ادەبيەت • 23 ءساۋىر، 2020

جۇماباي شاشتاي ۇلى. اسپانقورا (پوۆەست)

518 رەت كورسەتىلدى

«بىردە رىمعالي نۇرعاليەۆقا «اسپانقورا» دەگەن شىعارمامدى الىپ بارعانىمدا، «تاعى وسىنداي ون دۇنيە جازساڭ، تاريحتا قالاسىڭ» دەگەنى بار. وسى پوۆەست تۋرالى مۇحتار ماعاۋين كەيىن «ۇلكەن جازۋشىنىڭ ەلەسى كەلە جاتىر» دەپ جازدى. بىراق، قازىرگى كۇنى سول ءۇمىتتى اقتاي الماعان سەكىلدى بولامىن دا تۇرامىن».

ج.شاشتاي ۇلىنىڭ سۇحباتىنان

جۇماباي شاشتاي ۇلى 

– اتان ءولiپتi، – دەدi سايلاۋباي. قاسىمجومارتتىڭ قىزىل شىرايلى ءجۇزi شوققا قارىلا تۇسكەندەي نارتتانىپ، اپپاق قولىمەن بەتiن سيپادى دا، قوڭدى رەڭi شىمىرلاي سايلاۋبايعا تiكتەپ قارادى. – ە-ە، اتان اتان بولعالى قاي زامان! دۇنيە شiركiننiڭ بiر-اق تۇتام ەكەنiن بiلمەدi مە ەكەن سورلى. كۇندەلiكتi قام-قاراكەت دەپ يتشiلەپ وتكiزگەن كۇن كۇن بە، ءتايiرi?! مىنا جالعاندا بiردەمە جەتiسپەيدi دەپ اسانقايعى بولعانمەن، ءوزiنiڭ شولاق قولى ءتارiزدi قايتىپ ورنىنا كەلمەيتiنi دە بەسەنەدەن بەلگiلi. قۇداي-اۋ، سونشا نەگە بiر تۇتامى قالعانشا وكپەسi ءوشiپ، ەتi ولمەي وسى دۇنيەدەن شارق ۇرادى بۇل پەندە؟! قۇزعىننىڭ جاسىن جاساپ، اقىل-ويى بiر جاعىنا الجاسقانشا قاسارىسىپ قالاتىن سەرتi مە ەكەن شiركiننiڭ، – دەدi قاسىمجومارت. سايلاۋبايعا تۇكسيە قاراعان ول جاۋاپ توسا iركiلiپ، قاباعىن سۇستانا كەردi. سايلاۋباي جاڭاعى سوزگە، مول دەنەسi بiر بۇلك ەتiپ، قاسىمجومارتقا كوزiن شاقشيتا قادادى. جانارىنىڭ جيەگiندەگi اق ەتi قىزىل تارتىپ، شەلدەنە باستاعانداي. تومپايعان دوڭەس جاعىنداعى قاۋديىپ-قاۋديىپ وسكەن قىلتاناقتار ءار-ءار جەرiنەن سويديىپ، ۇسقىنىن كەتiرiپ-اق تۇر. جازىق ماڭدايى قاتپارلانا: – ءاي، قاسەكە-اي، – دەدi اۋىر كۇرسiنە باسىن شايقاپ. – قايتەسiز ارۋاقتى قورلاپ، قيالي بولعان شىعار. ونىڭ ورنىندا بولساق نە iستەيتiنiمiزدi كiم بiلسiن. – نە iستەۋشi ەدiك، بارعا قاناعات دەپ جۇرە بەرەتiن ەدiك، – دەدi قاسىمجومارت ج ۇلىپ العانداي. – جوق، اقساقال! – داۋسى قالتىراپ شىققان سايلاۋباي قاسىمجومارتقا تەسiلە قاراپ، بوگەلiپ قالدى. – سوناۋ اشارشىلىق پەن قىرقىنشى جىلدىڭ قىرعىنىن كورگەن نەبiر اياۋلىلاردىڭ سارقىنشاعى ەمەس پە ەدiك. سiز وندا وسى توڭiرەكتە جوق بولاتىنسىز. – قىرىلايىق پا ەندi?! – قىرىلماڭىز، قاسەكە! – دەدi سايلاۋباي. – جانىمىزدى ساقتاپ، قالت-قۇلت ەتپەسەك تە، ءدام-تۇزىمىز تاۋسىلماي، تابانىمىز توزسا دا، تالابىمىز شاعىلماي، مىنا ءوزiڭiز كورگەن نيەتiمiزدەن جاڭىلماي جەتتiك وسى كۇنگە. – زامان، زامان، – دەدi قاسىمجومارت ماناعى بiر وكتەمدiگiن پىشاقكەستi تىيا، بiر سارابدال كەيiپكە ەنiپ. جان-جاعىن جiتi شولدى. تۇلا بويى جەرiنگەندەي سايلاۋباي وعان بiر مەزگiل تىجىرىنا قارادى. «تۋھ، كاپiردiڭ بەتiنiڭ قىزىلىن-اي»، – دەدi iشتەي. دەگبiرi قاشا استىنداعى قاراگەردi جيi تەبiنە بەرگەن قاسىمجومارت العا وق بويى وزىپ شىقتى. قويعا مiنiلگەن تورىنى ءۇستi-ۇستiنە قامشىلاعان سايلاۋباي قاسىمجومارتقا ازەر-ازەر iلەستi. قاراكەر ۇزاي تۇسكەندە: «قاپ، يتتە ءسوزiم كەتiپ، قىبىم قانبادى-اۋ. و، قايران اتاناي!» دەگەن وكiنiش جان-دۇنيەسiن قۋىس قالدىرىپ، ودان جەل ۋiلدەتكەندەي قۇلازىتىپ جiبەردi. تۇمسىققا تiرەلگەندە قاسىمجومارت اتىنىڭ باسىن iركiپ، قازديا قالدى. نارتتاي قوڭدى قىزىل ءجۇزi كوڭiلiنە بiر وي العاندا وسىلايشا پارىق سالىپ، سوندا دا جالعاندى ءوزi تۇرعان بيiكتەن شولعاندى ۇناتاتىن سىڭايى اڭعارىلادى. كەسكiنiنە يمانى ءۇيiرiلiپ تۇرعانىمەن، سايلاۋباي سياقتى جاياۋلاردى جانىنا قوڭسى قوندىرمايتىن اتادان بالاعا اۋىسقان اقسۇيەكتiك عۇرپى كiسiنi شوشىتپاعانىمەن، ىڭعايسىزداندىراتىن ءتارiزدi. – ول بەيشارا نەدەن قايتىس بولىپتى؟ – دەپ، قاسىمجومارت جاقىنداپ قالعان سايلاۋبايعا تەسiلدi. وتكiر، اشىق داۋسىنا يا شاڭقىل، يا دiرiل ارالاسقانىن سايلاۋباي بولجاي المادى. اتىنىڭ تiزگiنiن تارتا ءتۇسiپ، iركiلدi. قاراتورى دوڭگەلەك ءجۇزi قوشقىلدانىپ، قاسىمجومارتقا تايسالماي سۋىق قادالدى. قولىنداعى قامشىنى بۇيiرiنە تايانىپ الىپتى. «جاماننىڭ كەسiرiن قاراي گور، ۇرىنايىن دەي مە، قالاي؟» – دەپ قاسىمجومارت iشتەي جينالىپ الدى. سايلاۋبايدىڭ وتكiر كوزi وڭمەنiنەن ءوتiپ بارا جاتسا دا، سىر بەرمەي قالشيىپ تۇرا بەردi. اۋىر كۇرسiنگەن سايلاۋباي: – اتاننىڭ نەدەن ولگەنiن بiر قۇدايدىڭ ءوزi بiلەدi، – دەپ، وزiنە-ءوزi سويلەگەندەي، نازارىن اسپانقورانىڭ تiك شوقىسىنا بۇردى. سونان سوڭ داۋسىن قاتايتىپ: – قاسەكە، ايتىڭىزشى، اسپانقورا سiزدiڭ اتاقونىسىڭىز، اكەڭiز توبىقبايدىڭ باياعىدا التى ءجۇز جىلقىسى وسى جەردi جايلادى. كەدەي-كەپشiكتiڭ زامانى تۋعاندا اتاننىڭ اكەسi كولحوزدىڭ العاشقى بiر وتار قويىن بiرiنشi بولىپ وسى جەرگە قىستاتتى. سودان ەندi ول اتانعا بۇيىرعان ەدi. سوعان iش قىزعانىشىڭىز بولدى-اۋ دەيمiن. باياعىدا ءوزiڭiز مال فەرماسىنىڭ باستىعى بولىپ جۇرگەندە شە، اتاندى باسقا قونىسقا اۋىستىرماق نيەتiڭiزدi سەزەتiن ەم. قاباعىن تاڭىرقاي كەرگەن قاسىمجومارت سايلاۋبايعا شۇقشيا ىزبارلى قادالدى. اشۋ قىسىپ، ءجۇزi قىپ-قىزىل بولىپ كۇرەڭiتكەنiمەن داۋسىن باياۋ شىعاردى. – ءوزi قىرسىق شالعان جiگiت ەدi. اتاقونىسىن قىزعاناتىن مەن بiر تۇلەي دەيمiسiڭ. مەنiڭ اكەم كiم، اتان كiم؟ بiزدiڭ ۇيگە سۋ ءوزi اكەلiنەتiن، قوي ءوزi سويىلاتىن، قىمىز ءوزi iشiلەتiن. بەيشارانىڭ كەمدiگiن ەسكەرiپ، باسقا جەرگە قونىس اۋدار دەگەنiم راس. ءاي، بۇل جۇرتتى قويساڭشى، – دەپ تەبiنiپ قالىپ، اياڭمەن ءجۇرiپ كەتتi. سايلاۋباي ءوزiنiڭ بۇگiن تىم اڭعارىمپاز بولىپ كەتكەنiنە تاڭى بار. قاسىمجومارتتىڭ قىزىل رەڭiنەن اششى مىسقىلدى اڭداپ، تيتىقتاعان اتىن قامشىمەن وسىپ-وسىپ جiبەرiپ، قوپاڭ جەلiسپەن قاتارلاستى. – قاسەكە، اتان الدىندا كۇناڭiز جوق پا ەدi? – دەپ تىقاقتاپ قويمادى. اجارى بۇرق ەتiپ كۇرەڭiتiپ كەتكەن قاسىمجومارت ۇرiككەندەي سايلاۋبايعا قاراپ: – ءاي، سەن نەمەنە تىقىلداي بەرەسiڭ؟ كiسi ءولتiردi دەيمiسiڭ، مەنi بiر. قوي ارمەن، ەتەگiنە ناماز وقىپ جۇرگەن ەشكiمدi كورگەن ەمەسپiن. – كەم ادامدى باسىندىڭىز، قاسەكە. قايتا سiزگە جاعادى ەكەن، – دەپ سايلاۋباي بۋىرقانىپ كەلە جاتىر ەدi، قاسىمجومارت ايقايلاپ جiبەردi. – ءيا، جاعادى! ماعان جاعادى دەيمiن، ەي! جاقپاسا اتان تۇقىمسىز قالا ما، – دەپ اتىن قاتتى تەبiنiپ، جەلە جونەلدi. باسقا اۋىلدىڭ كوپ توبەتiنiڭ اراسىنا ءتۇسiپ قالىپ، سودان ازەر قۇتىلعانداي قاسىمجومارت سيداڭ بارادى. ال سايلاۋباي قيا بەتكەيدiڭ جالعىز اياق جولىندا مiز باقپاستان اڭىرىپ كوپ تۇردى. «يتتiڭ بەتiنiڭ ورتتەي قىزارعانىن قاراشى»، – دەپ تiزگiنiن اسپانقورا شىڭىنا قاراي بۇردى. «اتان جازعان وسى جولمەن ءومiر بويى ءجۇردi عوي. جاڭاعى قىزىل يتتiڭ ايتقانىنىڭ جانى بار-اۋ، شىنىندا. نەگە سونشا وسى جەرگە ىندىنى قۇرىدى ەكەن بايعۇستىڭ. كەيدە وسىلاي كوزسiز كەتەمiز عوي ءبارiمiز. باسى بەينەتكە جازىلعان بەيشارا-اي دەسەڭشi! – دەپ سايلاۋباي جالعا شىعىپ، تiك تۇمسىققا قاپتالداعاندا، قۇبىلا جاقتان: «ويباي، باۋىرىمداعان» داۋىستاردى ەستiدi. تورىنىڭ ساۋىرىن قامشىمەن كومiپ-كومiپ جiبەرiپ، ورگە قاراي تىرمىسا جونەلدi. جىلدام جۇرگەن اتى اياق استى كiلت توقتاعاندا، ءوزiنiڭ ەگiلiپ جىلاپ كەلە جاتقانىن اڭعاردى.

سوعىستىڭ ەكiنشi جىلىندا اتان بiر قولىنان ايىرىلىپ كەلدi. بiر ءۇرiم-بۇتاقتان قارايىپ جالعىز قالعان اتاننىڭ امان ورالعانىنا كارi-قۇرتاڭ اعايىن قۋانا قاۋقىلداستى. قۋاتى قايتىپ قالتىلداعان راقىمبەردi: – ۋا، ارۋاق، بيدالىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسپەپتi. «قاناتى ءبۇتiن سۇڭقار جوق، تۇياعى ءبۇتiن تۇلپار جوق». بiر قولىڭ امان كەلگەنiڭنiڭ ساداعاسى شىعار. قامىقپا، جەتiلiپ كەتەسiڭ، – دەدi. اتان سول جىلى كوڭiلi جاراسىپ، حانىمكۇلگە قوسىلدى. قاراتورىنىڭ ادەمiسi حانىمكۇل قاراقاتتاي تۇنىق، كۇلiم كوزi جايتاڭ قاعىپ، كiسiنiڭ ىنتىعىن قۇرتادى. ءۇي مەن ءتۇزدiڭ تiرشiلiگiن سىلاڭ قاعا شىر اينالدىرىپ، دوڭگەلەتiپ اكەتتi. اتان اۋەلi ۋىزداي ۇيىعان قوڭىرجاي تiرشiلiگiنە بەيiلدەنە قويعان جوق. ءوزiن قاتتى ىڭعايسىزداندىراتىن وسى بiر جىلى-جۇمساق كۇندەرi ەركiنەن تىس، قۇدiرەتi كۇشتi باسقا بiرەۋدiڭ ءامiرi ارقىلى ءوتiپ جاتقانداي كورiنەتiن. جاراتىلىسىنان اشىق، اقجارقىن ايەلi سىقىلىقتىپ كۇلiپ، اتاننىڭ موينىنا اسىلعان ساتتە جەتەگiنە ەرiپ كەتەتiنiن سەزبەي دە قالاتىن. كوپ ۇزاماي اتان قوي باعۋعا بەكiندi. قوي باققاندا اكەسiنiڭ جىل ون ەكi اي قونىسى بولعان اسپانقوراعا كوشۋگە دايىندالدى. اتاننىڭ بۇل نيەتiن سەزگەن فەرما باستىعى – قاسىمجومارت بۇلقان-تالقان اشۋلاندى. – اتان-اۋ، ءوزiڭ بولساڭ جارىمجانسىڭ، باققانىڭ قوي، وتىرعان جەرiڭ تاۋ، يتقۇس بولسا قالىڭ، سۋ قۇز ەتەكتە، ونى قايتىپ تاسىپ iشەسiڭ؟ قوي، ونىڭ بولمايدى، – دەپ ءۇزiلدi-كەسiلدi قارسى شىقتى. نازارىن قاسىمجومارتقا تiكتەگەندە اتاننىڭ جانارىنىڭ ۇياسىنان ۇيىقتاپ جاتقان جىلان باس كوتەرiپ العانداي كiسi بالاسى سەسكەنەتiن سۇس سەزiلدi. پىشاقپەن سىلىعانداي جاق ەتتەرi تۇتiگiپ، قۋشىق ماڭدايى وقشاۋلانا تىرتىسىپ، دوڭەس مۇرنى قوڭقايىپ، كەسكiنi وزگەشە ورەسكەل بۇزىلىپ كەتتi. بەتiندەگi شەشەك داعى سۇر جۇزiنە ۋقورعاسىن تۇستەس ۋىت بەرiپ، ءدال بiر شالت قيمىلعا كوشەتiندەي قۋقىل تارتتى. «پاتشاعاردىڭ ۇسقىنى بۇزىلىپ كەتتi عوي، اڭداماي سويلەپ قويعان جەرiم بولدى ما؟» دەپ ويلاعان قاسىمجومارت قاتتى ساسايىن دەدi. ايتقان سوزدەرiن زەردەسiنە سالىپ تا كوردi. – اتان-اۋ، – بۇل جولى داۋسى بۇزىلىپ شىقتى. – اتاڭ دا بولسا بiر جولداسسىڭ، ساعان جامانشىلىق ويلاعان جەرiم جوق. اكەمنiڭ جۇرتى دەپ تە قىزعانبايمىن. تەك اسپانقورا تىم قيىن جەر عوي، جارىقتىق. اتان ۇندەمەدi. جالعىز قولىن اۋىرسىنعانداي اقىرىن كوتەرگەندە قۋشىق ماڭدايى قاتپارلانىپ، كوزiنiڭ ۇياسى سۋىق تارتا ءتۇستi. تايساقتاعان قاسىمجومارت كوزiن ونىڭ كوزiمەن تۇيiستiرۋدەن تايقىتىپ اكەتتi. «وسى بiر تەكسiز يتكە نەسiنە شىرىلدايمىن. ماعان دەسە قيا-قۇزدان ۇشىپ ءولسiن. سونشا بەدiرەيگەنi نەسi» دەگەندەي قاسىمجومارت: – مەيلiڭ، – دەپ اتىن تەبiنiپ ءجۇرiپ كەتتi. كوكتوبە شىڭىنان قۇبىلاعا قاراي جىلجىعان جال شوقى وزگەدەن ەرەك كوككە شانشىلا بiتكەن. ال قاپتالداعى سۋماڭداعان جالعىز اياق يرەك جول كولدەنەڭ شوككەن ەڭسەلi تەپسەڭنiڭ تەرiسكەيiنە عايىپ بولىپ، سودان تاعى بiر وركەشتە تۇلكiنiڭ قۇيرىعىنداي بۇلاڭ ەتiپ، تiكەدەن-تiك تارتىلعان ارقانداي قوزىكوش جەردiڭ جون توسپاسىن تiلiپ جاتىر. جالعىز اياق جول ءشومiشتiڭ شۇڭعىلىنداي شىڭىراۋدىڭ اپانىنا تiرەلەدi. تۇڭعيىق تەرەڭ سايدىڭ كوز ۇشىندا اينانىڭ سىنىعىنداي ساۋلە شاشىراتىپ، بولار-بولماس جىلتىراپ اققان باستاۋدىڭ كوزi بار. قويعا شىققان جىلدىڭ العاشقى ايلارىنىڭ بiرiندە اتان ايەلi ەكەۋi ءدال وسى جالعىز اياق جولمەن سۋ الۋعا كەلدi. حانىمكۇل شومiشپەن شەلەكتi تولتىرسا، اتان ونى جالعىز قولىمەن تەڭدەۋلi تۇرعان فلياگتارعا كوتەرiپ الما-كەزەك قۇيادى. شەلەك جيi-جيi شايقالىپ، ەرنەۋiنەن لىقسىپ توگiلگەن سۋ تۇيەنiڭ قومىنا، ودان اتاننىڭ ۇستiنە شاشىرادى. اتاننىڭ بۇجىر بەتi قىزىلكۇرەڭiتە تۇتiگiپ، جالعىز قولىن قالتىلداتپاۋعا تىرىسقاندا، اشۋ ۇيالاعان كوزi الارا شاتىناپ كەتتi. تiستەنiپ العان ول بار پارمەنiمەن شەلەكتi فلياگتىڭ اۋزىنا ەڭكەيتكەندە لاق ەتiپ ەكپiنiمەن اققان سۋ ەكi ايرىلىپ، اتاننىڭ بەلiنەن تومەن قۇيىلدى. وسى ساتتە قۋىستانا قالعان ول شۇعىل كەرi بۇرىلدى. قاققان قازىقتاي قالشيعان حانىمكۇلدiڭ قاراتورى ادەمi ءجۇزiنiڭ سىنى بۇزىلايىن دەگەن بە، ايالى قاراقات كوزدەرiنەن ىرشىپ شىققان جاس ەكi بەتiن ايعىزداعان بويى تارامدانا تومەن ساۋلاپ بارادى ەكەن. اتان ءوزiنiڭ كەم ەكەندiگiن بۇرىن دا بiلەتiن، قازiر دە وسى كۇيiنە ەش نالىعان جوق. تەك ءبۇپ-ءبۇتiن نارسەنiڭ كەمدiگi بايقالماي، كەم نارسەنiڭ كەمشiلiگi بiردەن كوزگە ۇراتىنىنا قىنجىلدى. ۇيلەنگەلi بەرi ايەلiنiڭ بەت-جۇزiنەن مۇنداي سۇمدىقتى اڭعارماپ ەدi. الدىنداعى تiك وردەن كوز الماي جۇقالتاڭ ەرنiنiڭ قانىن شىعاراتىنداي قىرقا تiستەپ العان حانىمكۇلدiڭ قاراقات كوزiندە ومiرiنە دەگەن رەنiشپەن ارالاس، ايەل بالاسىنا ءتان استارلى سىر جاتقان سياقتى. وتكەن ءومiرiنiڭ قىزۋىنا بوي جىلىتىپ، قىزىعىنا قانىپ، ەندi مىناۋ ءوزiنiڭ قول-اياعى بالعاداي جاستىق ءومiرiنiڭ نارقىن تۇسiرمەيتiن، بۇتiندەي باسقا قاراكەت اڭساعان ۇشقىن كوزiنەن انىق سەزiلەدi. حانىمكۇل اتانعا وقىس جالت قارادى. تۇيiسكەن ەكi كوز بiر-بiرiنە ۇزاق قادالدى. زاتى سۋىق، سۇستى شارادان ءداتi شىداماي ايەل بiر مەزەت تۇقىرىپ قالدى. جايمەن كەلiپ شەلەكتi باستاۋ باسىنا تاستاي سالعان اتان وقتى كوزiن ايەلiنە قاداعان كۇيi: – نە قىلىپ سوستيىپ تۇرسىڭ، باقىردى تولتىرمايسىڭ با؟ – دەدi. تiك بەتكەيدەگi قوجىر جارتاس اتاننىڭ قاتقىل داۋسىنان جاڭعىرىعىپ، قارادۇرسiن سارىن بiراز ۋاقىت قۇلاقتىڭ تۇبiندە ىزىڭداپ تۇرىپ الدى. مiز باقپاستان سەلتيiپ تۇرعان حانىمكۇل كەنەت جۇرەسiنەن وتىرا كەتiپ، قوس يىعى بۇلكiلدەپ، ءوز دەمiنە ءوزi تۇنشىعا ۇزاق جىلادى.

قاسىم اندا-مۇندا اسپانقوراداعى اتاننىڭ ۇيiنە كەلiپ، تۇستەنiپ قايتاتىن. وندايدا مال-جاننان باستاپ، كۇندەلiكتi تiرشiلiك كۇيبەڭنiڭ قالتارىستارىنا دەيiن كوڭiل اۋدارىپ، ىقىلاستى اڭگiمەنi قوزداتۋعا سەبەپكەر دە بولاتىن. كiسiنiڭ قاس-قاباعىن قاپىسىز تانىپ، ايتار تiلەكتi ەمەۋرiننەن بiلەتiن ەلگەزەك قاسىم ەلدiڭ كوڭiلiنەن شىعىپ وتىرۋدى داعدىعا اينالدىرعان ەدi. ەل تiپتi ونىڭ ەسiمiنە «جومارت» دەگەن ءسوزدi قوسامجارلاپ ايتاتىندى شىعاردى. ال قاريالار قاسىمعا ءسۇيسiنiپ كەتكەن ۋاقىتتارىندا: «اكەسiنە قۇداي بەرگەن-اق كiسi ەدi، مۇنىڭ قولىندا جوق، ايتپەسە بايعۇستىڭ پەيiلi بار عوي، تۋرا باياعىنىڭ قاسىمجومارتىنىكiندەي» دەسەدi. قاسىمجومارت بiر كۇنi شايدىڭ ۇستiنەن ءتۇستi. – ءيا، مال-جاندارىڭ امان با، اتان؟ اۋىز سۋ دەمەسەڭ بۇل جەر جايلاۋدىڭ تورەسi عوي، شiركiن! اتان مەن قاسىمعا الما-كەزەك قادالعان حانىمكۇل قاس-قاباعىن قىلىقتانا كەرiپ، ۇياڭداۋ جىميىپ قويعاندا ودان سايىن ادەمi كورiنەدi. قاراقات كوزiنە كiسiنiڭ ىنتىعىن قۇرتاتىن جىلىلىق ۇيالاتىپ تۇرىپ: – بiزدiڭ اتان اسپانقورا مەن يت ولگەن جەردەگi باستاۋدان باسقا ەش نارسە بiلمەيدi عوي، قاسىم، – دەپ جەڭiل كۇرسiندi. قاسىم بiر نارسەنi قامىعىپ ويلاعانداي تومەن قاراپ، تۇقىرىپ وتىرعان. حانىمكۇلدiڭ سوزiنە ەلەڭ ەتiپ، باسىن ج ۇلىپ الدى. دوڭگەلەك قىزىل شىرايلى ءجۇزi اشاڭ تارتىپ، ۇلكەندەۋ قوڭىر كوزi كوكەيiنە بiر ءتاۋiر وي ورالعانداي ويناقشي: – اتان-اۋ، وسىنشاما ازاپقا تۇسە بەرمەسەڭ قايتەدi. قولىمنان كەلگەن جاقسىلىعىمدى ايامايمىن، اۋىل ماڭىنا جىلجىشى، بiرەۋ ساعان قىڭ دەسە ماعان كەل، – دەدi. اتان ساۋ قولىمەن كەرەگەگە قاراي قيسايىپ وتىرعانىنان تۇزەلiپ الدى. قاباعىن شىتقاندا سۋالىڭقى جاق ەتتەرi قاتپارلانىپ كەتiپ، كوزiنە ىزبارلى ۇشقىن ۇيالاتتى. – ءاي، جومارت دەسە جومارتسىڭ-اۋ، قاسىم، – دەپ كەڭك-كەڭك كۇلدi. اتاننىڭ كەكەسiندi ءسوزiن قاپەرiنە iلمەي، جايدارى جىميىپ العان قاسىمجومارت اياق استى سوستيىپ قالعان حانىمكۇلگە iركiلiپ بارىپ، ءۇي يەسiنە نازارىن قايتا تiكتەدi. «بiر-بiرiمiزدi وتقا يتەرمەيمiز عوي» دەيتiن سىرالعى پiشiنگە ەنiپ، تومسارىپ وتىرعان اتانعا بايىپپەن ەزۋ تارتا: – اتەكە، – دەدi. تىعىز-تاياڭ نارسەنi ايتۋعا اپتىققانداي الدىعا ۇمسىنا ءتۇستi. – ەكەۋمiز بiر جىلعى ءتول ەدiك. وسىلاي اراكiدiك جۇزدەسiپ قالعاندا قايمانا قازاقتاي تىمىرايىپ الساق، وندا بiزدiڭ كiسiلiگiمiز قايسى. بۇل جالعاندا سىيلاسقانعا ەشتەڭە جەتپەيدi. كوكەيiڭدەگi نە تۇيتكiل، ايتىپ كور، تىڭدالىق، – دەدi. اتان وڭ قولى جوق يىعىن ابايسىزدا قومداپ قالعانىن ءوزi دە سەزبەدi. اتالى ءسوز ايتىلاتىن تۇستا كەمدiگiن جاسىرىپ قالۋعا تىرىساتىنى نەسi ەكەن. ابدىراپ، اسىپ-ساسقان كۇيi كوز قيىعىن ايەلiنە تاستادى. حانىمكۇلدiڭ بiتiم-سىنىن دا بiر تازا ايەلدiك سيپاتپەن بiرگە، كۇيەۋiنiڭ كەيبiر وعاشتىعىن قوراشسىناتىن سىڭايى ايقىن اڭعارىلادى. بiردەڭە ايتساڭشى دەگەندەي اتانعا وتiنە تەلمiردi. ءوزiنiڭ توڭمويىن، تۇيىق مiنەزiن بiلەتiن بۇل جاڭاعىداي سوزگە ءدام كiرگiزە المايتىنىن بiلدi. ايتسا، قاسىمجومارتتىڭ دا، حانىمكۇلدiڭ دە ءوزارا جاقسى ۇعىنىسىپ وتىرعان پەيiل-ىقىلاستارىنىڭ شىرقىن بۇزاتىنداي كوردi. «شىنىندا، كiسiمەن سويلەسۋ كەرەك ەكەن ءوزi. مالدىڭ ساياعىنداي جۇرتتان سىرتتاپ قالاتىنىم قالاي؟!» دەپ ويلادى. كوزiنiڭ قاراشىقتارىنا بiر ساتتiك ۇشقىنى ءپاتۋالى ويدىڭ توقتامىنداي لىپ ەتتi دە، مەزەتiندە عايىپ بولدى. ساۋ جاعىنا قاراي قيسايا شىنتاقتاعاندا شولاق قولىنىڭ شۇنتيعان تۇقىلىنىڭ بايلانعان ۇشى قويشىلاردىڭ يت-قۇستا امال عىپ جاساعان قاراقشىسىنا قاعىلعان اعاشتاي بiر-اق تۇتام. قاسىمجومارت اتانعا تiكسiنە قالعانداي ودىرايا قارادى. «قۇدانىڭ قۇدiرەتi، ادام بالاسى دا جاراتىلا بەرەدi-اۋ. حانىمكۇل مىنا جازعاننىڭ قاي ۇسقىنىنا قىزىعىپ تيدi ەكەن؟» دەدi iشiنەن. وزگەنi شەن-ماڭايىنا جۋىتپايتىن ادەتiنە باعىپ، تاۋانى تار اتاننىڭ سيىقسىز بiتiمiن كوز قيىعىنا قىستىرماي، ەندi حانىمكۇلدi باجايلاپ شولۋعا كiرiستi. ايەل بالاسىنىڭ ىنتا-پەيiلiن جiتi باعدارلايتىن قاسىمجومارت حانىمكۇلگە پارىق سالىپ تاعى بiر قارادى دا، جايمەن كوتەرiلدi. – اتەكە، مەن مىنا كوكتوبەدەگi قويلى اۋىلدىڭ جاعدايىن بiلەيiن، ماعان ايتار نە تiلەگiڭ بار، – دەدi. شىنتاقتاپ جاتقان اتان شولاق يىعىن وزiنە بەيiمدەي قۇنجيىپ كوتەرiلدi دە، مالداسىن قۇرىپ وتىردى. قوي كوزiنiڭ ءزارلi ۋىتىن قاسىمجومارتتىڭ وڭمەنiنە قادادى. وسى قاراستىڭ ءتۇپ-توركiنiنەن ءوزiن جاقتىرمايتىن سىر ۇشقىنىن بايقايتىن قاسىمجومارت جايدارى قالپىنان قالاي دا اجىراماي، كانiگi ۇستامدىلىعىن ساقتادى. – اتان، – شارۋا جونiندە ايتقىسى كەلگەندە قاتقىل كەيiپكە كوشە قوياتىن قاشانعى ءراسiمi ەدi. – كەلەسi جۇمادا ەسەپ-قيسابىڭدى بەرەرسiڭ، – دەپ بوز شي قالپاعىن كيiپ سىرتقا بەتتەدi. حانىمكۇلدiڭ تۇنىق قارا كوزدەرi قاتتى تاڭىرقاعانداي كەڭ اشىلىپتى. بۇرق ەتiپ بiلiنگەن قىزىلكۇرەڭ ءتۇس ادەمi كەسكiنiن ودان سايىن اجارلاندىرا تۇسكەندەي. قاسىمجومارتپەن ەسiكتiڭ كوزiنە دەيiن iلەسiپ بارىپ، بiر كەزدە كۇيەۋiنە جالت بۇرىلدى. – ۇيگە كەلگەن كiسiنi اتتاندىرمايسىڭ با! – دەدi. اتان مiز باقپادى. حانىمكۇل قاسىمجومارتقا قيىلا وتiنگەندەي ءارi بiر سىنىق مiنەزگە سالىنىپ: – قاسىم-اۋ، كەلگەن سايىن قۇر اتتاناسىڭ. بۇگiن جاتا-جاستانىپ، بiر مالدىڭ باسىن جەپ كەتەتiن رەتiڭ ەدi. بiز دە قايبiر جەتiسiپ ءجۇر دەيسiڭ. جەردiڭ توبەسiنە شىققالى بەرi ەلدiڭ ءجۇزiن كورۋگە زار بولۋعا اينالدىق، – دەدi. – حانىمكۇل، مالدىڭ باسى قاشپاس، قوعامنىڭ جۇمىسىن دەر كەزiندە تىندىرماساڭ، ۇياتى وزiڭە كەلەدi. كەڭiنەن وتىراتىن كۇن الدا عوي، – دەپ، قاسىمجومارت سىرتقا شىعىپ كەتكەندە، ەكەۋi ەكi جەردە ۇزاق سوستيىسىپ، تۇرىپ قالدى. ۇنسiزدiكتi حانىمكۇل بۇزدى. – مولا نە، بۇل ءۇي نە؟ بiر سايلاۋباي بولماسا، وزگەگە سەنiڭ قاباعىڭ نەگە قارىس جابىلىپ قالادى، وسى؟! قاسىم كiم، سايلاۋباي كiم؟ ونىڭ بiر پارىقسىز، بەيشارا، قۇلقۇتان. اتان حانىمكۇلدiڭ اشىق ۇرىسقا تiلەنiپ وتىرعانىن بiلدi. «قوينىنداعى ايەلiنiڭ ءسوزi وسىنداي بولسا، وندا وزگەگە نە جورىق. بۇل بەيباق «قىزىل يتتەن» باسقامىزدى قۇل-قۇتانعا تەڭگەرەدi ەكەن عوي...» جۇقالتاڭ ءوڭiنiڭ قانى قاشا، شەشەك داقتارىنا دەيiن سۇرعىلتتانا سۇرلانعان اتان كوزiنە ءزارلi ايبىن ۇيالاتتى. كۇيەۋiنiڭ ۇسقىنسىز قارا شۇبار كەسكiنiنەن و باستا-اق قايمىعاتىن حانىمكۇلدiڭ ادەمi پiشiنi بوزعىلت تارتا قۋاڭداپ، ويناقشىعان كۇلiم كوزi جاسقا شىلانا جاۋدiرەپ، ءتۇز تاعىسىنىكiندەي توسىرقايتىن سىڭايى بايقالدى. – اسپانقوراڭ ەلەگزiتiپ ولتiرەتiن بولدى. بiر اۋىق دالاعا ءتۇسiپ، تۋعان-تۋىسقاندى ارالاپ كەلۋدi بiلمەيمiز. اڭ بولۋعا اينالدىق. – قىڭسىلاماشى-ەي! – دەپ اتان ۋىتتى كوزiن ايەلiنە تۇيرەي قاداپ، قينالا تىجىرىندى. – قىڭسىلاعان ەكەنمiن عوي مەن ساعان، – دەپ حانىمكۇل ورشەلەنiپ كەتتi. – تاس ماقاۋدان قاي جەرiڭ iلگەرi?! اتان ايەلدiڭ تiلiن شىعارماۋ كەرەكتiگiن ويلادى. ەشكiمدە iسi جوق وزiمەن-ءوزi جورعالاپ بارا جاتقان جىلاندى قۇيرىعىنان شۇقىساڭ عانا باسىمەن ورالىپ كەلiپ شاعاتىنى سياقتى، ايەلگە تiل بiتiرسەڭ جانىڭدى جارالايدى. دۇشپان ايتاتىن ءسوزدi قاتىننان ەستۋ تاڭ ەمەس. اتان ورنىنان تۇرىپ، سىرتقا شىقتى. قاپتالداعى وتقا قويىلعان اتىنا مiندi. ساسكەدەگi اششى كۇن تۋرا توبەدەن ءتونiپ، تاۋ شالعىنى شاعىلدانعان قۋاڭ تۇسكە ەنiپتi. شىعانداعان بيiكتiگiنەن اسپانقورا دا ءسال الاسارىپ، ءشوجiپ، شوككەندەي. «تiرشiلiكتە نە ءمان بار؟» دەپ ويلادى. اسپانقورانىڭ تiك تەپسەڭiندە تۇرعان بۇل ۇزىننان-ۇزاق شۇباتىلعان اتابايدىڭ مۇقال جالىنا كوز تiكتi. «اتاباي جارىقتىق مومىن كiسi دەيتۇعىن. اناۋ بiر كولدەنەڭ تۇمسىققا سۇعىنا بiتكەن جايداق تەپسەڭدەگi جەر-قورانى اكەسi باياعىدا كورسەتكەن. ەندi قاراسا ونىڭ ورنى تىپ-تيپىل. سول اتاباي قىستاۋىندا بۇل دۇنيەگە كەلiپتi. «اقساقال، سiزدەي قوڭىرتوبەل تiرشiلiگi بولىپ، ەسiمiڭiزدi كوتەرiپ جۇرسە بولدى» – دەپ، اكەسi بايعۇستىڭ ەس-تۇسى قالماسا كەرەك قوي. ءاي، سورلى اكەم-اي، اسپانقوراداعى توبىقباي اناۋ قىزىل يتi تۋعاندا قاسىمجومارت اۋليەنiڭ ەسiمiن تاڭداپتى. ال بۇعان جۇرت اتاباي ەسiمiن قيماي، اتان اتاپ كەتiپتi». كەنەت وتكiر زات تۇيرەپ وتكەندەي جۇرەگi جيىرىلا قالدى. وزiنەن قاسىمجومارتتىڭ بارلىق جاعىنان iلگەرi ەكەنiن iشi سەزەدi. قويشى-قولاڭمەن قازان-وشاعى ارالاسىپ جاتادى دەيدi. كەي بايعۇستار بۇل جاتا-جاستانىپ كەتسە، ۇيلەرiنە قىدىر قوناتىنداي الدىنان قيا وتپەي قول قۋسىرىپ كۇتەتiنi نەسi ەكەن؟ حانىمكۇلدiڭ جاڭاعى ءسوزi اتاننىڭ جانىنا قاتتى باتتى. «قىزىل يتتiڭ» الدىندا ءوزi مەنi كەم كورگەندەي بولا ما، قالاي؟» دەپ ويلادى. «بالام، كەسiرگە جولىقپا» دەيتiن اكەسi. قاراسا، موماقان قاريا پەندە شiركiننiڭ تەز ەس جيىپ ءدال وسى كۇيiندە تۋا سالعانداي كەرiلiپ-سوزىلاتىنىن بiلiپتi عوي. حانىمكۇل پارىقتى ايەل مە، جوق، الدە بۇگiنiن عانا ويلايتىن تومەن ەتەكتiلەردiڭ بiرi مە، ول جاعىن بايقاپ، بايىپتاپ كورگەن ەمەس-تi. ايتەۋiر، كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ كوزiنە تۇسەتiن كوركiنە ءوزi دە ىلعي ءتانتi بوپ، كوڭiلiنە پەندەشiلiك قۋانىش ۇيالاتىپتى. «اپىرماي، وسىنشالىق يتشiلiككە نەگە باردىم ەكەن؟» دەدi اتان iشتەي شيرىعىپ. ايەلiنiڭ ءوزiن مەنسiنبەيتiنiن سەزiنگەن سايىن كوكiرەگiن ەسسiز اشۋ كەرنەپ، شارق ۇرا باستادى. «نەگە سونشا قور بولىپ جاراتىلدىم ەكەم؟» دەدi. بiرەۋدi كiنالاپ، جازعىرۋدى بiلمەيتiن بۇل – ماڭدايعا جازىلاتىن نەسiبەنiڭ بولاتىنىنا كۇمانسiز سەندi. قاراسا، ادام بالاسى يەمدەنەتiن جاقسىلىق بولسا، سونىڭ تۇگەلگە دەرلiگiن قاسىمجومارت يگiلiگiنە جاراتىپ جاتىر. كۇندەردiڭ كۇنiندە اتان وسى كۇيiندە قالمايدى. دۇنيەنiڭ قىزىعى مەن شىجىعى بۇعان تاڭسىق تا ەمەس. بiراق وسى قاسىمجومارتتىڭ قايعىسى بار ما ەكەن دەپ ويلايدى. «بۇل نەگە جۇرتپەن وسىنشا جارقىن سويلەسەدi? تىمىرايعان مەنi دە iش تارتىپ، جاناشىرلىق بiلدiرiپ جۇرگەنi اناۋ. حانىمكۇلدiڭ جاڭاعى «تاس ماقاۋدان قاي جەرiڭ iلگەرi» دەۋiندە بiر گاپ بار شىعار؟ قاتىن الدىم، ءۇي بولدىم دەۋiم كوڭiل جۇباتۋ بولماعاي. وسى قاسىمجومارت كەلگەن سايىن شىرقىمىز نەگە بۇزىلادى؟ كەزەڭ بەلدiڭ تiك قۇلديلاعان تۇسىنا جاقىنداپ كەلدi. قۇز شىڭىراۋدان اسپانقورا كوككە شاپشيدى. پەندە بالاسىنىڭ قام كوڭiلi قاپەرiنە كiرمەيتiن وسىناۋ جاراتىلىستى اتان ەرiكسiز شولدى. وسى اسپانقوراعا بايلانىپ قالاتىن نە ءجونiم بار دەيتiن ساۋالعا جاۋاپ تاپپاي iركiلە بەردi. «جاعادى، جاقپايدى دەيتiننiڭ اقيقاتقا جۋىق الدە بiردەڭەسi بار ما ەكەن؟» «اسپانقورا قيىن جەر عوي، جارىقتىق»، – دەپ قاسىم يتتiڭ ايتقانىنىڭ، جوق، جانى بار بولعانى ما؟» بۇرىن باسىنان كەشپەگەن بiر تۇسiنiكسiز جاي-كۇي. اسپانقورامەن بەتپە-بەت كەلiپ تۇرعانداي كورە مە، كەيدە ءوزiن. ءومiرiنiڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن وسىندا وتكiزiپتi ويلاسا. باياعىدا اكەسi ەتەكتەگi اتابايدان وسى اسپانقوراعا قونىس اۋدارعاندا مۇنىڭ ەسi كiرiپ قالعان شاعى ەدi-اۋ. اشەيiندە موجانتوپاي، سالبىراڭقى سامارقاۋ اكەسiنiڭ سوندا ايباتتانىپ العانى نەسi ەكەن؟ بۇل دا حانىمكۇلمەن قوسىلىپ، قوي الىپ، اسپانقوراعا قونىس تەپكەندە ءوزiن ءبiرتۇرلi سەرگەك ۇستاماپ پا ەدi? حانىمكۇلمەن اراداعى كيكiلجiڭ اڭگiمەدەن كەيiن اتابايعا قونىس اۋدارۋعا iشتەي تالاي بەكiندi. بiراق ولاي iستەۋگە بiر بوگدە كۇش جiبەرمەي، بوگەلە بەرگەن. اسپانقورا مالعا جايلى، قوي توقتايتىن تۇيىعىنىڭ قولتىعى كەڭ سوگiلگەندiكتەن عانا ەمەس، اتان بۇل جەردiڭ اياق-قولىن ەركiنشە سوزىپ، بارىنشا كوسiلە الاتىن تىنىستىلىعىن قالايدى. قارشادايىنان قۇز ەتەكتەن سۋ تاسىپ كوندiككەن ادام، ونىڭ ازابىن دا ەلەمەۋگە ۇيرەنگەن. ونىڭ ۇستiنە، سوعىستان بiر قولىنان ايرىلىپ كەلگەلi بەرi بۇرىنعى قامسىز-مۇڭسىزدىقتان جۇرداي بولىپ، كوڭiلi بوساي بەرەتiندi شىعاردى. اسپانقورانىڭ كەز كەلگەن تۇسىن اكەسi مەن اناسىنان قالعان كوزدەي قورعاشتاپ، سودان جانىنا دەمەۋ تاباتىنداي بولادى. «مەن سياقتى كارiپ ادامعا الدانىش كەرەك-اۋ» دەدi اتان. ول كەيدە سايلاۋباي ءۇيiنiڭ قاتىقسىز قارا سۋىن iشسە دە، سارساڭ ويدان ارىلعانداي سارايى اشىلادى. مىنا بiر ويقى-شويقى دۇنيە جاسىلدانا ءتۇزiلiپ، كوزi شىراداي جاينايدى. مۇندايدا سايلاۋباي دا ءدiلمارسىپ كەتەدi. ونىڭ جۇپىنى ۇيiندە وتىرىپ، اڭگiمەگە شەشiلiپ ارالاساتىنىنا تاڭ. بiرiنەن سوڭ بiرi داستارقان باسىنا كەلەتiن سايلاۋبايدىڭ ۇيەلمەلi-سۇيەلمەلi بالالارى مازاسىز-اق. انانى-مىنانى سۇراپ، شەشەلەرiنiڭ مازاسىن الادى. وسىندايدا سايلاۋباي بالالارىنا زiلسiز اقىرىپ، ءامiر بەرگەنiمەن ءسوزi وتپەيدi. سوعان ىزالانىپ، سىقپىرتا بiر سىباپ الادى. ال اتاننىڭ سايلاۋباي بالالارىنا دەگەن ىقىلاسى بولەك. سولاردىڭ اۋەنiنە توڭكەرiلiپ، الەك-شالەگi شىعىپ جاتقانى. اتابايدا وتىرعان سايلاۋباي بiردە اتان مەن حانىمكۇلدi ەرۋلiككە شاقىردى. ەكەۋارا قونىس، مال، دالاداعى اۋىل جايىنان بەيiلدi اڭگiمە قوزعادى. ارا-اراسىندا سايلاۋبايدىڭ ايەلi دە سوزگە ارالاسىپ قويعانىمەن، ونى-پۇنىدا iسi جوق، قاققان قازىقتاي تiپ-تiك وتىرعان حانىمكۇلگە جالتاق-جالتاق قارايدى. سايلاۋبايدىڭ كەيبiر ءازiل-قالجىڭىنا سالقىن ەزۋ تارتقاننان باسقا حانىمكۇل شىراي بەرمەي، تىمىرايىپ الىپتى. وزەۋرەي وڭەشتەگەن سايلاۋباي بارىنشا دiلمارلىعىنا سالىنىپ باقتى. – قاسىمجومارت انا سالپى ەتەك قاتىنىن باياعىدا قىرىق جەتiگە الىپ ەدi. مىنا بiزدiڭ اتەكەڭ حانەكەڭدەي ۋىلجىعان كەلiنشەكتi قىرعيداي قاعىپ ءتۇسiردi، – دەپ قارق-قارق كۇلدi. حانىمكۇل ماناعىدان دا قازديا ءتۇسiپ، كوز قيىعىن ەكەۋiنە ەرiنە تاستاپ، مىرس ەتiپ كۇلگەننەن باسقا ءلام دەمەدi. سايلاۋبايدىڭ ورشەلەنە ورەكپiپ، ءار ساققا جۇگiرگەن كوڭiلiن سۋ سەپكەندەي باسقىسى كەلگەن حانىمكۇل ەشقانداي قىلىق كورسەتپەي-اق كەكسە ايەلدەرشە سىزدانا تiل قاتتى. – بار ادام نە iستەمەيدi. – وسى ءسوزدi ايتقاندا قاراتورى ءجۇزi سۇرلانىپ، ال بۇعان نە دەيسiڭدەر دەگەندەي، سايلاۋباي مەن اتاندى الما-كەزەك بارلاي قارادى. اتان سەلت ەتiپ، ايەلiنە جالت بۇرىلدى. «اپىرماۋ، مىناۋ قاسىم يتتەن باسقانى ادام ساناتىنا قوسپايدى ەكەن-اۋ، ءا». وسى تۇيتكiل كوڭiلiنە كەلگەندە اتاننىڭ ءوڭi بۇزىلىپ، سۋىق ويدىڭ تابى بiلiنگەن ەدi. ال بۇگiنگiسiنە نە جورىق. ايەلiن جاماندىققا قانشا قيماي الەك بولعانىمەن كۇدiكتi ويلار جانىن جەگiدەي جەدi. «قاسىم يتكە كەلگەندە مۇنىڭ ىقىلاسى نەگە وزگەشە؟» – دەدi اقىرى. «مەندەگi وسى شىدام با، جوق، الدە كۇنەلتۋ سياقتى ەزدiك، بەيشارالىق پا؟ مەن سياقتى پارىقسىزدان نارەستە كورگiسi كەلمەيتiن شىعار مۇنىڭ اۋەلi. ايتپەسە بiر بالا ەمەس، ەكi بالا تاباتىن ۋاقىتى بولعان جوق پا؟!» تۇلا بويى سەلقوس تارتقان اتان سانسىراپ قالعانداي ارەكەتسiز كۇيدە تۇر. اسپانقورا شوقىسىنىڭ تiك قاپتالىندا ۇيەزدەپ جاتقان قوي، ءتۇپسiز تەرەڭ كوگiلدiر اسپان، دۇنيەدەگi مۇلگiگەن تىنىشتىق، كوز ۇشىنداعى قۇز ەتەكتە جىلانداي يرەلەڭدەپ اققان وزەن – ءبارi بۇعان ءبiرتۇرلi جات بولىپ كورiندi. تەنتiرەپ كەلiپ، كەزدەيسوق تابان تiرەگەن جەرi اسپانقورا بولعانداي بايانسىز كۇي كەشتi. دىبىس قاتسا بiتتi – كەۋدە تۇسى قاق جارىلىپ، جان-جۇرەگi پارشا-پارشاسى شىعاتىنداي سەزiندi. بەيجاي كۇيدە اتىنا مiنiپ، ۇيiنە كەلدi. كيiز ءۇي تiگiلگەن تiك جالدىڭ تەرiسكەي قاپتالىندا ايەلi وتىن تەرiپ ءجۇر ەكەن. حانىمكۇلدiڭ مىنا قاراكەتi بەرەكەسi قاشىپ بارا جاتقان تiرشiلiككە ءسال دانەكەرلiككە جاراعانداي. از دا بولسا تۇيسiگiنە جارىق ساۋلە ءتۇسiپ، وزiنە-ءوزi ەپتەپ كەلە باستادى. بۇگiنگi رەنiش مۇنىمەن جۋىلىپشايىلىپ كەتپەيتiنiن دە بiلەدi. مۇنىڭ الدىندا ايەلiنiڭ كiشiك، زايىپتىق جورالعىنى ءمۇلت جiبەرمەي ساقتاۋىنىڭ دا قاجەتi شامالى. اتان حانىمكۇلدەن ادامگەرشiلiك نۇسقانى كۇتەدi. قاسىمجومارت كەلگەندە مۇنىڭ بەرەكەسi قاشپاسا ەكەن دەيدi. ايەلiنەن بۇدان وزگە ەشتەڭە سۇرامايدى دا. تەك الدىنا الىپ وتىراتىن الدانىش كەرەك. «جوق، مۇنىمنىڭ كۇپiرلiك بiردەڭەسi بار ما؟» – دەدi وزiنە-ءوزi اقتالعانداي. اتان بۇگiن وي تۇبiنە جەتە المايتىن بولعاندىقتان حانىمكۇلدi تەزiرەك كەلسە ەكەن دەپ كۇتتi. قوڭىلتاقسىعان كوڭiلi ايەلiنiڭ كەلۋiمەن سەرپiلەتiندەي تاعاتى تاۋسىلىپ، مازاسى كەتە باستادى. بiر كەزدە ارقالاعان وتىنى بار حانىمكۇل كەلدi. باعاناعى رەنiشتi ۇمىتقان با، ءجۇزi جايدارى. – سەنەن سايلاۋباي دوسىڭنىڭ بiر ارتىقشىلىعى، ايەلiنە وتىندى ءۇيiپ تاستايدى، – دەدi. بۇل ءسوزدi ايتقاندا قاراتورى ادەمi ءجۇزi كۇرەڭiتiپ، كۇلiم كوزiن مۇنىما نە دەيسiڭ دەگەندەي توڭكەرە تاستاپ، انتەك ەزۋ تارتقانداي بولدى. «اپىرماي، بۇل مەنiڭ كەمدiگiمدi بەتiمە باسقانى ما؟» دەدi iشiنەن. بويىن تۇسiنiكسiز اشۋ بيلەدi. شەشەك داقتى قاراسۇر ءجۇزi قاراۋىتىپ، سوپاق بەتiنiڭ ۇسقىنى قاشا ءتۇستi. سىر تارتقىسى كەلگەندەي بiراز ۋاقىت ايەلiنە كوزiن الماي تiك قارادى. اۋىر-اۋىر سوزدەردi ايتقىسى كەلدi. كiمگە ايتادى، نەنi ايتادى؟ كوڭiلiندە بۇرىننان جۇرگەن تۇيتكiلدەردiڭ بiرi قالماي، iزiم-عايىم جوعالىپتى. ارتىق-اۋىس بiردەڭە ايتىلسا بiتتi – دۇلەي كۇشiنە ەرiك بەرە المايتىنداي كورiندi. سىنى بۇزىلىپ بارا جاتقان اتاننىڭ جۇزiندەگi وزگەرiستi باعىپ وتىرعان حانىمكۇل بiر كادiك بولاتىنداي تiكسiنە قالىپ، تاڭىرقاعان سىڭاي تانىتتى. اتان بەلدەۋدە بايلاۋلى تۇرعان اتىنا شۇعىل قونىپ، تiزگiندi تۋرادان-تۋرا اسپانقورانىڭ شالقالاعان تiك شوقىسىنا قاراي بۇردى. پەندە بولىپ جىلقىنى قينامايتىن ول اتىنىڭ قارا سۋعا ءتۇسiپ، تiرسەكتەرi مايىسىپ، دiرiلدەگەنiن دە قاپەرiنە iلگەن جوق. اتاننىڭ قولى جوق يىعى مىنا بiر توسىن ارەكەتiن قۇپتاماعانداي قۇنجيا ءبۇرiسiپ، بۇكiل سىرت تۇلعاسىن شوڭقيتىپ، سىنىن قاشىرىپ-اق تۇر. ال انا شۇنتيعان تۇقىلى ەركiنە كونبەي شولتاڭ-شولتاڭ ەتەدi. ۇشار تۇمسىققا iلiنگەندە عانا اتان جان-جاعىنا باجايلاپ قارادى. بۇل جەر تاۋدىڭ اياقتالار تۇسى. جال-قاپتال بiتكەننiڭ باۋرايلارى الاق-جۇلاق سارعىش تارتىپتى. اسقار شىڭدار وسىلايشا ماڭگi تۇراتىنىن بiلەتiندەي، مىنا كiشكەنتاي تiرشiلiك يەلەرiنiڭ كۇيكi نيەتتەرiن قابىلدامايتىن ءتارiزدi رايى سالقىن. اسپانقورا وسى ءوڭiردiڭ قاراۋىل شىڭى بولماعانمەن، اناۋ اندىزداعان كوكتوبەمەن تەرەزەسiن تەڭەستiرە، يىق تiرەستiرiپ تۇر. اتاندى مازالاعان بۇل وي ەمەس. «تاۋ ەكەش تاۋ دا بiر-بiرiمەن باق-كۇندەس ەمەس پە وسى؟» دەگەن اڭعال وي جانىنا ءبiرتۇرلi تىنشۋ بەرمەدi. باياعىدا وسى اسپانقورانى توبىقباي باي نەگە جاقسى كوردi ەكەن؟ ونىڭ دا دۇنيەدەن باز كەشكەن كۇندەرi بولعان شىعار؟ وندايدا ول دا وسى شوقىعا شىعىپ، ارلى-بەرلi جالعاندى بولجاعان بولار؟ وسى قاسىم يت بارىپ تۇرعان ءازازiل مە دەرسiڭ. ويىمدى ونعا، سانامدى سانعا ءبولiپ قويدى عوي. كوزi كەنەت يەگiنiڭ استىنداعى جامباستانىپ بiتكەن قيا جالداعى ۇيiنە ءتۇستi. وزiنە قاراپ، قاتىپ قالعان حانىمكۇلدi كوردi. «سەن انداعى جەردەن، مەن مىنا جەردەن تۇرىپ، كەل ارباسالىق»، – دەدi اتان مىرس ەتiپ. قۇز-شىڭىراۋعا ۇيىسقان سوناۋ كولەڭكەگە، ءتوسiن اسپانقوراعا شالقايتا جiبەرگەن شاتقالداعى جارتاستى الدانىش تۇتىپ شولعانىمەن كوڭiلiن دەمەيتiن ەش نارسە تاپپادى. جاڭاعى شاتقالدىڭ قۇلديلاعان ەتەگiندەگi باستاۋدى كورگiسi كەلiپ كەتتi. شوقىنىڭ قىلتاڭ تۇسىنا بارىپ، اسپانقوراعا تۇيiسەر كەزەڭدi بويلادى. شىڭىراۋدىڭ تۇيىقتالعان تۇمسىعىنا سۇعىنىپ جاتقان باستاۋ كوزiنە شالىنباعان سوڭ تاعى دا ءۇي جاققا كوز سالدى. حانىمكۇلدiڭ قاراسى كورiنبەيدi. ماناعى شيىرشىق اتقانداعىداي ەمەس، تۇلا بويى دەل-سالدانىپ، ءبiرتۇرلi سامارقاۋ تارتتى. «وسى شوقىعا جۇلقىنىپ شىققانىم ابەستiك بولمادى ما ەكەن؟» – دەپ ويلادى. تiككە كوتەرiلگەندەگi ەكپiنiنەن ايرىلىپ، ەتەككە جالداتىپ جايمەن ءتۇستi. بiر كۇنi حانىمكۇل ەكەۋi تۇسكi شايعا وتىرا بەرگەندە، بiرەۋلەردiڭ دابىر-دۇبىرىن ەستiپ، اتان سىرتقا اتىپ شىقتى. قارسى بەتكەيدiڭ قياسىن جالداتقان ەكەۋ بۇل ۇيگە بۇرىلاتىن ەمەس. قورجىن بوكتەرگەن تورى اتتىڭ ۇستiندەگi ايەل قالشيىپ تۇرعان اتاندى كورiپ، اتىنىڭ باسىن iرiكتi دە، وزiنەن وزىپ بارا جاتقانعا بiردەڭە دەپ كۇڭك ەتكەندەي بولدى. سايلاۋبايدى ايەلiمەن جازباي تانىعان اتان: «بۇلار قايدا بارادى؟» – دەپ تاڭىرقادى. سايلاۋباي قالت توقتاپ، سەلتيiپ تۇرعان اتانعا قارادى دا، iلە: – ءاي، تويعا جۇرمەيسiڭدەر مە؟ – دەپ ايقاي سالدى. جارىقشاقتانىپ شىققان داۋسى دارىلداپ سۇيكiمسiز ەستiلدi. – ول نە توي؟ – دەپ اتان قايتا داۋىستادى. – قاسىم بالاسىن سۇندەتكە وتىرعىزىپ، ات شاپتىرىپ، توي جاساپ جاتىر، بiلمەۋشi مە ەدiڭ؟ سايلاۋبايدىڭ داۋسى بiرسىدىرعى قامسىز-مۇڭسىز دارىلداپ شىعادى. اتان تۇرعان ورنىندا قاتتى دا قالدى. «قاسىم ەلەدi ەكەن دەپ، جەتiلە مە، مىناۋىڭ؟ ەڭ قۇرعاندا بوساعامدى اتتاپ، ايەلگە كوز قىلىپ، تويعا جۇرiڭدەر دەسە بولماي ما؟ بۇكiل ەلدiڭ iشiندە قاسىم يتتiڭ جالعىز مەنi الالاعانى ما؟» سايلاۋبايلار بiر كەزەڭدi اسىپ، كورiنبەي كەتكەنشە تۇردى. ۇيiنە كiرiپ، قايتىپ شايعا وتىرۋعا جۇرەگi داۋالامايتىن سياقتى. حانىمكۇلدiڭ ەندiگi iلiك-شاتىس ءسوزi جانىنا جايسىز تيەتiنiن بiلەدi. سوندا دا سولپايىپ كەلiپ داستارقاننىڭ بiر شەتiنە جايعاستى. حانىمكۇلدiڭ قارا تورى ادەمi ءجۇزi قۋقىل تارتىپ، كiشكەنە قىر مۇرنى قۋسىرىلا اتانعا تiكە، سىناپ، بارلاپ، تەلمiرە قارادى. كەسەنi دە سامارقاۋ ۇسىنىپ جاتىپ: – ە، قاسىم توي جاساعان ەكەن عوي، – دەدi. قيبىجىقتاپ، تىنىشى قاشقان اتان «جاساسا جاساي بەرسiن» دەپ ايتۋعا بiر وقتالىپ بارىپ، ساپ تىيىلدى. جۇمعان اۋزىن اشپاعان كۇيi شايىن ق ۇلىقسىز iشتi. حانىمكۇل ەسiكتiڭ كوزiنەن كورiنگەن اسپانقورا شوقىسىنىڭ جۇمىر جونىنان سىر تارتقانداي قادالىپ تۇرىپ:– ەل توي جاسايدى، – دەدi وزiنە-ءوزi سويلەگەندەي اھ ۇرا اۋىر كۇرسiنiپ. اتان ايەلiنiڭ بۇل سوزiنە دە ءلام دەمەدi. كەسەنi توڭكەرiپ سالىپ، قولى جوق يىعىن قولاپايسىز قومدانا قۇنجيىپ، سىرتقا بەتتەدi. قاسىمجومارتتىڭ تويىن قانشا ويلاعىسى كەلمەي الەك بولعانىمەن، جالعىز مۇنى ەلەمەۋi قورلاعانى ءتارiزدi كورiندi. «وسى كەم بولماي كەلگەندە قايتەر ەم؟» قاسىمنىڭ، ونىڭ تويىنا كەتكەن سايلاۋبايدىڭ مەنەن نەسi iلگەرi ەدi. كەيبiردە سەنiپ، سىرلاسىپ، مۇڭداساتىن دەيتiن سايلاۋبايدىڭ سۇرى اناۋ، كiسiنiڭ كوڭiلiن اۋلاپ قوياتىن تۇيسiك دەگەننەن تۇك جوق. بiز شاقىرىلعان تويعا سەندەر شاقىرىلمايسىڭدار دەپ قىر كورسەتكەنi مە ەكەن؟ بiلسە، مەن كiم وعان، قاسىم كiم؟» كۇزگە سالىم كولحوزعا دەگەرەستەن اكەلiنگەن جىلقىلاردىڭ iشiنەن بiر تورى دونەنi اتانعا تيدi. سول تورى دونەندi وسىدان ەكi كۇن بۇرىن ورەلەپ قويعان بولاتىن. قويعا دالادان تۇز تاسىپ، كەلەسi كۇنi باستاۋدان سۋ اكەلگەنشە بiر جارىم تاۋلiك ءوتiپ تە كەتتi. ەرتەڭگi شايدىڭ ۇستiندە اتان حانىمكۇلگە: «سەن مىنا قويعا قاراي تۇر، مەن بۇگiن تورى دونەندi تاۋىپ كەلەيiن، ۇيرەنگەن جەرiنە تارتىپ كەتكەن شىعار؟» – دەپ جينالىپ ءجۇرiپ كەتتi. اسپانقورا كەزەڭiنەن قاپتالداي ءتۇسiپ اسۋسايمەن جالداتىپ بارىپ، كوكتەكشەنiڭ تiك تەپسەڭiنە كوتەرiلدi. جوعىن سول اراداعى قويشىلاردان سۇراستىرعاندا، ولار اياعىنداعى ورەسi ۇزiلگەن تورى جىلقىنىڭ «ورىس» بۇلاعىنان كەشە كەشكiسiن اقوباعا قاراي بەت العانىن ايتتى. ول كوكتەكشەنiڭ تiك تەپسەڭiنەن جىلقىباي تۇيىعىنا قاراي قۇلديلاپ، قاراتاستىڭ ۇستiندەگi ساسىقبۇلاققا شىقتى. بiر كەزدە كۇن كوزi ساسكەدەن اۋىپ، كەزەڭ-بەلدەردiڭ كۇنگەيiنە كولەڭكەلەر موينىن سوزىپ، جەر-ءوڭiر الا كۇڭگiرتتەنiپ قالعان شاق ەدi. ساسىقبۇلاقتىڭ تۇيىعىنداعى بiر ءۇيiر جىلقىنى جاعالاپ جۇرگەن تورى دونەننiڭ ۇستiنەن ءتۇستi. اتان جوعىن جەتەگiنە الىپ، كەلگەن iزiمەن كەرi قايتتى. جالعاندى جالپاعىنان الىپ، اسپانمەن استاسقان الاتاۋدىڭ اسقار شىڭدارىنان قىزىل كۇلگiن ايدىڭ جارتىسى كورiندi. اسپانقورا بەتكەيiنiڭ تiك قيا قاپتالىندا استىنداعى كومپiس كۇرەڭ موينىن جەرگە جiبەرە ورگە تىرمىستى. جيi-جيi پىسقىرىنعان اتتىڭ بۇلشىق ەتتەرiنە دەيiن دiرiلدەگەنiن اتان جان-جۇرەگiمەن سەزiندi. قيا بەلدiڭ بiتەر تۇسىنداعى كەزەڭگە تاقاعاندا ات قوس قۇلاعىن قايشىلاپ، وقىرانىپ قالدى. تiزگiندi تارتا ءتۇسiپ، بiر-ەكi تەبiنگەن اتان كiشكەنە دوڭسىماقتى اينالعاندا الدىنان بەكiتiلiپ قويىلعان اقبوز اتقا كەزiكتi. اۋەلi بۇل جىلقى كiمدiكi ەكەن دەپ ويلادى. كەنەت باسى شىڭ ەتiپ، جۇرەگi اۋزىنا تىعىلدى. دەمالىسى جيiلەپ، جالعىز قولىنىڭ جۇدىرىعى تاس تۇيiلە اتتان قارعىپ ءتۇستi. قالجىراپ كەلە جاتقان بويى اياق استى جەڭiلدەنiپ، تورى دونەندi كۇرەڭگە ماتاستىرا سالا، ۇيiنە قاراي سەكەمشiل ساقتىقپەن جىلدام باستى. بۇل جىلقىنىڭ دەگەرەستەن كەلگەنiن جاقسى بiلەتiن. قاسىمنىڭ تاقىمىنان دا بiر-ەكi جولى كورگەنi بار. Iشكi سۇم كۇدiگiنە ەرiك بەرگiسi كەلمەسە دە، وزiنەن تىسقارى كۇش تۇلا بويىن بيلەپ، اقىل-ەسiنەن ايىرعانداي ۇيiنە قاراي دەدەكتەتiپ بارادى. كيiز ۇيگە جاقىنداي تۇسكەندە توسىن كۇلكi قۇلاعىنا شالىنىپ، قالت تۇرا قالدى دا، تىڭ تىڭدادى. وسى بiر قىلىعىن قورسىنعانى سونشا، كوڭiلiندەگi كۇدiگi راسقا شىققانداي قاراسۇر ءجۇزi ءوز-وزiنەن تۇتiگە دۋىلداپ بارادى. اسپانداعى ارسىز جۇلدىزدار جىمىڭ-جىمىڭ ەتەدi. اشەيiندەگi سوعاتىن تاۋ سامالى دا بولماي، اتاننىڭ بەت-ءجۇزiن جالىن شالا تىنىسى تارىلىپ كەتتi. ايەلiنiڭ تۇنشىعا سىڭق ەتiپ كۇلگەنiن قۇلاعى تاعى شالدى. جالما-جان ەسiكتiڭ تيەگiن اعىتىپ جiبەرiپ، ۇيگە ەنتەلەي كiردi. وندىق شامنىڭ ولiمسiرەگەن جارىعى «الاقاي، قىزىق بولدى» دەگەندەي بiر-ەكi دۇركiن جىپىلىقتاپ كەتتi. ەسiكتiڭ جاپسارى كوتەرiلگەندە-اق ايدىڭ سۇتتەي جارىعى ءۇي iشiندەگi قاراڭ-قۇراڭدى ەمiن-ەركiن كورسەتتi. اۋەلدە ءوزiنiڭ ۇيرەنشiكتi جاتىن ورنىنان ەكi باس قاتار كوتەرiلدi. سوستيعان ەكەۋiنiڭ بويلارىنان قۇمارلىقتىڭ iز-توزى قالماي، ۇيات پەن نىساپتىڭ الدىنداعى بەيشارا كۇيلەرi سەزiلەتiندەي. وتىرعان ورنىندا قاتىپ قالعان بiرەۋi كەلەسi قيمىلدى باققانداي تىم-تىرىس. اتان ءالi تۇر. كوكشiل كوزدەرiنiڭ الاسى قانتالاعانى حانىمكۇلگە انىق كورiندi. تەڭسەلiپ كەتiپ، بويىن تەز جيىپ العانى دا، ايەلدiڭ كوزiنەن تاسا قالمادى. كومەيiنە تاس تىعىلعانداي جان دارمەن دىبىسىن شىعارا الماعان اتاننىڭ كوكiرەگi كۇيiپ-جانىپ، وزەگi ورتەنiپ بارادى. وسى كەزدە ورنىنان ايەلi اتىپ تۇردى. كادiمگi ەسiنەن جاڭىلعانداي قولاڭ شاشى قوبىراپ كەتiپتi. «جۇزiقارا!» – دەدi اتان iشiنەن. ونىڭ بەتiنiڭ ۇشتارى مەن كوزiنiڭ اينالاسى قىزىل تەمiر قارىعانداي دۋىلدادى. ال حانىمكۇل باسىن سiلكiپ قالىپ، كۇيەۋiنە تiكە، شابىنا سويلەدi. – نەعىپ تۇرسىڭ، ۇر، ءولتiر! داۋسىنان ۇياتتىڭ وتىنا ورتەنگەندiكتەن گورi، وسىنشاما ازاپقا سالعان ساتتەن ارىلۋعا اسىعۋ مەن ۇرەي سەزiلەدi. ول ءوزi وسى ءسوزدi ايتقاننان كەيiن وتىرا كەتiپ، تiزەسiنە باسىن قويىپ اششى وكسiدi. «جوق، مەن ۇرمايمىن، ولتiرمەيمiن». بۇل iشتەي بەرگەن جاۋابى بولعانىمەن، ول ونى ايقايلاپ ايتقانداي سەزiنiپ، جيiركەنە جالت بۇرىلدى. سىرتقا شىققاندا تاۋدىڭ تۇنىق اۋاسىنا دەنەسi تiتiرەنiپ، شولاق يىعىنا قاراي قيسايا تەڭسەلiپ بارادى. قاي باعىتقا بەت العانىن بiلمەي، ءسۇرiنiپ كەتتi. بويىنا يە بولا الماي ەتپەتiنەن قۇلادى. قاپتاعان كورتىشقان iندەرiنiڭ بiرiنە ءسۇرiنiپتi. قولىنا جۇپ-جۇمساق توپىراق iلiندi. مۇرنىنا جەر يiسi كەلدi. دەمiن تەرەڭ الىپ، اۋىر كۇرسiنگەندە، وكسiك ءتارiزدi ىستىق دەم وزەگiن جارىپ ءوتتi. كوكiرەك تۇسى وكiنiش پەن قىزعانىشتىڭ ۋىتىنان اشىپ كەتكەندەي. الاقۇيىن كوڭiلi شالت قيمىلداۋعا سان مارتە ورەكپiدi، سان مارتە اتىپ تۇرعىسى كەلدi. جەر-انانى باۋىرىنا الىپ، كوپ ۋاقىتقا دەيiن جاتا بەردi. تاڭ سىز بەرە اتان ورنىنان سۇيرەتiلە كوتەرiلدi. ءتۇن ورتاسىنان بەرگi سۇراپىل الاساپىران تىنشىپ، ەندi مونتانى قالپىندا ءوزiنiڭ بوساعاسىن اتتاپ، مىنا سۇم جالعاننان باز كەشiپ كەتكiسi بار. قولى جوق يىعىنىڭ تۇقىلىنان قاراعان كiسiگە مۇنىڭ ساۋ قولى قۇدايدىڭ قۇدiرەتiمەن قاپساعاي دەنەگە اشەيiن جاپسىرىلا سالعانداي. بەلiنە قىستىرىلعان شينەلiنiڭ بوس جەڭi اتان تەڭسەلە باسقان سايىن ارلى-بەرلi بۇلعاڭداپ، ۇسقىنسىز كiسiنiڭ كەمباعالدىعىن ايگiلەپ تۇرعانداي. ەسiكتiڭ كوزiنە جاقىنداپ، جالعىز قولىمەن ماڭدايشاعا سۇيەندi. اششى وكسiكتi قۇلاعى شالعىسى كەلگەن دامەسi اۋەلگi بiر ار-نامىسىنا ۇستەمدiك بەرمەي كەتەتiندەي كورiندi. جۇرەگiنiڭ قان تامىرلارى ءلۇپiل ارالاسا دiرiلدەپ، ەسiكتiڭ جاپسارىن كۇشپەن كوتەردi. حانىمكۇل تۇندەگi وتىرعان جەرiندە قارا شاشىن قوبىراتا بiر قىرىنان جاتىپ ۇيىقتاپ كەتiپتi. اتان حانىمكۇلدiڭ جامىلعان كورپەسiن iرگەگە لاقتىرىپ جiبەردi. شوشىپ ويانعان حانىمكۇل iش كويلەگiنiڭ ەتەگiن قارمانا، كۇلiم كوزi قورقىنىشتان قاراقاتتاي تۇنىپ، اتانعا بەيكۇنالانا جاۋدiرەي قارادى. اتان ىڭعايلى تۇرعىسى كەپ بiر يىعىنا قوزعالا بەرگەندە، حانىمكۇل كەرەگەنi قوس قولداپ ۇستاپ، بۋلىعا جىلادى. اتان بiراق تiل قاتپادى. اشۋلى كوزiن حانىمكۇلدiڭ وڭمەنiنە قاداعان كۇيi ۇزاق تۇردى. ء«اي، مىناۋ جىلايدى عوي» دەدi اتان iشiنەن. وزiنە يە بولا المايتىنداي سەزiلiپ، تiستەنiپ الىپتى. ۇرەيلi حانىمكۇل جان دارمەن ارپالىستى كۇتiپ تۇرعانداي. «بۇل سوندا نەگە جىلايدى؟» دەپ ويلادى ول تاعى. تۇندەگi جاعداي ويىنا ورالعاندا باسىنا ىستىق قان شاۋىپ، كوزi قاراۋىتتى. مۇنىڭ الدىندا قاشانعى بەيشارا بولامىن دەپ، سىرتقا اتىپ شىقتى. اتىنا مiنiپ اسپانقورا شوقىسىنا تiك تارتتى. ءسۇيiر شىڭعا شىعىپ، سول ارادا قاراۋىل قۇساپ ۇزاق تۇردى. سودان اسپانقورادا اتان جاپادان-جالعىز تiرشiلiك كەشتi. Iشتەي تالاي مۇجىلدى. حانىمكۇل ەمەس، ءوزiن جازعىراتىندى شىعاردى. «ايەل ايەلدiگiن iستەمەۋشi مە ەدi? اناۋ ايدابول سوعىستا جۇرگەندە قاتىنى جول-جونەكەي بالا تاۋىپ الماپ پا ەدi? نامىس، ۇيات مەنiڭ نە تەڭiم؟ كوپ بولسا ءسوز كوبەيiپ، ءجۇزiم تومەندەر. ايدابولدان قاي جەرiم ارتىق مەنiڭ» دەگەن ول – كوپتەن سارىلىپ كەلiپ تۇتقيىلدان شىعارعان شەشiمiن اجەپتاۋiر تۇعىر-تايانىش كوردi. نەنi بولسا دا تالانىنان كورۋگە مويىن ۇسىنعان اتان حانىمكۇلدiڭ ۇيiنەن بiرجولا كەتەرiندە، تۋمىسىندا باسىنان وتكەرمەگەن كۇيزەلiستi حال كەشتi. تۇيiنشەگiن سالبىراتا ۇستاپ، كiرشiكسiز اپپاق ورامالىن القىمىنان بايلانعان حانىمكۇل دالاعا اپاراتىن جالعىز اياق جولعا ءتۇستi. ارتىنا بۇرىلىپ تا قاراماعان حانىمكۇلدiڭ مىنا قالپىنان اتان ساعى سىنعاندىقتى اڭدادى. قۇلدي تومەن ەڭiستەپ، بوي جاسىرىپ كەتكەنشە اتان كوز الماي قادالعان ەدi. حانىمكۇلدiڭ سۇلباسى عايىپ بولعاندا بارىپ، جۇرەگiنiڭ تامىرلارى ءۇزiلiپ كەتكەندەي اۋىر كۇي كەشتi. بويىن بiر مازاسىزدىق بيلەپ، اينالاعا قۇلازي كوز تiكتi. «اينالايىن اسپانقورام، قولىنا تاعدىرىمدى تاپسىرعان ادامىم كەتiپ بارادى. كۇيزەلiپ كەتتiم عوي، بiر امالىن تاپشى» دەگiسi كەلiپ كەتتi. اۋىس-كۇيiس ويلاردان باسى شاتاسىپ بارا جاتقانداي كورiندi. ءسال سابىر شاقىرماسا بiر جامان ويعا بارعىسى كەلەتiندەي مە، قالاي؟ ۇزاق ۋاقىت وسىلاي س ۇلىق تىنعان ادام ماعىناسىزدىققا ۇرىنا بەرەدi ەكەن ويلاسا. بiرتiندەپ ساباسىنا تۇسكەندە تەرەڭ سەلقوستىق بويىن مەڭدەپ، جانىنا بiر قاتەرلi دەرت جابىسقانىن بiلدi. ورامالىن القىمىنان تارتىنىپ العان حانىمكۇلدiڭ الگi تۇرپاتى كوز الدىندا قايتا كولبەڭدەگەندە، جۇرەگiنە ىستىق قورعاسىن قۇيىلىپ تۇسكەندەي تۇلا بويى كۇيiپ، دۋىلداپ الا جونەلدi. «زاۋال بار ما، جوق پا؟» – دەدi. نامىس پا، اشۋ ما، نالا ما اتوي سالىپ، تاس-ءتۇيiن شيرىعىپ الدى. بiر نارسەنiڭ بايىبىنا جەتپەگەندەگi ساۋالدى پiشiنi، ۇياسى تەرەڭدەگەن كوزi، ەش نارسەنi كەشiرە الماس توڭمويىندىعى – ءبارi مينۋتىندا-اق جيىلىپ، كەسكiن-كەلبەتiن تىم سۇرىقسىزداندىرىپ جiبەردi. قالتاڭ-قۇلتاڭ ەتكەن راقىمبەردi شال بiر كۇنi اتانعا كەلە تەپسiندi. – بiر قاتىنعا يە بولا الماي قارا باسىڭا نە كورiنەيiن دەپ ءجۇر، شiرiك نەمە؟! ونى توركiنiندە نايقالتا باسقىزىپ، سىرتىنان ءسوزدi كوپiرتiپ قويعانىڭ نە؟ اتان ۇندەمەي راقىمبەردiگە سالماقپەن الارا قارادى. – ءاي، ماعان نەگە قارايسىڭ؟ مەن بە سەنi قاتىنىڭنان ايىرعان؟ – دەپ راقىمبەردi ايقايلاعاندا داۋسى جiڭiشكەرە شىعىپ، شوقشا ساقالى دiر-دiر ەتتi. قىزىل كۇرەڭ ءجۇزi تۇتiككەن كۇيi: – ءاي، ەندi نە iستەيسiڭ. ءۇنiڭ ءوشiپ قالدى ما، ايتپايسىڭ با؟ – مەن جالعىز نە iستەيمiن؟ باۋىر بولساڭ، الىپ كەلمەدiڭ بە، – دەپ سازارعان اتان راقىمبەردiگە اشۋلى قارادى. سودان سوڭ رايىنان تەز قايتىپ، ۇندەمەي ۇزاق وتىرىپ قالدى. بiر شەشiم ايتقىسى كەلگەندەي قوزعالاقتاعان شالدىڭ داۋسى بۇزىلىپ شىقتى. – قاتىندى قۋما، ال ۇيدەن قۋدىڭ ەكەنسiڭ، بوساعاڭا قايتىپ اتتاتپا. قاريا كەسiمi اتان جۇرەگiن اۋىرتىپ، كوڭiلiن قۇلازىتىپ، حانىمكۇلدi قايتىپ العىسى كەلەتiن ويىنان ات قۇيرىعىن كەسكەندەي قىلدى. راقىمبەردi قولىمەن جەر تiرەپ، ارەڭ كوتەرiلدi. قامشىسىن ەكi بۇكتەپ ۇستاپ، ەڭكiش بويىن ءسال جازا: – ءاي، انا ىبىرايىممەن و باستان سۇيەك جەكجات بولاتىنبىز. تۇنەۋكۇنi ارۋاق-قۇدايدى كولدەنەڭ سالىپ، سويلەسiپ كورiپ ەم، الىسقا كەتپەدi. سونىڭ قالامقاسىن جار ەتكiن. ەشقانداي قاعىندى-ۇشىندىسى جوق، – دەپ شىعىپ كەتتi.

* * *

اسپانقوراداعى اتان وتاۋىنىڭ تابالدىرىعىن قالامقاس ۇياڭ قالىپتا يمەنە اتتادى. ماڭعول كەسكiندi، بۇيرەك بەتتi، قىسىڭقى كوزدi، دوڭگەلەنگەن دەمبەلشە بiتiمiندە الدەنەدەن توسىرقاۋ مەن جۇرەكسiنۋ بار. قولىن توسiنە اپارىپ، بiرەر ءسات ايالداپ تۇردى. جاسقا شىلانعان كوز شاراسىن اتانعا وقىس توڭكەرە قادادى. قاس-قاباعىن قالت جiبەرمەي باعىپ تۇرعان اتاننىڭ جۇرەگi كەنەت لۇپiلدەپ، نازiك سوقتى. كۇشتi ىنتىزارلىق بويىن ءۇيiرiپ بيلەمەيتiن ءتارiزدi ەدi. اقادال نيەتi قابىل بولسا، ىرىسىن جىرىپ اكەتپەيتiن تiرلiك نۇسقاسىن وسى شاڭىراق استىنان iزدەيتiن ايەلدiڭ پiشiنiن تانىعانداي. «Iلگەرi وزساڭشى» دەپ ايتا جازدادى. «ەشقانداي قاعىندى-ۇشىندىسى جوق» دەگەن راقىمبەردi اعاسىنىڭ ءسوزi ەسiنە ەرiكسiز ورالدى. اۋىلدان ءتوستi بەتكە الىپ شىققاندا دا بiر-بiرiنە ءلام دەپ تiل قاتىسپاعان. «ىقىلاس بiلدiرۋ مەنiڭ ءجونiم ەمەس پە» – دەپ جىلى راي كورسەتكiسi-اق كەلدi. قالامقاستىڭ وڭiندەگi توسىرقاۋشىلىق تولىق سەيiلiپ بiتپەگەن ەدi. اتان قۇنجيعان تۇرىسىنان تۇزەلiپ، بەيiمدەلەتiن بەلگi بەرگەندە، ايەل ۇرەيi ۇشا كەيiن شەگiندi. وسى قىلىق اتانعا تىم تارتىمدى كورiندi. بiر قولى جوق يىعىنا قاراي ەڭكەيiپ، سوستيا اڭىرىپ قالدى. ءوزiنiڭ كەمدiگi اياق استىنان ەسiنە ءتۇستi. جۇپىنى ءۇيiنiڭ رەتسiزدiگi كوزiنە ايقىن شالىندى. قولايسىزدىقتىڭ شەگi جوقتاي. ءداتi قۇرعىر بارمايتىن بiر iستiڭ كەزەگi تۇر. قالامقاس تاپجىلماي ۇزاق سەلتيiپ، داڭعىراعان بوس شەلەكتەرگە كوز قيىعىن سالدى. كەنەت iرگە جاقتا شاشاۋ جاتقان ىدىس-اياقتى جيىستىرا باستاعان ونىڭ جiتi قيمىلى جاڭاعى ىڭعايسىز حالدەن تەز قۇتقارىپ جiبەردi. – سۋ جوق ەكەن، – دەپ بiرiنشi قالامقاس ۇياڭ تiل قاتتى. جۇرەگiنە ەت جاقىن ءۇن توبە قۇيقاسىن شىمىرلاتىپ ءوتتi. «جازعان-اۋ، تاۋبەڭە كەل، تاۋبەڭە»، – دەدi iشتەي. – قالامقاس، – دەپ اقىرىن دىبىس بەردi. ايەل الدەنەدەن شوشىنعانداي جالت بۇرىلدى. باسقا نوبايى كەلiسپەسە دە، كوزi قاپ-قارا تۇنىق ەكەن. قاراشىقتارىنان موماقان نۇر شاشىرايدى. اتان ءۇن قاتقاندا بوزبالاداي جۇرەكسiنگەن جوق. ءوزiن ابدەن زاپى قىلعان مىناۋ تiرشiلiكتەن الابوتەن مەيiرiمدi كوزقاراستى كۇتiپ ەدi، ونى كوردi، تىنشىدى. – تۇيەمەن بارىپ باستاۋدان سۋ الىپ كەلەيiن، – دەدi. بىلاي شىققاندا كوزiنە بiرiنشi شالىنعانى اسپانقورانىڭ كۇمبەز شوقىسى ەدi. «جارىقتىق اسپانقورا، – دەدi كوتەرiڭكi كوڭiلمەن. – مەن بۇگiن ۇيiمە ەكiنشi ايەلiمدi الىپ كەلدiم. ءوز قويناۋىڭدا تۋعان قاسىم يت پەن الگi حانىمكۇل وزدەرi حارامدانىپ، سەنi ۇياتقا قالدىردى-اۋ. مەن سول بەتiڭدەگi شiركەۋدi الىپ تاستاۋ ءۇشiن قانشاما ارپالىستىم. جارىقتىق اسپانقورا، سەنiڭ مىنا بيiك شوقىڭدا بولماسا دا، باۋىرىڭداعى تۇقىل جوتا اتابايدا تۋىپ ەدiم. ءوزiڭ تۇتقان پەندەڭ قاسىم ساعان وپاسىزدىق جاسادى. سەنiڭ ەندi كيەلi شىڭىڭدا ونداي سۇمدىق بولماسا ەكەن». اتاننىڭ وسىنداي كۇيلi-مۇڭلى كوڭiلi جۇرەك تۇكپiرiندەگi اۋىر قۇپيالاردى سىرتقا سىزدىقتاتىپ شىعارىپ جاتتى. ايلاپ، جىلداپ باسىنا بiر كەلەتiن ەلگەزەكتiگi كوپكە بارمايتىنىن دا بiلەدi. ءوز ءومiرiن تاۋدىڭ اشتى كۇنiنە قۋىرىلعان كۇنگەي بەتكەيi ءتارiزدi سەزiنەدi. ودان بەرi دە كوپ ايلار iلگەرi وزدى. اتان مەن قالامقاس بiر-بiرiن مiنەپ-جاسقاپ، ارتىق سوزگە بارعان ەمەس. ەرتەدەن قارا كەشكە دەيiن بiر ءۇيدiڭ تiرشiلiگi باسىنان اسىپ جاتسا دا، قالامقاس تىنباستان قىبىرلاي بەرەدi. سوندا ونىڭ نە تىندىرىپ جۇرگەنi اسiرەسە اتاننىڭ كوزiنە تiپتi كورiنبەيدi. كەيدە ايەلiنiڭ سىلبىر قيمىلىن شولىپ تۇرىپ: – ءاي، جايباسار، شايىڭدى تەزiرەك قامدا. قويعا بارايىن، – دەيدi. قالامقاس مۇندايدا اتانعا الارا قارايدى. بۇيرەك بەتiنiڭ شىعىڭقى قاباقتارىنا دەيiن كۇرەڭiتۋi بۇرق ەتiپ اشۋلانعانىن سەزدiرەدi. بiراق ءلام-ميم دەپ جاۋاپقا كەلمەيدi. كۇندەردiڭ كۇنiندە اتان ءوزiنiڭ ايەلiنە سالقىن ەمەۋرiن بiلدiرiپ، قاتىسۋى ارقىلى-اق ەتiن ءولتiرiپ العانىن سەزدi. «پۇشپاعى قاناماعان بايعۇس-اي، سەن ەكەۋمiزدi قۇداي ازاپقا جازىپ قويسا، نە شارا، بارiنە كونەمiز دە، باسقا نە iستەيمiز؟!» – دەپ ۇنجىرعاسى ءتۇسiپ، مۇڭايىپ قالعان-دى. بiر جاۋىندى كۇنi اتان قويدان سىزدانىپ كەلدi. قاراسا، شاي قامدالماپتى. ايەلi نان پiسiرۋمەن الەك بولىپ ءجۇر ەكەن. – ءاي، جايباسار بايعۇس-اي، قۇدايدىڭ كۇنi اشىق بولعاندا، وسىنداي شارۋانى نەگە بiتiرمەيسiڭ سەن وسى؟ قالامقاس كۇيەۋiنە جايلاپ بۇرىلعاندا، قىسىڭقى كوزiنەن اشۋدان گورi مىسقىلدىڭ ۇشقىنىن اڭداپ تiكسiنiپ قالدى. – جىلدام باسار قاتىنىڭنىڭ ەبiنە ۇيرەنiپ قالعان سوڭ قيىن عوي ساعان، – دەگەندە ەزۋi انتەك اشىلىپ، بۇل سوزiمە نە ايتاسىڭ دەگەندەي كۇيەۋiن سابىرمەن شولدى. اتاننىڭ ەسسiز اشۋلانعىسى كەلدi. «ەسكi جارانىڭ ورنىن تىرناعانىن قاراشى-ەي، مىنانىڭ. «ۇندەمەگەننەن ۇيدەي پالە شىعادى» دەگەن وسى ەكەن عوي». بiراق تۇتانا المادى. قالاي كيلiككiسi كەلسە دە ءجونسiز جەردەن ۇرىناتىنىن سەزدi. ۇندەمەي قالۋعا تاعى بولمايدى. بالا تاپپاعانىن بەتiنە باسقىسى كەلدi. – تiلiڭدi كەسiپ تاستايىن با وسى؟! نە قىزىعىڭدى كورiپ ءجۇرمiن سەنiڭ؟! – مىقتى بولساڭ جاقسى قاتىنىڭا يە بولىپ جۇرمەدiڭ بە؟ – دەپ قالامقاس ودان سايىن شابالانا ءتۇستi. اتان قاق شەكەسiنەن اۋىر سوققى تيگەندەي ەسەڭگiرەپ قالدى. الاسى ۇلكەن كوزi كەڭ اشىلا بiر ءسات سەلتيە iركiلiپ تۇردى. قالامقاسقا اتان قازiر قاتتى بۇلiك شىعاراتىنداي كورiندi. «نە بولسا دا بولسا ەكەن، اقىرى» دەگەن شىدام سىزدىق قالامقاستىڭ بويىن بيلەپ، دۇلەي كۇشكە قارسىلىق جاساۋعا iشتەي قامدانىپ العانداي. بiراق اتان بۇدان ارىعا بارمادى. سولپايىپ سىرتقا شىعىپ، بەلدەۋگە بايلانعان اتىنا مiندi دە بەتi اۋعان جاققا جۇرە بەردi. «قورلىق-اي، سەنەن قايدا قاشىپ قۇتىلسام ەكەن؟» – دەدi تiستەنiپ. كوپتەن بەرi ات iزiن سالماي كەتكەن سايلاۋباي اسپانقوراعا كەلدi. قاسىمجومارتتىڭ ورنىنان الىنىپ، مۇنىڭ فەرما باستىعى بولعانىن ەستiگەن اتان قانشا سىزدانىپ، سىرتىن قاۋديتقانىمەن سايلاۋباي كەلگەندە جايىلىپ سالاتىن ادەتi ەدi. سايلاۋباي دا مۇنىڭ استى-ۇستiنە ءتۇسiپ، جاي-جاپساردى سۇراستىرىپ جاتىر. بiراق اتاننىڭ كوڭiلiنە بiر بەلگiسiز تۇيتكiل ورنىقتى. سايلاۋباي تولىسايىن دەگەن بە، كۇلگەندە مول دەنەسi شامادان تىس بۇلكiلدەيدi، قوشقىل رەڭiندە نەمكەتتiلiك بار. الدەقالاي جۇدەپ-جاداپ، جالعىزدىقتىڭ جاپاسىن شەككەندە ميات تۇتاتىن كiسiسi وسى سايلاۋباي ەمەس پە ەدi?! سايلاۋباي بولسا ءباز-باياعى دiلمارلىعىنا سالىنىپ باقتى. قالامقاسقا ءازiل-قالجىڭىن وسپاقتاتا كەلiپ، اقىرى اڭگiمەنiڭ جونiنە كوشتi. – قارا قاتىن، مىنا بايىڭا قولقا سالا كەلدiم. كولحوز مال زاۆودىنان ەكi-ءۇش وتار قوي الاتىن ەدi. سوعان باس-كوز بولىپ، ءجون كورسەتەر ەستيار ادام كەرەك دەيدi. وعان مىنا بايىڭدى ۇيعاردىق. جەردiڭ وتى ءالi قاشا قويعان جوق. مالعا ەكi-ءۇش كۇن ءوزiڭ قارارسىڭ. ىستىق-سۋىقتارىڭ باسىلماسا دا، قايتەسiڭ، – دەپ بازىنالىعىن دا بiلدiردi. قالامقاس تۇجىرىمدى بايلام ايتا الماي اتانعا جالتاق-جالتاق قارادى. كۇيەۋiنiڭ ىڭعايىنا ۇيرەنگەن ول: – مەن نە بiلەمiن، ءوزi شەشەدi عوي، – دەدi. سىنى قاشىپ وتىرعان اتاننىڭ ءجۇزiن بارلاعان سايلاۋباي توسىلايىن دەدi. «ارتىق-اۋىس بiردەڭە دەپ قويدىم با، مىنانىڭ قاباعى اشىلمايدى عوي» دەپ ويلادى. سونان كەيiن ءمۇلايiمسي قالىپ: – اتان، – دەدi. ۇنiندە وزiمسiنگەندiك تە، بۇيرىق راي دا جوق، تەك قيىلعان ءوتiنiش بار. – الدىڭا بiر كەلگەندە تەرiس كەتپەسسiڭ! اتان وتىرعان ورنىندا قوزعالاقتاپ قويىپ، ايەلiنە تۇكسيە، سۇراۋلى جۇزبەن قارادى. باعانادان بەرi كۇيەۋiن باعىپ وتىرعان قالامقاس: – بارساڭ بار، بiردەڭە قىپ، ءiلدالاپ كۇن كورە تۇرارمىن، – دەدi. اتان باسىن تiكتەپ كوتەرiپ، كوزiنiڭ قيىعىن سايلاۋبايعا قاداپ تۇرىپ: – ونىڭ قاشان ەدi? – دەپ سۇرادى. – ويباي-اۋ، مەن سەنi iلەستiرiپ كەتۋگە كەلدiم عوي، – دەدi سايلاۋباي تاعاتىنان ايرىلعانداي ەلپەلەكتەپ. – جولعا بiردەڭە المايسىڭ با؟ – دەدi اتان بۇعان بەيiل بiلدiرمەي، ءوزiن كۇتiپ تۇرعان سايلاۋبايمەن قاتارلاسا بەرiپ، اڭىرىپ قاراپ قالعان قالامقاسقا جايىمەن بۇرىلدى. جالعىز قولىمەن تەرiسكەي جاقتى نۇسقاپ كورسەتiپ: – قويدى مىناۋ شىڭىراۋعا تۇسiرگiن. كەشكە ءوزi يiرiلەدi، – دەدi. «وسى ايەلiمە نەگە سۋىقپىن. ءجون-جورالعىنى قاتتى ساقتايدى-اق، بەيشارا. جايتاڭ قاعىپ، جارقىن-جارقىن سويلەمەگەنمەن، ماعان دەگەن ىقىلاس-پەيiلi تۇزiك ەمەس پە»، – دەپ ويلادى ول كەتiپ بارا جاتىپ. اتان باستاعان بەس-التى ادام مال زاۆودىنان قابىلدانىپ الىنعان ءۇش وتار قويدى دەدەكتەتپەي، اياڭمەن جاي ايدادى. كوش باسشىسىنىڭ دiتتەگەن ويى بiراز جەر جۇرگەن سوڭ الدان كەزدەسەتiن نۋ قامىستى، سازدى وزەككە توقتاپ، دامىلداپ، ءوزi بiلەتiن قاراۋىل شالدىڭ ۇيiنەن شاي iشۋ. «بiر جاعى، جارىقتىقتاردىڭ امان-ەسەندiكتەرiن بiلەيiن»، – دەپ ءتۇيدi. شiلدە شىققاندىقتان با، كۇن شاقىرايىپ تۇرعانىمەن، اۋادا قاپىرىق بiلiنبەيدi. بiراق قۇلازىعان قۋاڭ دالادا ادام قاراڭ-قۇراڭ ەتكەنگە ەلەگزي بەرەدi. «بiزدiڭ دە اتامىز بiر كەزدە اسقار-اسقار تاۋ بولعان» دەگەندەي، قاراۋىتقان مۇقال جوتالار قول-اياعىن جيىپ الۋعا ەرiنiپ، س ۇلىق ءتۇسiپ جاتىر. اتان سالقىن سايالى اسپانقورادان الىستاپ كەتكەنiنە ءبiرتۇرلi قامىعاتىن سياقتى. شەشەك داقتى ءجۇزiن شاڭ قاپقاندىقتان با، ءوڭi قاراۋىتىڭقى. سوڭعى كەزدەرi بiر نارسەگە الاڭ بولىپ، تىنىشسىزدانعان ەمەس. تاس تىنىشتىقتىڭ شىڭىراۋىنا ءوزiن سiڭدiرiپ العانداي سەزiنگەن. قازiر، مiنە، سول اسپانقوراسىن، ونداعى قالامقاستى ويلادى. ءوزiنiڭ توماعا-تۇيىق تiرشiلiگiنە، ونىڭ جارق ەتپەس قارادۇرسiندiلiگiنە نالىدى. «حانىمكۇل شiركiننiڭ قاس-قاباعىن اڭديتىن بايقۇس باسىم، ەندi وسى ايەلiمە بەيiل بiلدiرۋiم كەرەك قوي»، – دەدi. حانىمكۇل ويىنا ورالسا بiتتi – جانى اۋىرىپ كەتەدi. وسىنداي بولىمسىز كۇيدەن ماڭگiرiپ قالاتىنداي توڭiرەگiن سامارقاۋ شولا باستايدى. جاداۋ تارتقان وزەككە بۇلار ات باسىن تiرەگەندە، ءتۇس اۋىپ بارا جاتىر ەدi. قوعالى قامىس سىبدىرى مەن قورعاسىنداي تولىقسىپ باياۋ اعاتىن قاراسۋلى كiشكەنە وزەن اتاننىڭ كوڭiلiن سەرگiتكەندەي، جان-جاعىنا قۋناق قارادى. سوناۋ تەرەڭ جىراداعى قورا-قوپسىلى ءۇيدiڭ اتان تالاي ءدام-تۇزىن تاتىپ ەدi. ونداعىداي ەمەس، مايا-مايا ءشوپ تiزiلiپ قالىپتى. «ورتالىق بiردەڭەگە اينالايىن» دەگەن عوي دەپ توپشىلادى. قاريانىڭ ۇيiنەن شاي iشپەككە بەكiندi. ءوزi بiر ەلگەزەك شال. – كەلدiڭ بە، قاراعىم، تورلەتكiن! قازان سەن ءۇشiن عانا كوتەرiلمەيدi. وسىلاي دابىرلاسىپ وتىرعانعا نە جەتسiن! كiسi ءناسiپتi تاۋىسپايدى. تاماق سال! – دەپ سىرتتا كۇيبەڭدەپ جۇرگەن كەمپiرiنە ايقايلاپ قوياتىن. سودان كەيiن iرگەدەگi قولدان جاسالعان سيىقسىز دومبىرانى تىڭق-تىڭق ەتكiزiپ، اتانعا شۇقشيا قادالدى. – قاراعىم، بالا بار ما، قانشا؟ اتان كۇمiلجiپ، نە ايتارىن بiلمەي داعدارسا، قاريا ءۇن-ءتۇنسiز تومسارا قالىپ، اۋدەم ۋاقىتتان كەيiن تiل قاتاتىن. – كەمدiك كەمدiك ەمەس، باس كەمدiگi جامان، شىراعىم، كورەسەڭ الدىڭدا عوي، تiرشiلiكتiڭ ءتۇبiن سۇرا. سول قاريانىڭ جۇرەككە شانشۋداي قادالاتىن ءسوزi، نەگە ەكەنi بەلگiسiز، اتاننىڭ جانىن اۋىرتپايدى. قازiر ەت جاقىنىن كورەتiندەي كوڭiلi توتەنشە الابۇرتىپ، سابىر-تاعاتىنان كادiمگiدەي ايرىلىپ قالدى. ەكi-ءۇش كۇننەن بەرگi سەرiگi تالدىرماش كەلگەن سiرiڭكە قارا زارجاق بiرەۋ بولىپ شىقتى. ءار نارسەنiڭ باسىن بiر شالىپ، اۋزى تىنىم تاپپايدى ەكەن. – اتەكە، بۇل ۇلگiلiگە كومسومول قۇرىلاتىن بولىپتى. زاۆودتىڭ ءشوپ جيناپ، جەم توگەتiن ورتالىعىنا اينالادى-اۋ، شاماسى. اتان بۇنى دا ەلەڭ قىلماي، وزiمەن-ءوزi بولىپ كەلەدi. ويپاڭعا ورىن تەپكەن قاراۋىل شالدىڭ ءۇيiنiڭ جانىنا كيiز ءۇي تiگiلiپتi. مۇنى كورگەندە اتاننىڭ ورەكپiگەن كوڭiلi باسىلىپ، قوڭىلتاقسىپ قالدى. سول بiر قاريانىڭ توقتامدى ءسوزiن ەستiپ، كوڭiلدەگi تۇيتكiلiن جۋىپ-شايعىسى كەلگەن نيەتi تاسقا تيگەندەي قايتتى. سىرتقا ءوزi قۇرالپى جاسامىس كiسi شىعىپ، بۇلارعا توسىرقاي قارادى. اتان ات ۇستiندە جاڭاعىعا امانداسقاندا، ول ەرنiن عانا جىبىرلاتتى. سۇڭعاقتاۋ كەلگەن اتجاقتى، اققۇبا كiسi بۇلاردىڭ بەيمەزگiل ۋاقىتتاعى جۇرiسiنە تاڭىرقاعان كەيiپتە سوستيىپ ءالi تۇر. ۇزەڭگiنi كەرە شالقايىڭقىراعان اتان: – مىنا ارادا بiر قاريا تۇراتىن، بiر جاققا قونىس اۋدارعان با، كورiنبەيدi، – دەدi. جاڭاعى بەيتانىس مۇنىڭ سۋىق وڭiنەن، ۋىتتى كوزiنەن توسىلىپ قالعانداي دەگبiرi قاشا تiل قاتتى. – كەمپiرi دۇنيەدەن قايتقان سوڭ، بۇل ارادا جالعىز تۇرا الماي توسكە كوشiپ كەتتi. جالعىز قولىمەن اتان ەرiكسiز بەتiن سيپادى. شالدىڭ بiر ايتقانى مۇنىڭ ءالi ەسiندە: «ايەلدiڭ جەسiرلiگi ەشتەڭە ەمەس، قاراعىم، مۇندا قاراقان باسىڭ سوپايىپ جالعىز قالسا، دۇنيەنiڭ قورلىعى سول». «اپىر-اي، جازعان قاريا اقىرى جالعىز قالعان ەكەن-اۋ»، – دەگەن بۇل بەيتانىس كiسiگە ەڭكەيiڭكiرەپ: – بالالارى بار ما ەدi? – دەپ اقىرىن سۇرادى. اتان كوزiنiڭ سۇعىنان تايساقتاعانداي اناۋ قوزعالاقتاپ: – بولعان، بiراق سوعىستان كەلمەي قالدى عوي، – دەپ جاۋاپ قاتتى. – بiز توستەگi اۋىلدان ەدiك. مىنا زاۆودتان ەكi-ءۇش وتار قوي الىپ، ايداپ بارا جاتقان بەتiمiز. سۋسىن-كوجەمiز تاۋسىلىپ، شولiركەپ قالدىق. ايىبى بولماسا، شاي iشسەك پە دەپ ەدiك. – ويباي-اۋ، سونداي دا ءسوز بولا ما، تۇسiڭiزدەر، – دەدi جاڭاعى كiسi. اتان بەلدەۋگە اتىن بايلاپ، ۇيگە ءوزi باستاپ كiردi. دوڭگەلەك ۇستەلدi جاعالاپ جۇرگەن بiر-ەكi جاسار بالا اتاندى جاتىرقاپ، باعجيىپ قالدى. كiسi بالاسى بولىپ بۇل نارەستەگە تiكتەپ قارامايتىن. «كوزiمنiڭ سۇعى جامان، ءوتiپ كەتەر» دەيتiن. بالا شوشىنا ما دەپ iرگەدەن تورگە وزىپ بارىپ جايعاسا، جايلانىپ وتىردى. وزگەلەر دە اتاننان كەيiن تiزiلە ورىن تەپتi. سۋىق كەلiپ، ءۇن-ءتۇنسiز توماعا-تۇيىق وتىرعان ادامداردى جاتىرقاعان بالا شار ەتە ءتۇستi. بەتi جاپقىشپەن جابىلعان iرگەدەگi بەسiكتەن دە تىپىرلاعان تiرشiلiك يەسi بiلiندi. ءۇي يەسi بالانى تiك كوتەرiپ الدى. – و، جابايى، كiسiنi ءوستiپ جاتىرقاپ جىلاي ما ەكەن؟ شەشەڭ قايدا ۇشىپ كەتتi، شاي قوياتىن، – دەدi. سودان كەيiن بەسiكتەگi ويانعان نارەستەنiڭ بەتiنەن جامىلعىنى ىسىرىپ: – وي، سەن تەنتەك تە وياندىڭ با، قاپ، مىناۋ قايدا كەتتi? – دەپ سىرتقا شىقتى. بiراز ۋاقىت ايالداپ بارىپ ۇيگە ەندi. ساماۋىردى الىپ شىعىپ، شاي قويدى. بiر كەزدە بەسiكتەگi بالا جاعى تىنباي قاتتى جىلاۋعا كوشتi. ءۇي يەسi كەلiپ ارى-بەرi تەربەتتi، جۋانبادى. – ءاي، مىنانى الشى، – دەدi. داۋسىندا زiل بار ما، سىزدانىپ شىقتى. سىپ بەرiپ كiرiپ كەلگەن ايەل امانداسپاستان جىلدىم باسىپ، بۇلارعا سىرتىن بەرە بەسiككە جابىسا قالدى. اتاننىڭ كوز شاراسى اتىزداي بولىپ كەتتi. قۋشىق ماڭدايى قىرتىستانا جيىرىلىپ، قوڭقاق مۇرنى دەلديە، قولى جوق يىعىنا قاراي قۇنجيا تىم-تىرىس وتىر. «وسى ايەل بiر كەزدە مۇنىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا تۇسiرگەن. باياعى بiر پارىقسىز ءتۇن ەمەس پە، مۇنىڭ ءومiرiنiڭ ويران-اسىرىن شىعارعان. ەندi قاراسا بالا تاۋىپ، بايسالدى ايەل بولىپتى. كiسiگە سۇعاناقتانىپ قارايتىن قۇتىرىنعان كوزi قايدا، بەتi كۇيسە كۇيگەن شىعار. سوندا بۇل مەنەن شىنىمەن ىڭعايسىزدانا ما؟ حانىمكۇل قيمىل-ارەكەتسiز بەسiككە جابىسقان كۇيi ءالi وتىر. ءسال بiر جاعىنا قاراي وڭتايلانسا بiتتi، الدەنە تۇيرەپ، وپىرىپ كەتەتiندەي تىم ساق. باسىنا تارتىلعان كiرشiكسiز اق شىت، ۇستiنە كيگەن شاقپاق جول ساتەن كويلەگi، بەلiنە بايلانعان شاشاقتى ورامال تولىسايىن دەگەن سىرت كەيپiن تارازىلاندىرىپ، باياعىداعى ۋىزداي كەلiنشەك قالپىنان اجىراتپاپتى. – ءاي، شاي قاينادى عوي، – دەگەندە ءۇي يەسiنiڭ ءۇنi تاعى دا شاپتىعىپ شىقتى. حانىمكۇل لىپ كوتەرiلiپ، دiك ەتiپ قايتا وتىردى. بiر كەزدە اتانعا جالت بۇرىلدى. كۇلiمدەگەن كوزiندە مۇڭ ەمەس، ايبىن بار. تاكاپپارلىقتان گورi تومەن ەتەكتi پەندەلەردiڭ پۇشايمان كۇيi اڭعارىلاتىنداي. بiراق حانىمكۇل باياعىداي قىلىقتانىپ، ايلاسىن اسىرعىسى كەلiپ تۇراتىن نيەتiن پىشاقكەستi تىيعان سىڭايلى. اتانعا بiر اۋىق ۇزاق تەلمiردi. كوز بەن كوز تۇيiسكەندە حانىمكۇلدiڭ جازىق ماڭدايىنا قوناقتاعان سىزات تارام-تارام. بوسانعانىنا كوپ بولماسا كەرەك، قاس-قاباعىندا ايىقپاعان كiربiڭ بار. بiراق ءجۇرiسi ءباز-باياعى، شيراق. جاڭاعى ىڭعايسىزدىقتان ارىلعانداي ورتاعا داستارقان جايدى. جاڭا پiسكەن تابا ناندى مول قىپ تۋراپ، كەرەگەدەگi كەنەپ قورجىننىڭ اۋزىن اشتى. باسى بiرiكپەگەن iرتiك-iرتiك مايدىڭ ءسولiن شىعارا تۇيدەكتەپ، كiشكەنە شۇڭعىل تاباققا سالدى. سىرتتان بۋى بۇرقىراعان ساماۋرىندى كوتەرiپ اكەلگەن كۇيەۋi حانىمكۇلدiڭ قاسىنا تاياۋ وتىردى. بۇدان كەيiن حانىمكۇل اتانعا تiكتەپ قاراعان جوق. سول سىنىق قالپىندا شاي قۇيىپ، كەسەنi تورگە جايعاسقان اتانعا ۇسىندى. اتان كەسەگە ۇمسىنباستان حانىمكۇلدەن ءجۇزiن اۋدارماي، كوزiنiڭ سۇعىن قاداعان كۇيi ءالi وتىر. حانىمكۇل ايەل بالاسىنداعى اسىلدىڭ سىنىعىنداي كورiندi. ءومiرiن وكسiتiپ، كوزiنە ءشوپ سالعانىن دا ۇمىتتى. «بiر قاسىمدى اشىنا ەتسە، ەكiنشi قاسىمنىڭ ەتەگiنە جارماسۋ ەرسiلiك ەمەس ەكەن عوي. ودان بۇل جامان بولىپ وتىرعان جوق. بالا تۋدى، بايىز تاپتى». ءۇي يەسiنiڭ شاي iشiڭiز دەگەن iلتيپاتىنان سوڭ بۇل جوندەلiپ وتىردى. «قۇداي-اۋ، مىناۋ مەنiڭ كۇندەسiم سياقتى بiردەڭە بولىپ شىقتى عوي. بiراق بۇل مەنەن iلگەرi ەكەن. بالا كورiپتi» دەپ ويلادى. وسى كەزدە بەسiكتەگi نارەستە جىلاپ، حانىمكۇل قاسىنداعى كۇيەۋiنە جۇباتشى دەپ ىم قاقتى. اناۋ بەسiكتi بiر سىدىرعى ىرعاپ تەربەدi. اتان الدىنداعى سۋىپ قالعان شايدى بiر-اق ۇرتتادى دا، شىنىسىن توڭكەرە سالدى. اتان تiل قاتپاستان ورنىنان تۇرىپ، سىرتقا بەتتەدi. اتىن بiراز ارالىققا دەيiن جەتەكتەپ بارىپ مiندi. وزەگiنە شوق تۇسكەندەي قىزىنىپ، قولقاسىن جالىن قاۋىپ، تىنىسى تارىلدى. حانىمكۇلدi ەسiنە الىپ، جانى اۋىرماعان كۇنi جوق ەدi. شەشەك داقتى جۇزiندە سىرت ادام سەسكەنەتiندەي سۇس بار. بەتiندەگi بiلiنەر-بiلiنبەس سەكپiل شۇڭقىرلار ۇڭiرەيگەن، تىم سۋىق. قۋشىق ماڭدايىنىڭ قاتپارلارى جيىرىلىپ، جانارىنا سالقىن وي ۇيالاپتى. شولاق قولىنىڭ تۇقىلىنا كيiلiپ، شورت كەسiلگەن جەڭ ۇشى ارلى-بەرلi بۇلعاڭداپ كەلەدi. «بۇل جالعاننان نە وپا كۇتiپ ءجۇرمiن؟ – دەدi. «دۇنيەنiڭ اششى-تۇششىسى بولادى» دەۋشi ەدi، سوندا مەنiڭ باسىما ءار جەردە قور ەكەنiمدi كورiپ-بiلۋ جازىلعان با؟ قيۋى قاشقان قيسىق دۇنيەنiڭ قيسىنىن كەلتiرەمiن دەگەن دامەم-اي، شiركiن!» سوعىستىڭ الدىندا الىس اعايىنى اپەندi شالىس شوقاي دەگەن كiسi جىل ون ەكi اي تۋما-تۋىسقاندارىنىڭ ۇيiنە كەزەكپە-كەزەك قونىپ، كۇنەلتiپ ءجۇرiپ ءولدi. ولە-ولگەن شە ايەل الماي تەنتiرەپ ءوتۋدi مانسۇق ەتتi مە، پۇشايمان كۇيiنەن پەندە بالاسى بوپ اجىراپ كورمەگەن ول، توڭ-تورىس جۇرتقا بازىناسىن وتكiزە الماي دۇنيەدەن كوشiپ ەدi اقىرى. سونىسىنا قاراماي «ەي، جامان» دەپ سويلەيتiن. جارىقتىق شىنىندا جاقسى كiسi ەكەن-اۋ. كەيبiرەۋلەردiڭ ارامزا پيعىل-نيەتiنەن جەرiنگەندە «جاماننان» باسقا ءسوز تابا الماعان-اۋ، شاماسى. كەنەت قالامقاستىڭ پارىقسىز پiشiنi كوز الدىنا كەلدi. «ول جازعانعا جاڭاعىداي جوندەمدi بiرەۋ كەزدەسپەسە دە، بالپاناقتاي قىپ ۇل تاپسىن، وبالىنا قالمايىن. شوقاي قۇساپ بiر كۇنiمدi كورەرمiن»، – دەدi.

* * *

اتاننىڭ ءوز باسى بiرەۋگە وگەيمiن، بiرەۋگە iشiم بۇرادى دەپ ويلاپ كورگەن جان ەمەس. جيىرما ەكi جاسىندا بiر قولىن وق ج ۇلىپ كەتكەلi بەرi iشتەگi قوڭىلتاقسىعان قۋىستىقتان ارىلا المادى. حانىمكۇلدەن اجىراعالى تۇيىقتالىپ، جان بالاسىنا سىر اشىپ كورگەن ەمەس. سىر اشپاعانى سول ەمەس پە، ايەلi ەكەش ايەلi دە وزiنەن جاتسىراپ بارا جاتىر ەكەن. تiپتi قاسىمجومارتتىڭ بەتi شىلپ ەتپەي سايلاۋبايدان اسپانقورانى سۇراعانىن قاراشى. ء«اي، ءابجىلان، وزەگiڭ تەمiردەن جارالعان جوق شىعار». انەۋكۇنi بiر توپ قويشىلاردىڭ ورتاسىندا: – قىزىڭدى... قۋ شولاقتىڭ اسپانقوراسى تۇرماق، التىن قوراسىنىڭ دا كەرەگi جوق. سۋى – ءاندiجاندا، ءۇيi – تاشكەن تاۋىندا. اس-سۋىڭدى اكەلگەنiڭشە بiر كۇنiڭ ولەدi، – دەپتi. بۇل وڭباعان ءوزiنiڭ اتا جۇرتىن وسىلاي ايتۋعا قالاي ءداتi باردى ەكەن. سايلاۋبايعا نە جورىق؟ الگiندە جورتا ايتىپ، ەمەۋرiن بiلدiرگەنi بار-دى. – اسپانقورانىڭ باسىنا بiر شىققان ادام قايتىپ تۇسكiسi كەلمەيدi دەگەن راس-اۋ، باتىرەكەسi. كوزiمدi اشىپ، كوڭiلiمە توقىعالى سەنi شوقىنىڭ باسىنان كورiپ كەلەمiن. بiر ۋاق مىنا باۋىرعا قونىس اۋدارساڭ، قايتەدi? سايلاۋباي اينالاسىن ۇساق ءاجiم تورلاعان قىسىڭقى كوزiن اتاننان الماي جاۋاپ توستى. اتان اۋەلi اڭىرىپ قالدى. سودان سوڭ بوستان-بوس سالبىراپ تۇرعان جەڭiن قولاپايسىز ەڭكەيiپ، بەلدiگiنە قىستىردى. ۇزىن ەڭكiش بويىن اقىرىن جازدى. سايلاۋبايعا مويىن بۇرىپ، قوڭىر داۋسىن ىڭىرانتا شىعاردى. – اسپانقورا ەشكiمنiڭ اكەسiنiڭ جەرi ەمەس. قاسىم يتتiڭ ارباۋىنا تۇسپە، دەنەڭە ۋى جايىلادى، – دەپ اتان بوگەلمەستەن وتقا قويىلعان اتىنا قاراي اياڭدادى. جالعىز قولىمەن اتىنىڭ تۇساۋىن اعىتىپ، شوقتىعىنان ۇستاپ قونۋعا بۇكiل دەنەسiمەن ۇمسىنعاندا، وڭ قولىنىڭ تۇقىلى قايتا-قايتا شوشاڭداپ كەتتi. سوڭعى ۋاقىتتا اتاننىڭ كوڭiلiندە وسى ومiردەگi ولقىلىقتى سەزiنۋدەن گورi، بەلگiسiز تۇيسiك وي-ساناسىن كەۋلەپ، كوكiرەك تۇسىن سونى كۇش بۇلكiلدەتەتiندi شىعاردى. ول بiر نارسەگە تiپتi، ەلجiرەمەسە دە، اراكiدiك ەلەگزiپ، سەرگەك كۇي كەشتi. قالامقاستىڭ قاس-قاباعىن اڭدىپ، قوڭىر تiرشiلiگiنiڭ قايماعىن بۇزعىسى كەلمەيتiن نيەتiن اڭعارتتى. كەيدە جالعىز سول قولىنىڭ كۇرەكتەي الاقانىمەن ايەلiنiڭ بەتiن سيپاپ، ەمiنiپ تە قالادى. تۋمىسىندا تۇيىق ادامنىڭ مۇنداي كەزدەيسوق قىلىعى قالامقاسقا وعاش كورiنگەنi سونشا، قاتتى ىڭعايسىزدانىپ، قولىن جاندارمەن سەرپiپ تاستايدى. وسىنداي كۇندەردiڭ بiرiندە اتان كۇن ساسكەگە اۋعاندا قويىن شىڭىراۋعا ويىستىرىپ، ۇيiنە كەلiپ دەمالدى. تالدان يiلiپ جاسالعان ۋىقتار، اناۋ ءتورت كوز شاڭىراق اكەسiنەن قالعان كوز ەدi. ودان بەرتiن كەلە حانىمكۇلمەن قوسىلدى. اكەسiنiڭ مۇراسىن پەندەشiلiك جاساپ، لاستاپ العان جوق پا ەكەن بۇل. اتاننىڭ جۇرەك تۇكپiرiنەن بiر بوگدە كۇش تۋسىرىپ شىعىپ، قاينار اتقىلايتىنداي تۇلا بويىن شىمىرلاتىپ جiبەرەدi. جانى كۇيزەلگەندەي ماڭگiرiپ تۇردى. بiرتiندەپ ەسiن جيدى. كەۋدەسiنiڭ بiر تۇسى ءومiر بويى ولقى سوعىپ كەلە جاتقاندىعىن ءتۇسiندi. شۇعىل باسىن كوتەرiپ، سىرتقا قۇلاق توستى. ايەلi كۇيبەڭدەپ ءجۇر ەكەن. – قالامقاس! – قوڭىر داۋسىنا دiرiل ارالاسىپ، سولعىن ءارi تولقىپ شىقتى. كەۋدە تۇسى تىرناقتىڭ iزi قالعانداي شىم-شىمداپ اشىپ، iشتەي تەپسiنiپ، بۇلقىنعانداي دەمiكتi. – ە، نە؟ – بەرi كەلشi. ايەلi كيiز ۇيگە اپىل-عۇپىل كiرiپ، قالشيىپ تۇرعان اتانمەن سوقتىعىسىپ قالدى. – نە بولدى، بايقۇس-اۋ؟ – دەدi القىنىپ. «قاتىن دەگەننiڭ ۇنiنە دەيiن سيقىر بولاتىنىن كiم بiلگەن» دەپ iشتەي اتان ايەلiن جالعىز قولىمەن قاپسىرا قۇشاقتاي الدى. – تۇلەن ءتۇرتتi مە، مىنانى؟ بiرەۋ كەلiپ قالادى، جiبەرشi، – دەپ ايەلi جۇلقىنىپ، بوسانعىسى كەلدi. اتاننىڭ تەگەۋرiندi جالعىز قولى ونى تاپجىلتپاي ءوزiنiڭ ىڭعايىنا كوشiرە بەردi. ايەلi باسىنداعى ورامالىن جوندەپ تۇرىپ: – ساعان ءوزi بiردەڭە بولعان-اۋ دەيمiن، ەمەشەگiڭ ەزiلە قالىپتى عوي ماعان، – دەپ الارا قارادى... اتان سىرتقا شىققاندا باسى زەڭiپ، كوز الدى قاراۋىتا باستادى. «وسىنىڭ ءبارi قارتايعاندىقتىڭ بەلگiسi» دەپ ويلادى. ونى قوستاعانداي اسپانقورا شىڭدارى ەتەك-جەڭi كەڭ جال-قاپتالدارىن باۋىرىنا تارتىپ، تاكاپپارلىقپەن ىزديىپ تۇر... بۇگiن تاڭەرتەڭنەن بەرi سۋىقتوبەنiڭ نايزا شوقىسىنا قويۋ قارا بۇلت ءۇيiرiلدi. ول بiرتiندەپ ۇلعايا جايىلىپ كەلiپ، مايتوبەنiڭ جايداق شىڭىنا iلiكتi. باۋرايداعى ميداي جازىق دالانىڭ ۇستiنە تارام-تارام ورمەك تارتىلىپ قويعانداي قۇيعىتقان اق جاۋىن بiلiندi. اتان تۇسكi شايعا كەلگەندە ايەلiنiڭ تىم قۋناق جانە بiر نارسە ايتۋعا وقتالاتىنىن سەزدi. بۇرىن ءار نارسەگە زورلانىپ جىمياتىن ايەلi بۇل جولى تىم بەيiلدi. كۇيەۋiنە ۇرلانا قاراپ، قىلىقتى ىڭعايسىزدانىپ ءارi جۇرەكسiنە ءۇن قاتتى. – شال-اۋ، بiز قارتايعاندا جورعا شىعىپپىز! اتان باعجاڭ ەتiپ ايەلiنە سىرالعى جۇزبەن تاڭىرقاي قارادى. قاراسۇر ءجۇزi سۇستانا قىزىلكۇرەڭiتiپ، الدەنە كۇتكەندەي شولاق يىعىن شوشاڭداتىپ، وتىرعان ورنىندا قوزعالاقتاپ قويدى. كوزiنiڭ ءزارلi ۋىتىن ايەلiنە تاس قاداپ: – ە، نە بوپتى؟ – دەدi. ايەلiنiڭ كەيكi مۇرنىنىڭ ءۇستi تەرشiپ، قىسىڭقى قوي كوزi جاساۋراپ، بiرەۋ ەستiپ قالماسىن دەگەندەي اقىرىن: – ەكiقاباتپىن، – دەدi. اتاننىڭ قولىنداعى كەسەسi شايقالىپ كەتتi. كوزi دوڭگەلەنە ءتۇسiپ، بiر-ەكi مارتە ەمiنiپ، ورنىنان كوتەرiلەتiندەي تالپىندى. تۇلا بويى ىسىنىپ، باسى اينالعانداي. – راس پا؟ جوق، الدە قاعىس ەستiپ وتىرمىن با؟ – دەپ سىبىرلادى. – بايقۇس-اۋ، وزiڭە ءوزiڭ سۇقتانباساڭشى! سۋ اكەلiپ قويشى، بۇگiن، ەرتەڭ كiر-قوڭىڭدى جۋىپ بەرەيiن، – دەدi قالامقاس، تەرشiگەن ماڭدايىن قولىمەن سىرىپ. اتان شايىن تەز iشiپ، شىنىسىن توڭكەرە سالا سىرتقا شىقتى. قالىڭ تiكەندە جايىلىپ تۇرعان تۇيەنi جەتەكتەپ اكەلiپ شوگەردi. قالامقاستى شاقىرىپ، قوم سالدى دا قوس فلياگتى ارتتى. اتىنا مiنiپ، تۇيەنi جەتەكتەگەن بويدا شىڭىراۋدىڭ جالعىز اياق جولىنا ءتۇستi. «مەنiڭ دە كورەر كۇنiم، تiلەر تiلەۋiم بولار ما ەكەن. قۋ باس بوپ مىنا دۇنيەدەن وتۋگە دە كوندiگiپ ەم». اتان ءوزiنiڭ وسى بiر ەلگەزەك كوڭiل كۇيiن ەرسi ساناماعانى بىلاي تۇرسىن، باۋىرى جەر سىزعان قورعاسىن بۇلتتاردان تiكسiنiپ، سۇستانىپ جاتقان جال-قىراتتاردى ومiرiندە العاش رەت كورگەندەي قىزىقتاي بەردi. قاۋديعان تۇيەجاپىراقتار كوگiلدiرلەنiپ ارباعانى سونشا، اتان كوزiن تۇتقيىل شىڭىراۋعا اۋدارعاندا، سوناۋ ەتەكتە وكiرiپ اققان وزەن جاپ-جاسىل بوپ كورiندi. جالعىز اياق جولدىڭ جيەگiن بويلاعان تiكەننiڭ قىزعىلت سارى گۇلدەرi ءبۇرiن جاڭادان جارىپ شىققانداي ۇلبiرەيدi. اتاننىڭ تۇلا بويىن بiر تۇسiنiكسiز قۇشتارلىق بيلەپ، بەتكەيدەگi مايدا شالعىن قۋالاي سوققان جەلگە بiروڭكەي جاپىرىلاتىنىنا دەيiن قىزىقتادى. قۇددى: «اتەكەسi، قۋانىشىڭا ورتاقپىز» دەيتiندەي iزەتپەن باس شۇلعي مايىسادى. تiك شىڭىراۋدىڭ اۋزىنا قۇلديلاپ بارىپ، تۇيiسكەن جاداعاي جول بiرتiندەپ جازىلادى. بۇل ارادا تۇيە شۋداسىن جەلپiلدەتiپ جىلدام ءجۇردi. تەك توسكەيi قايتادان قايقىلانىپ، ارعى تەپسەڭ ودان ءارi شالقايعان تۇستان اتاننىڭ جۇرەگi ابدەن شايلىققان. بۇگiن ونى دا ەلەيتiن ءتۇرi جوق. بiرازدان بەرi جاۋىن جاۋماپ ەدi. العاشقى تامشىلار قاۋدىرلاعان جاپىراقتارعا تيگەندە، ساتىرلاعان دىبىس قۇلاق جاراتىنداي كۇشتi ەستiلدi. ەندi جاۋىن باپپەن دىبىسسىز ۇزاق جاۋدى. مىڭ-ميلليون ۇساق تۇيiرشiكتەر ۋاتىلعان اينەكتiڭ سىنىقتارى ءتارiزدi ۇشقىندايدى. اتان كولدەنەڭ تۇمسىققا شىققان سوڭ تiك قاپتالداپ بارىپ، تومەن ەڭiستەدi. توعان تارiزدەنگەن سازداۋىتتى اينالىپ كەلiپ، باستاۋدىڭ باسىنا تۇيەنi شوگەردi. ازاپپەن سۋ قۇيىپ تۇرىپ «ويپىرماي، تۇيە ورگە شىعا الار ما، ەكەن؟» دەگەن كۇدiك مازالاي بەردi. ازەر دەگەندە فلياگتاردى تولتىرىپ، تۇيەنi تۇرعىزدى دا جەتەگiنە الىپ، جاڭاعى تiك قاپتالدىڭ جالعىز اياق جولىنا ءتۇستi. قۇلاما جالدىڭ قايقاڭ بەلiنە ارەڭ كوتەرiلiپ، كiشكەنە ەڭiسكە ويىسقاندا، تۇيە ءاۋدiم جەرگە دەيiن تايعاناپ بارىپ، تالتايىپ تۇردى دا قالدى. اتىنان ءتۇسiپ، تۇيەنiڭ قومىنا بايلانعان كۇرەكتi شەشiپ العان اتان بالشىق بولىپ شىلانعان جالعىز اياق جولدىڭ بەتiن ارشي باستادى. ءتۇپ-ءتۇپ تاۋ ءشوبiنiڭ ارا-اراسىنان اققان سۋ جالعىز اياق جولدىڭ جيەگiن جىلعالاپ، ارنا تارتتى. اتان ەندi مال اياعى كوپ باسپاعان وزەك جولدىڭ جيەگiن الدى. قالت-قۇلت باسىپ، جيi-جيi ماڭق ەتكەن تۇيەنiڭ ۇلكەن كوزشاراسى جاسقا شىلانىپتى. اتىنىڭ تiزگiنiن بەلiنە قىستىرىپ، تiزەرلەپ وتىرعان كۇيi اتان جۇقا قاباتتى سىلىپ لاقتىرا بەردi. «مىنا ورسىماقتى تازالاسام، تۇيە ارى قاراي ءوزi جۇرە الادى»، – دەپ ءتۇيدi. اتاننىڭ قۋشىق ماڭدايىنىڭ ايعىز-ايعىز قاتپارلارىنان تۇزدى سۋ ءتۇستi لايلى تەر مونشاقتارى ەكi جاعىن سىزىپ ءوتiپ، موينىنا كەلiپ قۇيىلدى. جالعىز قولى سالدىراپ، كوز الدى قاراۋىتا باستادى. تۇنەرە تۇسكەن اينالا بiر عالامات جارىلىس كۇتكەندەي ۇرەيلi تىنىشتىق قۇشاعىنا ەنiپتi. اتان قيمىلداعان سايىن قول-اياعى ۇيىپ، قارىسا بەردi. كiسiنiڭ ءداتi شىداپ قاراي المايتىن كوزiنە ايبىن ۇيالاپتى. «مىنا بiر تەپسەڭنiڭ ارعى جاعىنداعى قاپتال جازىق»، – دەدi iشتەي تاعى دا. كiلكiلدەپ تۇرعان مايلى توپىراقتىڭ ۇستiڭگi قاباتىن لاقتىرعاندا وڭ قولى جوق يىعىنىڭ تۇقىلى ءسات سايىن شولتاڭدايدى. بالاپانىنان ايرىلعان كiشكەنە قۇس ءتارiزدi بەزەكتەيتiن سياقتى. «دۇنيەدە جالعىزدىقتان جامان نارسە جوق-اۋ. قاراقان باسىم تۇرماق قولىم دا جالعىز»، – دەدi ول. ونىڭ جۇرەگiن ءلۇپiل قاقتىرعان توسىن ءۇمiت بۇكiل وي-ساناسىنا جايىلعاندا، ىستىق قان باسىنا شاپتى. كوز الدىنا قالامقاستىڭ تۇسكi شاي ۇستiندەگi پوشىمى كەلدi. جۇرەگi قاتتى سوققانداي القىنىپ، ومىراۋىنا تەر قۇيىلدى. ءومiر بويى الدانىش ۇمiتتەردi تiرشiلiگiنە تايانىش ەتiپ، شىنايى جالعاندىقتىڭ قۋ تاقىرىنىڭ ىزعارىن سەزiنگەندە، كوڭiلiنiڭ ارعى تۇكپiرi جان بالاسى دەندەي المايتىنداي قۇلازىپ كەتiپ، ەسەڭگiرەپ قالاتىن ەدi. كەيبiرەۋلەردiڭ وپ-وڭاي يە بولاتىن نارسەلەرiنە اتان جەتە الماعانىنا اشۋلانىپ، يا بولماسا كۇندەپ كورگەن ەمەس. ايتەۋiر، سول ادامدار ءومiرiنiڭ يگiلiگiنە قاتتى قىزىعاتىن. كiسi قايعىدان دا، قۋانىشتان تا ولمەيدi. تiپتi ۇياتتى دا كوتەرەتiن كورiنەدi. بiراق كەيبiرەۋلەردiڭ قۇزعىنداي قارا نيەتiنە ءتوزۋ مۇمكiن ەمەستiگiنە باياعىدا كوز جەتكiزگەن بولاتىن. اتان قاتتى قيمىلعا كوشتi. تiزگiنi بەلiنە قىستىرىلعان اتى جول جيەگiندەگi بالاۋسا كودەنi ج ۇلىپ جەپ شايناعانداعى ىزىڭ ارالاس دىبىسى بiر اۋىق ويدان اۋلاقتاتىپ، مارعاۋ كۇيگە كوشiرەدi. قالت-قۇلت باسقان تۇيەنiڭ تiزەلەرi دiرiلدەپ، كوزدەرi مولتiلدەپ جاساۋراسا دا، موينىن ىڭىرانا سوزىپ، جول جيەگiندەگi تۇيەباس تiكەنگە قاربىتا اۋىز سالىپ، باسىنا دەيiن سىدىرىپ شىقتى. سودان باسىن قايقاڭ ەتكiزiپ جوعارى كوتەرiپ، بەيعام مالجاڭداعاندا، مۇرنىنىڭ وشاقتاي ۇڭiرەيگەن ورنى ساڭكيiپ كورiنەدi. اتان قوزعالعان سايىن ول دا ماڭق ەتiپ، اۋزىنداعى جىنىن جان-جاققا شاشىراتادى. – بوزداپ قال، ارام قاتقىر! – دەپ اتان كوزiن تۇيەگە الارتا قاداپ، تiك بەتكەيدiڭ تۇسىنا كەلگەنiن شامالادى. ەندi ءمۇلت كەتسە تۇيەنiڭ جازىم بولاتىنى كامiل. تۇلا بويىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەل-سالدىق بيلەپ، سامارقاۋ تارتتى. ەركi مەن ساناسىنان تىس بiر بولماشى كۇش جالعىز قولىنداعى كۇرەكتەن اجىراتپاي، ميمىرت قيمىلدادى. الدىنداعى تiك قيانىڭ كوزگە iلiگەر ۇيرەنشiكتi تۇسىن شولعانمەن، كورە المادى. سوندا دا جەڭسiك ءۇمiتi ءوزi تۇرعان ورنىنان كوزدەگەن ارالىعىنىڭ شاماسىن التى قۇلاش ارقاننان ارىعا جiبەرمەدi. ەرiكسiزدەن-ەرiكسiز ارتىنا بۇرىلىپ قارادى. قۇلديلاعان شىڭىراۋ ەتەگiندەگi جالعىز باستاۋ كوزدiڭ جاسىنداي جىلتىراپ جاتىر. تۇگi سىرتىنا شىققان سۇستى ءوڭiر سالبىراعان اۋىر بۇلتتارعا جونىن بەرە تۇنەرگەن. تابيعاتتىڭ بارلىق سىنىنا توتەپ بەرiپ، ەندi مايىپ بولۋعا جاقىن تۇرعان تۇمسىقتاعى كارi جۋان شەتەنگە اتاننىڭ كوزi امالسىز ءتۇستi. قىبىلانىڭ قاي تۇستا ەكەنiن ايىرا الماي، بەتi اۋعان جاققا ناماز وقيتىن، اقىلىنان الجاسقان قارياداي شوڭكيiپ، كوزگە تىم قوراش كورiنەدi. سارعىش تارتقان سەلدiر جاپىراقتارى اتاسى جاپىراق بولعان سوڭ سىلدىرلايتىن ءتارiزدi. اتاننىڭ كوز الدىنا سوعىستان بۇرىن ابدەن قارتايىپ ولگەن اكەسi كەلدi. قالتاڭ-قالتاڭ ەتكەن شال دۇنيەدەن بياجات بولىپ، ەشتەڭەنi قارمانىپ، قامدانبايدى. وزگە ەمەس-اۋ، ۇلىنان دا مىناۋ كiم دەگەندەي ۇزاق تەسiلiپ، سودان بiر نارسەنi پايىمدايتىن سياقتانۋشى ەدi. اتان ەت جاقىنىنان ەندi عانا ايرىلىپ، سونىڭ اياسىندا ءجۇرiپ قادiرiنە جەتپەگەنiن تىم كەش ۇعىنعانداي، تۇسiنiكسiز كۇيزەلiپ جىلاپ جiبەردi. كادiمگiدەي سولقىلداپ شىن جىلادى. قاراسۇر ءجۇزi قۋقىل تارتقان اتاننىڭ وڭ قولى جوق يىعى قاتتى قوزعالعاندىقتان زار قاقسايدى. جالعىز قولىنىڭ قارى تالىپ، بۇكiل دەنەسiمەن ۇمسىندى. قازiرگi تۇرعان ارالىعىنداعى جالعىز اياق جول دوعالانىپ كەلگەن بiر ىلدي، بiر ءور. قىلتاڭ جەردiڭ جولىن تازالاماقشى بولىپ ىڭعايلانا بەرگەندە اتاننىڭ اياعى تايىپ كەتiپ، وڭقا-شوڭقاسىنان قۇلادى. تورى ات ۇركiپ، جۇلقىندى دا بوسانىپ، ورگە تىرمىسىپ ءجۇرiپ كەتتi. تۇيە مۇنىسى نەسi دەگەندەي، بiر ماڭق ەتتi. قاراقاتتاي تۇنىق كوزiن شاراسىنان شىعارا باسىن قاقشيتىپ ءمۇلت ەتسە قۇردىمعا كەتەتiنiن سەزەتiندەي اياعىن كiلت-كiلت ساناپ باسادى. جالپاق تاباندارى تاۋلى ءوڭiردiڭ مايلى توپىراعىنا تيگەن سايىن شالىس iزدەر دوڭگەلەنiپ قالىپ بارادى. تiك قاباققا كەلگەندە ارتقى اياعى تايىپ كەتiپ، ەكi اشا تالتايىپ بارىپ، وڭ قاپتالىنا سەرەڭ ەتiپ قۇلادى. اتان تiستەنiپ تۇردى. ءۇستi مالمانداي سۋ. تالتiرەكتەي باسىپ تۇيەنiڭ قاسىنا كەلدi. باسىن اندا-ساندا قاقشاڭ ەتكiزگەننەن باسقا قيمىلعا كەلە الماي سەرەيiپ جاتقان تۇيەنiڭ تاس بوپ بايلانعان بەل ارقانىن ازەر شەشتi. كiشكەنە ارالىققا جىلجىپ، جانتايا كەتتi. بۇدان ءارi قيمىلداۋعا دارمەنi جەتپەيتiنiن سەزدi. سوندا دا ءوزiن-ءوزi قىشاپ، قايتا تۇردى. شولاق يىعى ساۋ جاعىنا قاراي اۋىپ، ۇزىنتۇرا ەڭكiش بويى ودان ءارi بۇگجيiپ، اسپانقورانىڭ قيا شىڭىنا تارامىستاي تىرمىستى. ءاربiر توبىلعىنىڭ بۇتاسىنان تاسىنا دەيiن تانىس ءوڭiرi كوز الدىندا بەلگiسiز باعىتقا قۇلدىراپ، تابان تiرەر جەر قالماعانداي ساناسىمەن سارعاياتىن قۇبىلىس اتاننىڭ كوكiرەگiن كەۋلەپ كەتتi. وسى كۇنگە دەيiن وزiنە وڭ مەن سولىن باجايلاپ قاراماعان جانداي كورiندi. ساناسىنىڭ بiر شەتiندە حانىمكۇلدiڭ، قاسىمجومارتتىڭ كەيiپتەرi قىلاڭ بەرگەندەي بولدى. وسى تۇرپاتىن دۇشپان كوزiنە iلiكپەسە ەكەن دەگەن ساقتىق اتاندى شيرىقتىرىپ، الدى-ارتىن بولجاۋعا سەپتiگiن تيگiزگەندەي ەدi. «شىنىندا، مىقتى بولسام جاقسى قاتىنىما نەگە يە بولىپ جۇرمەدiم!» – دەپ قاتقىل سىبىرلادى. قالامقاستىڭ تۇنەۋكۇنi ايتقان وسى ءسوزi ويىنا ورالىپ، ءتۇيiلiپ الدى. قالامقاسقا راقىمى ءتۇسiپ، بiر دە جىلى ءسوز ايتپاعانى نەسi? دەنi دۇرىس وتىرىپ، وت باسى، وشاق قاسىنداعى اڭگiمەگە دە بارماپتى. يتتiككە يتتiك جاساماعانى قالاي؟ كوكiرەگiندە ساۋلەسi جوق پەندە بوپ اسپانقورا مەن باستاۋدىڭ ارالىعىندا جۇرە بەرiپتi، جۇرە بەرiپتi. ءالi كۇنگە بالا سۇيمەگەنiن ويلاماعانىنا تاڭ. ويلاسا ويلاعان شىعار، پەندە بالاسى بولعان سوڭ ءتورت قۇبىلانىڭ تەڭ بولۋى سيرەك قوي. اتان القىنىپ تiزەرلەپ وتىردى. ماڭدايىنان سۋىق تەر بۇرق ەتتi. بۋىن-بۋىنى قۇرىعانداي، اياعىنىڭ ۇشتارىنان باستاپ كەۋدەسi ۇيىپ، باسى سالقىن تارتتى. جۇرەگi ءالسiز سوقتى. اينالا دۇنيە ءوزiن بۇرگەلi كەلە جاتقانداي تۇكسيiپ تۇر. «مۇنىسى نەسi?! وسىنشا يتشiلەپ كەلiپ ەندi...» ءوزiنiڭ ويىنان ءوزi شوشىنعانداي اينالا الەمگە سەكەمشiل كوز قيىعىن تاستادى. «راس، راس» دەگەندەي اسپانقورانىڭ اتانعا قاراعان تەرiسكەي بەتكەيi بەدiرەيiپ الىپتى. اتان شۇعىل تۇرعىسى كەلiپ، بiر-ەكi ۇمتىلعاندا، باسى سىنىپ تۇسكەندەي بولدى. كوزi قاراۋىتىپ، جەر-الەم تۇماندانا بۇلدىراپ بارادى. جۇرەك تۇسىنان اششى شانشۋ قادالعاندا، ەكi بۇكتەلiپ ءسال جازىلدى دا: – مۇنىسى نەسi?! – دەپ تاعى دا ءالسiز سىبىرلادى. كوزi شاراسىنان شىعا جازداپ ويناقشىپ، سول جامباسىنا قاراي سىلق ەتتi. جالعىز قولى قارسىلىق بiلدiرگەندەي اۋا قارماپ سەرمەلگەندە، شولاق يىعى ءالسiز بۇلقىندى. اسپانقورانىڭ قۇبىلاعا سوزىلعان قاپتال جالىنىڭ تiك تۇمسىعىنا بiر وتار قوي تىرمىسا ورلەپ بارادى. اۋادا سىز بار. قويناۋ-قويناۋدىڭ شىڭىراۋلارى قاراۋىتىپ، بوزعىلت ساۋلەلەردi ىعىستىرىپ جiبەردi. اتان سول جاتقاننان قايتىپ تۇرمادى. كەلەسi جىلدىڭ كوكتەمiندە قالامقاس ۇل تاپتى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس قازاقستاندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 15:15

باس قالا تاريحى قامتىلعان كورمە

رۋحانيات • بۇگىن، 13:36

260 ناۋقاس رەانيماتسيادا جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 11:50

شەكارادا شەكتەۋ بار

قازاقستان • بۇگىن، 11:13

سويلە، سۋرەت!

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

الەم بىرىنشىلىگى بيىل وتەدى

كۇرەس • بۇگىن، 07:15

جاھانعا جۇرتىن تانىتقان

ەلباسى • بۇگىن، 07:10

تاعى دا ۋاقىتشا توقتاتىلدى

سپورت • بۇگىن، 07:07

تەكەلىدە تۋتۇعىر ورنادى

ايماقتار • بۇگىن، 07:00

قالعىمايتىن قالا

وقيعا • بۇگىن، 06:58

الماتىدا ىندەت ءورشىپ تۇر

ايماقتار • بۇگىن، 06:50

قارقارالى قۋانىش قۇشاعىندا

ايماقتار • بۇگىن، 06:48

كۋبريننىڭ ۇيىندەگى كورمە

ونەر • بۇگىن، 06:46

ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ استاناسى

ءبىلىم • بۇگىن، 06:45

رەكوردتار كىتابىنا كۇيمەن كىردى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:40

يتاليادا ونەر كورسەتەدى

سپورت • بۇگىن، 06:40

الىپساتارلار قاتاڭ جازالانادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:30

تەلەفون ارقىلى سويلەستى

ەلباسى • بۇگىن، 06:20

ۇبت-2020 مارەسىنە جەتتى

ءبىلىم • بۇگىن، 06:15

ەلباسى اشقان اكادەميا

ونەر • بۇگىن، 06:12

ەلوردادا قۇرىلىس ەكپىندى

ايماقتار • بۇگىن، 06:12

باس قولباسشى

ەلباسى • بۇگىن، 06:05

استانا پروتسەسى

ساياسات • بۇگىن، 06:02

ۇقساس جاڭالىقتار