ابايدى ارداقتاعان ابدۋساتتور

عالىمنىڭ كوزى تىرىسىندە جازىل­عان بۇل ماقالاعا نەگىزىنەن ونىڭ اباي جايىنداعى زەرتتەۋلەرى ارقاۋ بولادى.

ا.نۇراليەۆ 1998 جىلى دۋشان­بەدە «اباي جانە ابايدان كەيىن­گى قازاق اقىندارىنىڭ پارسى-تاجىك ادەبيەتىمەن بايلانىسى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديس­سەر­تاتسيا قورعادى. كەيىنگى عىلى­مي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە دە اباي تاقىرىبىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلدى. 1995 جىلى «اتامۇرا» باسپاسىنان جارىق كورگەن ۇلى اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارما­شىلىعىنا ارنالعان «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىنا ارناپ جيىرمادان استام عىلىمي ماقالا جازدى. بۇل ماقالالاردا اباي قۇنانباەۆ شىعارمالارى تاجىك ادەبيەتىندە 1950 جىلداردىڭ باسىنان ءمالىم بولا باستاعانى; اباي جايىنداعى العاشقى مالىمەتتەردىڭ ءبىرى تاجىك­ستاندا شىعىپ تۇراتىن «حاكي­كاتي لەنيناباد» («لەنينا­باد اقيقاتى») گازەتىنىڭ 1950 جىلعى 11 تامىزداعى سانىندا اقىننىڭ تۋعانىنا 105 جىلدىعىنا بايلانىستى جاريالانعانى; ا.مير­پوچاەۆتىڭ « ۇلى ورىس مادەنيەتىنىڭ دوسى» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارى جايىندا قىسقاشا ماعلۇمات بەرىلگەنى; ۇلى اقىننىڭ پارسى-تاجىك ادەبيەتىن جەتىك بىلگەندىگى بايان ەتىلەدى.

1954 جىلى «لەنينابادسكايا پراۆدا» گازەتىندە ۇلى اقىننىڭ قايتىس بولعانىنا 50 جىل تولۋىنا وراي س.اتادجانوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ ۇلى اعارتۋشى اقىنى» اتتى ماقالاسى جاريالانىپتى. وندا دا اباي ءومىرى, شىعارماشىلىعى اڭگىمە بولادى. اباي اۋدارمالارى ءسوز ەتىلەدى. رەسپۋبليكالىق ادەبي «شارقي سۋرح» («قىزىل شىعىس») جۋرنالى سول جىلى اقىننىڭ «جاستىقتىڭ وتى قايداسىڭ؟..», «جۇرەگىم مەنىڭ قىرىق جاماۋ...» (اۋدارعان بوبو حوجي), «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن...», «ولەڭ ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى...» (اۋدارعان عاففور ميرزو), «بالالىق ءوتتى, ءبىلدىڭ بە؟..», «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قاي­ران جۇرتىم» (اۋدارعان ا.شاري­في) ولەڭدەرىن تاجىك تىلىندە تۇڭ­عىش رەت جاريالايدى. اباي ولەڭ­دەرى وزبەكستاندا تاجىك تىلىن­دە شى­عاتىن رەسپۋبليكالىق «ۋز­بەكي­­ستوني سۋرح» («قىزىل وزبەك­ستان») گازەتى بەتتەرىندە دە كورىنە باس­­تايدى. تاجىكتىڭ بەلگىلى اقىن-جازۋ­شىلارى م.تۇر­سىنزادە, د.يك­رومي, م.قاناوت, يۋ.اكەبيروۆ, گ.ساف­­ريەۆا, ا.سەيفۋللوەۆ تاجىك­­ستان­دا وتكەن قازاق-تاجىك ادە­بيەتى مەن مادەنيەتى كۇندەرىندە (1963, 1969) جا­ريالانعان ما­قا­لا­لارىندا ابايدى قازاق ادە­بيەتى­نىڭ كلاسسيگى دەپ تانيدى. تا­جىك ادەبيەتشى عالىمدارىنىڭ زەرت­تەۋ ەڭبەكتەرىندە, مونوگرافيا­لارىندا, ماقالالارىندا اباي جونىندە سونى پىكىرلەر ايتىلادى [اباي. ەنتسيكلوپەديا. -الماتى: «اتامۇرا», 19951, 541 ب.].

عالىم-ۇستاز ا.نۇراليەۆتىڭ 1994 جىلى «ورتالىق ازيا حالىق­تارى ادەبيەتى», 1995 جىلى «اباي جانە تاجىك ادەبيەتى», 2001 جىلى «XIX جانە XX عاسىرلارداعى قازاق-تاجىك مادەني جانە ادەبي باي­لانىستارى» اتتى ەڭبەكتەرى كوم­پوراتيۆيستيكا ماسەلەلەرىنە ار­نالعان. ونىڭ 2011 جىلى جا­رىق كورگەن «قازاق-تاجىك ادەبي باي­­لانىسى» كىتابىندا قازاق-تاجىك ادەبي بايلانىستارىنىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرى, تۇرىك-پارسى ادە­­بيەت­تەرىنىڭ دامۋىنداعى رۋحا­ني الىس-بەرىستىڭ ءرولى عىلىمي تۇر­­عى­دان جۇيەلى تالدانادى. سون­داي-اق قازاق ادەبيەتىن زەرتتەۋ­دە پار­سى-تاجىك ادەبيەتىندەگى تاري­حي دەرەك­تەردىڭ قۇندىلىعى, پارسى-تۇرىك ادەبيەتتەرىنىڭ ءوزارا ىقپالى جا­يىندا قۇندى پىكىرلەر ايتىلادى.

«تاجىك فولكلورىن زەرتتەۋ­شى­لەر كورع ۇلى جايىنداعى اڭىز تۇركى حالىقتارىنىڭ تۆورچەستۆوسىنان دامىعان شىعارما دەپ سانايدى», – دەپ جازادى اۆتور وسى مونو­گرافيا­سىندا. – ال ونىڭ تاجىك تىلىندەگى نۇسقاسى ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ دوستىعى مەن ءوزارا شىعارماشىلىق بايلانىستارىنىڭ ناتيجەسى بولىپ سانالادى.

XIX عاسىردىڭ ورتا شەنىندە پايدا بولعان كورع ۇلى قيسساسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسى قازاق حالقىنىڭ ءتول تۋىندىسىنا جاقىن كەلەدى. ولاي دەيتىنىمىز شوقان ءۋاليحانوۆ پەن ىبىراي التىنسارين زامانىندا كورع ۇلى قازاقتار اراسىندا كەڭ تاراعان بولاتىن. شوقان ءۋاليحانوۆ ول قيسسانىڭ كەيبىر ۇزىن­دىلەرىن ءوز قولىمەن جازسا, ىبى­راي التىنسارين ءوز ولەڭ­دەرىن­دە كورع ۇلىنىڭ ۇلى اۋەزگە جازعان ناقىل سوزدەرىن پايدالانعان ەدى».

اۆتور ەندى بىردە اتاقتى «شاح­ناما» سيۋجەتتەرى قازاق اۋىز ادە­بيەتىندە عانا ەمەس, جازبا ادە­بيە­تىندە دە كەڭ تاراعانىن, اسى­رەسە, اباي قۇنانباەۆ, ىبىراي التىن­سا­رين شىعارمالارىندا «شاح­ناما­نىڭ» نەگىزگى كەيىپكەرلەرى – ءجامشيد, ەسكەندىر, انۋشەرۆان, رۇستەم, باحرام جانە ت.ب. ەسىمدەرى ەرەكشە ءبىر قۇرمەتپەن اتالاتىنىن ايتادى.

تاجىك ەنتسيكلوپەدياسىنا ا.نۇ­را­ليەۆتىڭ قازاق ادە­بيەتى جا­يىندا جۇزدەن استام ماقا­لا­سى ەنگەن. مۇنىڭ سىرتىندا, ا.قۇنانباەۆ, م.اۋەزوۆ, س.مۇ­قانوۆ, ج.جاباەۆ, ت.ىزتىلەۋوۆ, ر.بەر­دىباەۆ, ءا.جامى­شەۆ­تەردىڭ ءومى­رى مەن شىعارماشى­لىعى تۋرالى جيىر­مادان استام ماقالاسى, قازاق-تاجىك ادەبيەتىنىڭ اراقاتىناسىنا ارنالعان وتىزدان استام تەلە-راديولىق باعدارلاماسى بار.

بەلگىلى عالىم كەيىنگى جىلدارى احمەت ءياساۋيدىڭ, مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ەڭبەكتەرىن, تاجىكستان قازاقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن تەرەڭىرەك زەرت­­تەي باستادى. 2011 جىلدان بەرى تاجىك­ستان-قازاقستان دوس­تىق قوعامى­نا توراعالىق ەتكەن عا­لىم-قايرات­كەر قورعانتوبە قالا­سىن­داعى ءبىر كوشەنىڭ قازاقتار كوشەسى دەپ اتالۋىنا مۇرىندىق بولدى.

تاجىك ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى سادريددين ايني ەسىمى قازاق وقىرماندارىنا دا جاقسى تانىس. ايني مەن اباي شىعارمالارى ءبىر-بىرىمەن ۇندەس. اباي دا, ايني دە ءارى اقىن, ءارى سازگەر, قاراسوزگە دە جۇيرىك.

 كەزىندە م.اۋەزوۆ س.ءايني­دىڭ ا.توق­ماعامبەتوۆ پەن ق.مۇحا­مەد­جانوۆ اۋدارعان «قۇلدار», «بۇحارا» روماندارىنا جاقسى باعا بەرگەن. 2010 جىلى ا.نۇراليەۆ «اباي جانە ايني» دەپ اتالاتىن كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ, وسى تاقىرىپتا عىلىمي بايانداما جاسادى.

ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعىن ىجداعاتتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم «تاجىك ادەبيەتى مەن ونەرى» دەپ اتالاتىن ءۇش تومدىق ەنتسيكلوپەديانىڭ ءبىرىنشى كىتابىنا اباي تۋرالى ماقالا جازدى.

2010 جىلى ابايدىڭ «قارا سوزدەرى – عاقليانى» جازۋشى فاتحۋللا ازيزوۆپەن بىرلەسىپ قازاق تىلىنەن تىكەلەي تاجىك تىلىنە اۋدارىپ, العىسوز جازدى. كىتاپ قازاق­ستاننىڭ تاجىكستانداعى ەل­شى­لىگىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن 1 000 دانا باسىلىپ شىقتى.

عالىمنىڭ 2011 جىلى دۋشان­بەدە جارىق كورگەن «تاجىك-قازاق ادەبي بايلانىستارى» اتتى 465 بەتتەن تۇراتىن مونو­گرا­فيالىق ەڭبەگىندە قازاقتىڭ ابايدان كەيىنگى كىتابي اقىندارى­نىڭ شىعىس تاقىرىبىنا ارنال­عان شىعار­مالارى تۋرالى اڭگىمە قوز­عالادى. وندا ش.قۇداي­بەرديەۆتىڭ تاجىك-پارسى اقىندارى ساعدي, حافيز شىعارمالارىنان اۋدار­مالارى, ءشادى اقىن داستان­دارىنىڭ تاجىك-پارسى كلاسسيكالىق ادەبيەتىمەن تىكەلەي بايلانىسى, سادريددين اينيمەن بۇحارا مەدرەسەسىندە بىرگە وقىعان تۇرماعامبەت ىز­تىلەۋوۆ­تىڭ فيرداۋسي «شاحناماسى­نىڭ» «رۇستەم-داستان» تۋرالى ۇلكەن ءبولىمىن تاجىك تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارۋى, جۇسىپبەك شاي­حىسلام ۇلىنىڭ تاعى باسقا قازاق اقىن-جازۋشىلارى شىعارمالارى تەرەڭ زەرتتەلىپ, قۇندى پىكىرلەر ايتىلعان. ەڭبەكتىڭ «م.اۋەزوۆ جانە تاجىك ادەبيەتى» دەپ اتالاتىن ارنايى تاراۋىندا «اباي» رومانىنىڭ تاجىك تىلىنە اۋدارىلۋى (1955), تاجىك جازۋشىلارى مەن عالىمدارىنىڭ ماقالا­لارىن­دا ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعار­­ماشىلىعى تەرەڭ زەرتتەلگەن. م.اۋەزوۆتىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى عىلىمي پىكىرلەر ايتىلعان. قو­رى­تا ايتقاندا, ابايدىڭ ءومىرى مەن اقىندىق قارىمىن تاجىك وقىر­ماندارىنا بۇرىنعىدان دا تەرەڭىرەك ۇعىندىرعان 1955 جىلى باسپا كورگەن «اباي» رومانىنىڭ اۋدار­ماسى ەكەنىن عىلىمي نەگىز­دە دايەكتى پىكىرلەرمەن دالەلدە­گەن. ا.نۇراليەۆتىڭ تۇركىتانۋ ماسە­لە­لەرىنە ارنالعان زەرتتەۋ ماقا­لالارى مەن تۇركىستاندا, كوكشە­تاۋ مەن نۇر-سۇلتان قالالارىندا ۇيىم­داستىرىلعان حالىقارالىق سيمپوزيۋم, كونفەرەنتسيالاردا جاساعان باياندامالارىندا دا قازاق-تاجىك جانە پارسى ادەبيەتى مەن مادەنيەتى جايىندا اڭگىمە قوزعالادى.

قازاق-تاجىك مادەني, ادەبي بايلانىسىن, اباي قۇنانباي ۇلى, ىبىراي التىنسارين مۇرالارىن زەرتتەپ, ونى ورىس, وزبەك, تاجىك تاعى دا باسقا شەتەلدەرگە تانىستىرىپ ناسيحاتتاپ جۇرگەن ابدۋساتتور نۇراليەۆ ەڭبەگى ەلەۋسىز قالماۋى ءتيىس. ەلىمىزدى, ابايدى ارداقتاعان اعايىن بىزگە دە قۇرمەتتى. عالىمنىڭ «اباي جانە تاجىك ادەبيەتى», «تادجيكو-كازاحسكيە كۋلتۋرنو-ليتەراتۋرنىە سۆيازي XIX ي XX ۆ.ۆ.» جانە ت.ب. كىتاپتارى قازاق تىلىندە جارىق كورمەگەن.

بيىل ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى. وسىعان وراي ا.نۇر­اليەۆتىڭ اباي ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعى جايىندا جازعان ەڭبەك­تەرىن قازاق تىلىندە كىتاپ ەتىپ باس­تىرىپ شىعارساق, ۇتپاساق ۇتىل­ماسىمىز انىق.

سەرىكباي وسپان ۇلى,

اقىن, ءو.سۇلتانعازين اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى