكەرەلەنەدى. مۇحتار اۋە­زوۆتىڭ اۋدارماسىمەن رەجيسسەر يليا بوروۆتىڭ رەجيسسەرلىگىندە كورەرمەنگە جول تارتقان قويىلىم قا­زاق ساحناسىنداعى ۇلكەن وقيعاعا اينالدى.

ءيا، سپەكتاكلدىڭ تابىسقا جەتۋى اۋەلى جاقسى دراماتۋرگ پەن ۇشقىر رە­جيس­سەرگە، ودان كەيىن تالانتتى اك­تەرگە بايلانىستى. وسى تۇرعىدان، وسى ولشەممەن كەلگەندە كامال قار­مى­سوۆتىڭ ساحنادا سالعان سونى سوق­پاعى وكشەسىن باسىپ، ءىزىن جالعاعان ونەر­پازدارعا عۇمىرلىق تاعىلىم. پرو­فەسسور اشىربەك سىعايدىڭ سوزىمەن تۇيىندەر بولساق، كلاسسيكالىق اۋدارما قويىلىمدارداعى ياگو، گارپوگون، حلەستاكوۆ بەينەلەرىنىڭ قازاق كورەر­مەنىنە ەتەنە تانىس بولىپ، جانعا جىلى ۇشىراۋىنىڭ نەگىزگى قۇدىرەتى – كامال قارمىسوۆ ونەرىنىڭ شىرقاۋ بيىگى دەپ قارالعانى ءجون.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار