جالپى الەمگە ورتاق وقيعالار – كوروناۆيرۋس پاندەمياسى, مۇناي نارىعىنداعى باعالار شايقاسى, الەمدىك رەتسەسسيا قازاقستاندا دا ءومىردىڭ ءار سالاسىندا وزگەرىستەر تىزبەگىنىڭ باستالۋىنا سەبەپشى بولدى. كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋ قاۋپىنە بايلانىستى جاريالانعان كارانتين ەلدىڭ باسقارۋ, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق, ادامي رەسۋرستارىن جۇمىلدىرۋ تەتىگىنە اينالدى.
مەملەكەت ساياساتىنىڭ الەۋمەتتىك ۆەكتورى ءداستۇرلى ليبەرالدىق ۇلگى شەڭبەرىنەن شىعىپ, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق ءپرينتسيپى شىنايى ومىردە الدىڭعى قاتارعا شىقتى. سونىمەن قاتار بۇگىنگى كۇننىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن جاڭا تاسىلدەر مەن ادىستەردىڭ قاجەت ەكەندىگى ايقىن كورىنۋدە. بۇعان ءبىز قورداي وقيعاسى كەزىندە كوز جەتكىزدىك. وتكەن وقيعا قازاقستاندىق سوتسيۋمنىڭ تاعى ءبىر پروبلەمالىق جاعىن كورسەتىپ قانا قويعان جوق, ول مەملەكەتتىڭ مۇنداي ىسكە تەز نازار اۋدارىپ, شەشىم قابىلداي الاتىندىعىنىڭ كورسەتكىشى بولدى.
وسى رەتتە مىنا جايدى باسا ايتۋىمىز كەرەك: كوپ ەتنوستى قوعام رەتىندە قازاقستان ءۇشىن بىرلىك ماسەلەسى قاشاندا باستى ماسەلە بولعان جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى. ال الەمدە دە وسىعان ۇقساس قاقتىعىستاردىڭ بولىپ تۇرۋى بۇل باعىتتا ءتيىستى قادامدار جاسالۋى كەرەك ەكەندىگىن ايعاقتايدى.
بىرلىك مەملەكەتتىك قۇرىلىس, قوعامدىق ديسكۋرس, ازاماتتاردىڭ ءوز مارتەبەسى مەن قوعامدىق ۇدەرىستەردەگى ورنىن جەكە قابىلداۋى دەڭگەيىندە قۇرىلادى. بىرىكتىرۋشى قۇندىلىقتارداعى ورتاق تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋ قوعامداعى بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ, جاڭارتىلعان قوعامدىق شارت نەگىزىندە قالىپتاسقان تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى بولىپ تابىلادى.
قوعامدا قازاقستاندىق بىرەگەيلىك ۇلگىسى, ونىڭ قانداي قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلۋى كەرەكتىگى جانە قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياسات قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعى قىزۋ تالقىلانۋدا. قازىرگى كەزدە بۇل ۇدەرىستەردىڭ قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋمەن بايلانىستى ەكەندىگى جانە ونىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. بىرەگەيلىكتى, ۇلت بىرلىگىن جانە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدى تۇسىنۋدە سان ءتۇرلى پىكىرلەر بار. ولاردىڭ نەگىزىندە «ازاماتتىق ۇلت» تۇسىنىگىنىڭ وزىنە ەتنوستىق, مادەني, تىلدىك بىرەگەيلىكتى قانشالىقتى سىيعىزا الاتىنىن ءتۇسىنۋ بار.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەڭ الدىمەن, ازاماتتىق ۇلت دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ساياسي جانە مادەني دەپ اتالاتىن ەكى كومپونەنتتەن تۇراتىنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. مەملەكەتتىك ساياساتتا وسى كومپونەنتكە قاتىستى يدەولوگيالىق قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋدا تەپە-تەڭدىك ساقتالۋىنىڭ ماڭىزى زور. ساياسي جانە مادەني تۇرعىدان العانداعى ەتنوستىق كومپونەنت ۇلت پەن مەملەكەتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن بىرەگەيلىگىن ساقتايتىن يادرو بولىپ تابىلادى. قازىرگى قوعامدا ول تەحنولوگيالىق, زياتكەرلىك كومپونەنتتەرگە ساۋالناما جۇرگىزۋ ەسەبىنەن قاراپايىم, ءتىپتى پراگماتيكالىق زاتتاردان كورىنەدى. ونىڭ ىشىندە ەڭبەك ەتيكاسى, قۇقىقتىق مورال جانە باسقارۋ مادەنيەتى دە بار.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – بىرەگەيلەندىرۋ ۇدەرىسى – بۇل ۇرپاقتار بايلانىسى. ۇرپاقتاردىڭ تاريحي بايلانىسى قازىرگى جانە بولاشاق قالىپتاساتىن جادتىڭ ىرگەتاسى, باستاپقى كونسترۋكتسياسى بولىپ تابىلادى. ول قازاقستاندىقتاردىڭ بارلىق بۋىندارىنا ءتان قاسيەتتەردىڭ, ادەتتەردىڭ, قۇندىلىقتاردىڭ جانە مەنتالدىق ۇستانىمداردىڭ جيىنتىعىنان تۇرادى. ءوزىنىڭ تاريحي اۋماعىنداعى قازاقتاردىڭ اۆتوحتوندىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادى مەن ساناسى, ال بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭنەن باستاپ, ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ تاريحي جادى مەن ساناسى – ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ نەگىزى رەتىندە مۇرانى بايلانىستىرۋشى نەگىز بولىپ تابىلادى.
بۇل جەردە وتباسى مەن ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتى ارقىلى تاربيە جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىنا ءبىلىم جيناعىن بەرۋ جۇيەسى رەتىندە ەمەس, ۇلتتى مادەني تولىقتىرۋ ينستيتۋتى رەتىندە قاراۋ قاجەت. قازىرگى جاعداي ەرەكشەلىگىنە سايكەس قاشىقتان وقىتۋ مۇمكىندىكتەرىنە باعدارلانۋ ءبىلىم جانە تاربيە بەرۋدىڭ ستراتەگياسى مەن فيلوسوفياسىن ۇلت قالىپتاستىرۋشى ينستيتۋت رەتىندە ازىرلەۋ تالاپ ەتىلەدى.
تاپ وسى ءبىلىم جانە تاربيە بەرۋ ينستيتۋتى قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ەتنوستاندىرۋدان ينتەرمادەنيەتتىلىككە ەۆوليۋتسيالىق جولمەن كوشۋىن جاڭعىرتۋدى جۇزەگە اسىرا الادى. بۇل قازاق حالقىنىڭ ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ وكىلدەرىنە دەگەن اشىقتىعى مەن قىزىعۋشىلىعىن بىلدىرەتىن مەنتالدىق ەرەكشەلىگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسادى.
جاڭا تاريحىمىزدا ءبىز الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندە اشىقتىعىمىز بەن بەيىمدەلۋشىلىگىمىزدى كورسەتىپ ءجۇرمىز, بۇل پوليمادەني كەڭىستىكتەگى قارىم-قاتىناستاردىڭ تاريحي جادىمىزدا ساقتالۋىنىڭ ارقاسى. قازىرگى زامانعى ادام ءۇشىن بۇل – ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى قابىلداۋ مودەلىن, ويلاۋ ەرەكشەلىگىن, سەزىمدەرى مەن مىنەز-قۇلقىن ناقتى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مادەني جانە الەۋمەتتىك كاپيتال. ءدال وسى قاسيەتتەر بۇگىندە قازاقتاردىڭ كوپ ەتنوستى جانە كوپ كونفەسسيالى قوعامدا بىرىكتىرۋ ميسسياسىن اتقارۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. مىنە, سوندىقتان دا قازىر قازاقستاننىڭ بارلىق ەتنوستارىنىڭ ينتەگراتسياسى مەملەكەتتىك ساياسات باعىتتالۋى ءتيىس قوعامدىق ترەندتەردىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك.
ينتەگراتسيا دەگەنىمىز – بۇل ءتيىستى ءبىر ورتاعا, قوعامعا كوپتەگەن قاتىسۋشىلاردى تارتۋدىڭ سەرپىندى پروتسەسى. بۇل الۋان ءتۇرلى قوعامنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك جانە مادەني ومىرگە ءتيىمدى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. ينتەگراتسيا ماڭىزدى مىندەتتى شەشەدى – ول ادامنىڭ جالپىمەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيلەردە ءوزىنىڭ قاتىسى بار, تيىستىلىك سەزىمىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. جانە مۇنى قوعامنىڭ بارلىق مۇشەلەرى قولدايدى ءارى ول ءوزىنىڭ سيپاتى بويىنشا ينكليۋزيۆتى بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ بارلىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا, وسى ماسەلەدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتا جاڭا جۇيەلى كوزقاراستى قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن قوعامدىق سۇرانىس قالىپتاستى. سوندىقتان ەل باسشىلىعى الدىمىزعا مەملەكەتتىك ەتنوساياساتتىڭ جاڭا ءتيىمدى تەتىكتەرىن ازىرلەۋ, قولدا باردى جاڭعىرتۋ جانە وعان ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن جانداندىرۋ بويىنشا جەدەل مىندەتتەر قويىپ وتىر.
مۇنداي جۇمىس, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ زياتكەرلىك جانە باسقارۋ رەسۋرستارىن تارتا وتىرىپ, قازىر قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە.
بۇل ماسەلەدە ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكى قۇرامداس بولىك بار.
بىرىنشىدەن, ەتنوسارالىق قاتىناستار, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋدى كۇشتى, ارەكەتكە قابىلەتتى ۋاكىلەتتى ورگان جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس.
وسى فۋنكتسيالاردىڭ كوپشىلىگىن قامتاماسىز ەتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كۇشتى جاعى ەلدىڭ بارلىق ەتنوستارىنىڭ ازاماتتىق ينتەگراتسيا پروتسەستەرىنە دايىن بولۋىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. اتالعان ماسەلەدە قازاقستاننىڭ ەتنوستىق ورتاسىندا ودان باسقا بالاما جوبالار جوق ەكەندىگى – اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ تابىستى ەكەندىگىنىڭ دالەلى.
ءبىلىم, مادەنيەت, سىرتقى ۆەكتور, قازاقستاندىق قوعام ينتەگراتسياسىنىڭ مادەني, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك نەگىزدەرى سالالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەتنوسارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلعا مىندەتتى تۇردە قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. مىسالى, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ماسەلەسىندە نەگىزگى ءرولدى ءبىلىم سالاسى اتقارۋعا ءتيىس, وندا ءاربىر ورتا مەكتەپ تۇلەگى قاي ەتنوسقا جاتاتىندىعىنا قاراماستان, مەملەكەتتىك تىلدە فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىندە سويلەي الۋى, وقۋى جانە جازا ءبىلۋى ءتيىس.
تاپ وسى ۋاكىلەتتى ورگان – مەيلى ول ەتنوسارالىق قاتىناستار ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميتەت نەمەسە ارنايى اگەنتتىك بولسىن – بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى جۇمىستارىنىڭ الۋان ءتۇرلى سپەكترىن جۇيەلى جانە دايەكتى تۇردە بىرىزدەندىرىپ, باعىتتاپ وتىرۋعا ءتيىس.
ەكىنشىدەن, قولدانبالى ەتنوساياسات ماسەلەلەرى بويىنشا مىقتى تالدامالىق ينفراقۇرىلىم – «اقىل-وي ورتالىعى» قاجەت.
ەتنوسارالىق قاتىناستار – بۇل ەكونوميكالىق, مادەني, الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ت.ب. ىقپال ەتۋ فاكتورلارىنىڭ زور اۋقىمى جيناقتالۋ جانە بەلگىلى ءبىر جاڭا ساپالىق وزگەرىسكە ءتۇسۋ نۇكتەسى.
وسى جاعدايلار ەسكەرىلە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ەتنوساياسات تەرەڭ پىسىقتالعان, عىلىمي نەگىزدەلگەن جانە تەكسەرىلگەن سيپاتقا يە بولۋى ءتيىس.
احۋالدى عىلىمي تالداۋ جانە دامۋدىڭ بولجامدى ستسەناريلەرى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتا پايدالانۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. كوپ ەتنوستى قوعامدا جانجالداردىڭ پايدا بولۋ قاۋپى قاشاندا بولادى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز وسىنداي قۇبىلىسپەن بەتپە-بەت كەلدىك. مەملەكەتتىك ساياسات ولاردىڭ الدىن الۋعا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن تالدامالىق جۇمىس تۇراقتى مونيتورينگتىك قارقىندى دەرەكتەرگە, ساپالى زەرتتەۋلەرگە قۇرىلىپ, كولەمدى دەرەكتەردى تالداۋعا ارنالعان زاماناۋي تالدامالىق ونىمدەر پايدالانىلۋى قاجەت.
بولاشاقتا ءبىزدى بۇل باعىتتا اۋقىمدى, اسا كوپ جۇمىس كۇتىپ تۇر.
ءبىرىنشى كەزەكتە, ەلىمىزدە ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك پايىمى مەن تاسىلدەرىن ايقىندايتىن تۇجىرىمداما دەڭگەيىندەگى ستراتەگيالىق قۇجات قاجەت. الدىمىزعا وسىنداي مىندەت قويىلدى.
ارينە بۇل قۇجاتتا جوبالىق باسقارۋ, بولجاۋدىڭ ستسەناريلىك ادىستەرى سياقتى جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن ادىستەر, سونداي-اق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ, قحا-نىڭ عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جيناقتالعان تاجىريبەسى ءسوزسىز كورىنىس تابۋى ءتيىس.
مەملەكەتىمىزدە جاريالانعان كارانتين ءبىزدىڭ بارىمىزگە بەلگىلى ءبىر كىدىرىس جاساۋعا – الداعى دامۋدىڭ ەڭ جاھاندىق جانە وزەكتى ماسەلەلەرىن ۇعىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى كارانتين ءبىر كەزدەرى اياقتالادى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ورتاق دامۋىمىزدىڭ تابىس كەپىلى – بىرلىگىمىزدى نىعايتۋ بويىنشا قاۋىرت جانە ماڭىزدى جۇمىستىڭ جاڭا كەزەڭى باستالادى.
ايگۇل سادۋاقاسوۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى
