برەست قامالىن قورعاعان

اكەمىز ابدىرازاق ماميەۆ – 22 ماۋ­سىم كۇنگى نەمىس فاشيستەرى تاڭ بوزىندا تارپا باسسالعان قاندى شايقاستا ۇيقىسىنان شوشىپ ويانىپ, ايلار بويى جاۋمەن قويان-قولتىق الىسىپ, سول قامال­دى قورعاعان جاۋىنگەر ەدى.

لەنيندىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, مايدانگەر جازۋشى سەرگەي سميرنوۆتىڭ «برەست قامالى» كىتابىندا قامال قورعاعان قازاق جاۋىنگەرلەرى تۋرالى جاقسى ايتىلعان. ءار جىلدارى جارىق كورگەن قازاقستاندىق قالامگەرلەر سەرىك ءابدىرايىموۆ, ما­دريد رىسبەكوۆتىڭ ماقالالارىندا, تا­­ريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, برەست قامالىن قورعاۋشى وفيتسەر عابباس جۇ­ماتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءلايلا احمەتوۆانىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە, قارۋلاس مايدانگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىندە ابدىرازاق ماميەۆتىڭ ەرەن ەرلىگى, قان مايدانداعى ازاپتى ءومىرى تۋرالى كوپتەگەن دەرەك بار. ەندى سول دەرەكتەردىڭ ءبىر-ەكەۋىنە سىلتەمە جاساساق.

ءبىرىنشىسى – اعا لەيتەنانت باياحمەت بەيىسوۆ سوعىس باستالعان العاشقى كۇنى مايدانداس, قارۋلاس جەرلەستەرىمەن برەست قامالىن قانداي قيىن جاعدايدا قورعاعاندارى تۋرالى 1960 جىلدىڭ 5-مامىرىندا جازعان « ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى» دەگەن ەستەلىگىندە:

«الماتى وبلىسى كەگەن اۋدانىندا مۇعالىمدىك قىزمەتتە جۇرگەنىمدە, 1939 جىلى سوۆەت ارمياسى قاتارىنا الىندىم. الماتى وبلىسىنان: كەگەن, ەڭبەكشىقازاق, جامبىل اۋداندارىنان ءبىر توپ قازاق جىگىتتەرى برەست قاما­لىنداعى 6-شى اتقىشتار ديۆيزياسىندا, 125-اتقىشتار پولكى, 1-ءشى جانە 2-ءشى باتالوندارىندا بولدىق. ەسىمدە قالعاندارى – الىبەك ارىنوۆ, ابدىرازاق ماميەۆ, توتىبەت بايمۇحانبەتوۆ, ءابىلدا بالعاباەۆ. ءبىزدىڭ پولك كومانديرىمىز الدىمەن بەركوۆ, سودان سوڭ دۋلكەيت بولدى. ال لاندىشەۆ پەن شابلوۆسكي 1-ءشى جانە 2-ءشى باتالونداردىڭ كومانديرلەرى بولعان. وسى كومانديرلەر 5-6 شاقىرىم جەردەگى وڭتۇستىك قامالداعى وقۋ-جات­تىعۋعا, شامامەن 10-12 شاقىرىم جەردەگى (ۋكرە­پرايون) اسكەري نىعايتۋ قۇرىلىس جۇ­مىستارىنا اپاراتىن. كۇندىز-ءتۇنى تىنىم بولمايتىن. وتىرعان جەرىمىزدە ۇيىقتاپ, ازداپ بولسا دا تىنىعىپ الا­تىنبىز. ەسىمدە جاقسى قالعانى, وقۋ-جاتتىعۋ وتكىزەتىن جەرگە دەيىن جۇ­گىر­­تەتىن. پۋلەمەت پەن جاڭا شىققان «تو­­­كارەۆ» اتتى ۆينتوۆكانى سوعىستا دۇ­رىس قولدانۋ, ونىڭ ماتەريالدىق بول­شەك­تەرىن شاشىپ, قايتا جيناۋ شاپ­شاڭ­دىعىن جانە مەرگەندىكپەن 500 مەتردەن ءدال تيگىزىپ, كوزدەۋدى ۇيرەتتى.

ءبىزدىڭ جەرلەس جىگىتتەرىمىز, بارلىق جات­تىعۋ تۇرلەرىنەن كومانديرلەر ماق­تاۋىنا ۇنەمى يە بولىپ, «وتە جاق­سى» نەمەسە «جاقسى» دەگەن باعالار قو­يى­لاتىن. ءبىزدىڭ كازارما, برەست قاما­لىنىڭ باتىسقا قاراعان جاعىنداعى, سول­تۇستىك قاقپاعا جاقىن جەردەن باستالاتىنىن, قالاي جىلجيتىنىمىزدى كارتادان كورسەتەتىن.

سوعىستىڭ الدىندا كازارما­دا 2-ءشى باتالوننان تەك كەيبىر شتاب قىز­مەت­كەرلەرى, مۋزۆزۆود پەن شارۋاشىلىق بولىمشەلەرى جانە ۇمىتپاسام, 4-ءشى روتا مەن كەزەكشى جاۋىنگەرلەر قالدىرعانىن بىلەتىنبىز. ال 1941 جىلعى 21 ماۋسىم كۇنى ءتۇس اۋا باستاعاندا, نىعايتۋ اۋدانىن (ۋكرەپ­رايون) لاندىشەۆ پەن شابلوۆسكي باستاعان باتالونداردىڭ كەيبىر روتالار جاۋىنگەرلەرى كازارماعا جينالا باستاعانى ەسىمدە. ونىڭ ىشىندە مەنىڭ جەرلەستەرىم بالاپان, الىبەك, ابدىرازاق, وسپان بولدى.

ءبىز نەمىستەرمەن العاشقى سوعىستى وسى برەست قامالىندا قارسى الدىق. وقۋ-جاتتىعۋ پوليگونىنان جانە اسكەري قۇرىلىس جۇمىستارىنان كەلگەن جاۋىن­گەرلەر شارشاپ, قاتتى ۇيىقتاپ جات­قاندا, 22 ماۋسىمنىڭ ازانىندا نەمىس­تەردىڭ بومبا مەن سنارياد جارىلىسى دۇمپۋلەرىنەن شوشىپ, شىنىمدى ايتسام, ساسىپ وياندىق. قارۋ الىپ, كازارمانىڭ تومەن تۇسەتىن باسپالداقتارى قيراپ قالعاندىقتان, 2-ءشى قاباتتان سەكىردىك. اۋەدەن تۇسكەن مىڭداعان سناريادتار, قامال­دىڭ ءاربىر شارشىسىنا جاڭبىرداي جاۋدى. كوپتەگەن جاۋىنگەر نەمىس­تەردىڭ ءبىرىنشى سوققىسىنان-اق كازارمادا, قايسىبىرى ودان شىعىسىمەن-اق جۇ­گىرىپ بارا جاتىپ مەرت بولدى. كەي­بىرەۋلەرى جالاڭاش, كيىمدەرى مەن قارۋ­لارىن قولدارىنا الىپ, سوعىسۋعا دا ۇلگەرمەي قالدى.

ازدان سوڭ شابلوۆسكي دا كەلىپ جەت­تى. ول باستاعان توپپەن, نەمىستەرگە ءبىراز سوققى بەرسەك تە, ولاردىڭ كەنەتتەن شابۋىل جاساعانى جانە جاۋىنگەرلەر سانىنىڭ كوپتىگى, قارۋلارىنىڭ باسىمدىعى بىزگە قيىندىق تۋدىرا باستادى. ءبىراز ۋاقىت نەمىستەر سناريادپەن بومبالاۋدى توقتاتقان سياقتى بولدى. سونان سوڭ شامامەن 10-15 مينۋتتان كەيىن نەمىس تانكىلەرى, ارتىندا موتوتسيكلدەرى مەن اۆتوماتتارىمەن جاساقتالعان جاياۋ سولداتتارى كورىنىپ, ءۇستىن-ءۇستىن وق جاۋ­دىرا باستادى. ءبىز قامالداعى كەز كەلگەن بەكىنىس ورىندارىنا ورنالاستىق, ءبىرازى قيراتىلىپ تاستالعان. بىراق دۇم­پۋلەر مەن وت تۇتىندەرىنەن جاۋ­دى كورۋ قيىن بولا باستادى. وسى جەردە, نەمىس اسكەرلەرىمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ, قولما-قول ۇرىسىندا كىرىستىك. بۇل جەردە قورشاۋدا قالعانىمىزدى كوردىك. سول كەزدە بۇدان شىعۋ, مەنىڭشە, بارلى­عىمىزدىڭ ءبىرىنشى ماقساتىمىز بولدى عوي دەيمىن. كۇل-تالقان شايقاستان سوڭ عانا, الدىمىز ەندى اشىلعانداي بولدى. شامامەن 25-30 شاقتى ءبىر توپ جاۋىنگەر, قامالدىڭ سولتۇستىك-باتىس قاقپاسى ارقىلى, تاڭ اتقاندا عانا ارەڭ شىقتىق.

وسىنداي قيىن ۇرىستان سوڭ گومەلگە شەگىنۋىمىزگە تۋرا كەلدى. شامامەن 3-4 شاقىرىم وتتىك. جولدا مەن سنارياد جارى­لىسىنان ەس-ءتۇسسىز قالىپ, كونتۋزيا العانىمدى كە­يىننەن, ساۋىققاندا عانا جانىمداعى جاۋىنگەرلەردەن ءبىلدىم. ولاردان جەرلەس باۋىرلارىمدى سۇراعان كەزدە, ولار 1-ءشى باتالون كومان­ديرى لاندىشەۆ باستاعان توپپەن باسقا باعىتقا كەتكەنىن ايتتى.

باتالون كومانديرى لاندىشەۆ ءتىرى كورىنەدى. شابلوۆسكي نەمىستەردىڭ قولى­نا ءتۇسىپ مەرت بولعان. پولك كومان­ديرى دۋلكەيت ءبىر توپ جاۋىنگەرمەن جا­راقات الىپ, نەمىستەردىڭ قولىنا تۇت­قىنعا ءتۇسىپتى, دەگەندى ەستىدىك.

جاۋ قولىنا تۇسكەن جاۋىنگەرلە­رىمىزدىڭ تۇتقىندا ءجۇرىپ-اق, دۇشپانعا قارسى باتىل ءىس-ارەكەتتەرىن جالعاستىرىپ جۇر­گەن­دەرىن ەستىدىك. جاۋعا بەرىلمەي, ولاردان امان قۇتىلىپ, كەيىننەن پارتيزاندار قاتارىنا قوسىلىپ بارىپ, جاۋعا قايتا شابۋىل جاساپ, وسىنداي باتىل ءىس-ارەكەتتەرىمەن وتانعا ولشەۋسىز پايداسىن تيگىزۋلەرى قانداي كەرەمەت! – دەۋشى ەدىك. مۇنداي تەك اسقان باتىرلاردىڭ قولىنان كەلەتىنىن, ەجەلدە ءوز ەلىمىزدە دە ەستيتىنبىز. سوندىقتان ناعىز باتىرلار – وسىلار, دەپ سانايتىنمىن. ولار­دىڭ قاتارىندا, مەنىڭ اتالعان قازاقستاندىق باۋىرلارىم بار بولسا, ولار جاۋدان قۇتىلىپ شىعار, ويتكەنى ابدەن شىڭدالدى عوي, دەپ بۇل جاعدايعا ۇمىتپەن قارايتىنمىن. ويتكەنى ءبىز كۇن­دەلىكتى ومىردە ارالاسقانىمىزدا, اسكە­ري وقۋ-جاتتىعۋلاردا بولعانىمىزدا بىزدەردىڭ باتىر اتا-بابادان تاراعان جوعار­عى رۋحتاعى جىگىتتەر ەكەنىمىزدى ءوزارا ءبىلىپ, سەزىنەتىنبىز», دەگەن سوزدەرى سول كۇنگى زۇلمات سوعىستىڭ الاپات قىر­عىنىن كوز الدىڭا ەرىكسىز ەلەستەتەدى.

ابدىرازاق ماميەۆ برەست قامالىن جاۋعا بەرمەي ءبىر اي بويى قورعاعان 125-ات­قىشتار پولكىنە قاراستى 2-با­تالون­نىڭ 4-ءشى روتاسىندا 3-ءشى ۆزۆو­دىن­دا مەرگەن بولدى. اكەمىز كوزى تىرىسىندە بىزگە قانقۇيلى سوعىس تۋرالى, قالاي سوعىسقانى تۋرالى شەشىلىپ, ەشتەمە ايتپايتىن. كوبىنە تۇيىق كۇيىندە, ءۇنسىز قالاتىن. ءبىز ودان ءارى ول كىسىنى مازالامايتىنبىز. قاس باتىرعا ءتان ەرلىك كورسەتكەنىن برەست قامالىن قورعاعان قاھارماندار تۋرالى جازىلعان تاريحي كىتاپتار مەن ەستەلىكتەردەن وقىپ بىلدىك.

«باتىر قالا – برەست قامالى» مۋ­زەيىندە 125-اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرا­مىندا سوعىسقان 117 قازاقستاندىق جاۋىن­گەردىڭ ءتىزىمى تۇر. جاۋىنگەر ما­ميەۆ ابدىرازاق ءمامي ۇلىنىڭ تۇسىنا «كومان­ديرىن قۇتقارىپ قالعان, ەرلىگىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەن» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. بۇل ءسوزدىڭ ءمانىسىن مۋزەيدە ساق­تالعان باتالون كومانديرى, كاپيتان گەورگي لاندىشەۆتىڭ ەستەلىگىنەن كورۋگە بولادى.

وندا: ء«بىز سوعىس باستالعان كۇننەن ءبىر قاسىق سۋعا زار بولدىق. وزەنگە كەتكەن سولداتتىڭ ءتىرى قايتقانى نەكەن-ساياق. قاسىقتاپ جيناعانىمىزدى بارىن­شا ۇنەمدەپ پايدالانىپ وتىردىق. ءتۇرىمىز قازاننىڭ ءتۇپ كۇيەسىندەي. ءبىر-ءبىرىمىزدى ارەڭ تانيتىن حالگە جەتتىك. مەنى جارالانعان جەرىمدە قالدىرماي, يىعىنا سالىپ كوتەرىپ جۇرگەن كىشى سەرجانت ماميەۆتىڭ ءوزى دە ءولىم حالىندە-تۇعىن. ءۇستى-باسى قان-جوسا بولاتىن. جاۋ ويدا جوقتا باس سالدى. بىراق جىگەرىمىزدى جاسىتا المادى. نامىسىمىزدى قولدان بەرمەدىك. قولعا وڭايلىقپەن تۇسكەن جوقپىز».

وسى ەستەلىك ءسوزدى جازعان گ.لاندى­شەۆ اۋىر جارالانعاندا: «قولعا تىرى­دەي تۇسپەيمىن, اتىپ تاستا! مۇنى ورىن­داماساڭ اسكەري تريبۋنال تارتىبىمەن جاۋاپقا تارتىلاسىڭ», دەپ باعىنىشتى جاۋىنگەرى, كىشى سەرجانت ءا.ماميەۆكە قانشا قاتاڭ بۇيرىق بەرسە دە, ول: «مەن ءسىزدى ءوز قولىممەن ولتىرە دە المايمىن, جاۋ قولىندا قالدىرمايمىن دا»,  دەپ ارقالاپ جۇرەدى. الايدا فاشيست قورشاۋىنان شىعا الماي, جاۋ قولىنا تۇسەدى.

كەيىن ەكەۋى دە تۇتقىننان قۇتى­لىپ, سوعىس مايدانىنا قايتادان قوسى­لادى. 1984 جىلى ومىردەن وتكەن گ.لاندىشەۆتىڭ: «ەگەر ماميەۆتەي اقىلدى ءارى قاجىر-قايراتى مول جاۋىنگەر بولماسا, مەن ءتىرى قالار ما ەدىم, قالماس پا ەدىم. ءبىز قانقۇيلى نەمىستەردى ءوز ورداسىندا تۇنشىقتىرا الار ما ەدىك, الماس پا ەدىك؟!» دەگەن سوزدەرىن ءوز اۋزىنان ەستىگەنىن برەست قامالىنداعى قورعانىس مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى گەنەرال ۆ.گۋ­با­رەنكو بىزگە ايتىپ بەرگەن ەدى.

كەيىن برەست قامالىن قاھارماندىقپەن قورعاعان ەرلىگى ءۇشىن ابدىرازاق ماميەۆ­كە جوعارى ناگرادا قىزىل جۇلدىز وردەنى بەرىلگەندە كومانديرى گەورگي لان­دىشەۆتەن قۇتتىقتاۋ حات كەلەدى. «سەن قىزىل جۇلدىز وردەنىنەن دە بيىك قۇرمەتكە لايىقتىسىڭ. قۇتتىقتايمىن! پولكوۆنيك لاندىشەۆ», دەپ جازىلعان. اكەمىز بۇل حاتقا قاتتى ريزا بولىپ, ەرەكشە قۋانىشقا بولەنىپ, كوڭىلى قاتتى بوساپ ەدى.

ەكىنشى دەرەك. برەست قامالىن قورعاۋ­شىلار قاتارىندا قازاقتىڭ داڭقتى كۇيشىسى قۇرمانعازى اتامىزدىڭ نەمەرەسى تولەگەن قۇرمانعازيەۆ تە بولعان. شاي­قاس كەزىندە ول دا قاتتى جارالانىپ, نە­مىستەردىڭ قولىنا تۇسەدى. العاش قالا شەتىندەگى سۇرىپتاۋ لاگەرىندە بولىپ, كەيىن پولشانىڭ بيالو-پودلياسكوداعى لاگەرىنە الىپ كەلەدى. ءا.ماميەۆ بۇل لاگەرگە ەكى اپتا بۇرىن تۇسكەن ەكەن. ت.قۇرمانعازيەۆتىڭ ۇلى كاكىمنىڭ ءوز اكەسى تۋرالى:

«...جاراقاتتىڭ سالدارى بولار, ون-ون بەس مەتردەي جەر ءجۇرىپ بارىپ قۇلاپ تۇسەدى. ارجاعى ەسىندە جوق. كوزىن اشسا, بەيتانىس قازاق جىگىتى قاسىندا وتىرعانىن كورەدى. جاراقاتىن تازالاپ, مۇقيات تاڭىپ تاستاپتى. كەيىن كومەك بەرگەن تۇتقىن سولدات: «سەندەردى الىپ كەلگەندە, كورسىن دەدى مە, نەمىستەر ءبارى­مىزدى الاڭعا الىپ شىقتى. مەنىڭ تۇسىما كەلگەن كەزدە قۇلاپ قالدىڭ. قاسىمداعى تۇتقىنداردىڭ كومەگىمەن ىشكە الىپ كەلىپ, جاراقاتىڭدى قاراسام, اسقىنىپ كەتىپتى. سول جەردە شينەلدىڭ ەتەگىن كۇيدىرىپ باسىپ, تاڭىپ تاستادىم»,  دەدى.

وزىنە نەمىس لاگەرىندە ءبىرىن­شى كومەك كورسەتكەن سولداتتىڭ الماتى وبلىسى جامبىل اقىننىڭ اۋىلىنان, فاميلياسى ماميەۆ ەكەنىن, اكەم ءاردايىم ايتىپ وتىراتىن», دەگەن دەرەگىنەن ەكى الىپ ونەر يەلەرىنىڭ ۇرپاقتارى ازاپتى كەزدە ءبىر-بىرىنە سۇيەۋ بولعانى – اللانىڭ بەرگەن دارمەنى شىعار!

سول لاگەردەن اكەمىز ءبىر توپ تۇتقىن­دارمەن ورمانعا اعاش كەسۋگە بارعاندا «ليۋدوۆا گۆارديالارى» دەگەن پولياك پارتيزاندارىنىڭ كومەگىمەن جاۋ قو­لىنان امان-ەسەن قۇتىلىپ شىعادى. ءبىراز ۋاقىت پارتيزان وتريادىندا بولىپ, 1942 جىلى شىلدە ايىندا قىزىل ارمياعا قايتا قوسىلادى. 3-ءشى ۋكراينا مايدانىنداعى 1006-شى اتقىشتار پولكىندە سوعىسقا قايتا كىرىپ, باسقىنشى جاۋعا قارىمتا سوققى بەرۋدە تالاي شايقاسقا قاتىسادى. سونداي قانتوگىس ايقاستىڭ بىرىندە, وڭتۇستىك بۋگ وزەنىندە بولعان قيان-كەسكى ۇرىستا اۋىر جاراقات الىپ, تبيليسي قالاسىنداعى اسكەري گوس­پيتالدا ەمدەلەدى. الايدا وڭ اياعىن ەمدەپ جازۋ مۇمكىن بولماي, كەستىرىپ, 1944 جىلى قاراشا ايىندا سىڭار اياعى­مەن ەلگە ورالدى. تۋعان جەرىنە كەلگەن سوڭ, بەيبىت ومىرگە ارالاسىپ, انامىز تۇرار مۇقانقىزىمەن تاعدىرى جارا­سىپ, وتاۋ تىكتى. ەكەۋى دە ۇستازدىق ەڭبە­گى­مەن با­قىتتى عۇمىر كەشتى. التى ۇل, ەكى قىز كوردى, كوپتەگەن نەمەرە-شوبەرە ءسۇيدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنىڭ ارداگەرى ابدى­رازاق ماميەۆ بەيبىت كەزدە دە حالقى قادىر تۇتقان ۇلاعاتتى ۇستاز, ارداقتى ازامات بولدى. اكەمىزدىڭ ەرلىگى مەملەكەت تا­راپىنان: قىزىل جۇلدىز وردەنى, «ۋكراي­نانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», « ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 20, 30 جىلدىق» مەرەكەلىك مەدالدارى جانە «سسسر قارۋلى كۇشتەرىنە 50 جىل», ۆ.ي.لەنيننىڭ تۋعانىنا 100 جىل» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى

ءا.ماميەۆتىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەڭ قيىن دا قانقۇيلى ءساتىن باستان كەشكەن, جۇرەگىنە وشپەستەي جارا سالعان برەست قامالى تاريحي عۇمىرىن ءالى جالعاستىرىپ تۇر. اسكەري بورىشىن وتەگەن كەزدەگى, ياعني سوعىس باستالار الدىندا تۇسكەن فوتوسۋرەتى, ءومىربايانى, ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن العان وردەن-مەدالدارى, وزگە دە قۇجاتتارى «باتىر قالا – برەست قامالىنداعى» مەموريالدىق كەشەنىنىڭ مۋزەيىنە قويىلعان. ءبىز ەر ەسىمىنىڭ ەل ەسىندە وسىلاي ماڭگى ساقتالعانىنا شۇكىرشىلىك دەيمىز.

مۇحيت ءمامي,

ارداگەر اكەنىڭ ۇرپاعى