مەديتسينا عىلىمىنىڭ بەلدى وكىلدەرى سونىڭ باستى ءبىر جولى قۋاتى مول, جۇعىمدىلىعى جوعارى تابيعي تاعامداردى, سونىڭ ىشىندە مال ونىمدەرىنەن الىناتىن ماي مەن ءساۋىر-مامىر ايىندا ازىرلەنگەن سارى مايدى پايدالانۋ ەكەنىن العا تارتۋدا. بۇل رەتتە بۇگىنگى قازاق مەديتسينا عىلىمىنىڭ اقساقالى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ ۇلتتىق تاعامداردى ۇدايى تۇتىنۋ جونىندەگى ايتىپ جۇرگەن تۇجىرىمدارى تەكتەن-تەك ەمەس ەكەندىگى ايقىندالا تۇسەدى.
ءبىر قىزىعى, قازىرگى كوروناۆيرۋس ىندەتى جاعدايىندا وكپەنىڭ دۇرىس جۇمىس جاساۋى ءۇشىن جوعارىدا اتالعان ونىمدەردىڭ پايداسى مول بولاتىنىن رەسەي عالىمدارى دا قۋاتتاپ وتىر. ايتالىق رەسەي مەديتسينا-تەحنيكالىق عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, دارىگەر-رەۆموتولوگ پاۆەل ەۆدوكيمەنكونىڭ ينتەرنەتتە بىلدىرگەن پىكىرىنشە ادامنىڭ وكپەسى مايعا تاۋەلدى. سوندىقتان ونى قاجەتتى مولشەردە پايدالانباعان جاعدايدا وكپەنىڭ قىزمەتى ناشارلاي تۇسەدى. ءوزىنىڭ كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن ساقتانۋعا قاتىستى اقىل-كەڭەسىندە ول: كۇندەلىكتى تاعام قۇرامىندا مالدان الىناتىن ماي مولشەرىنىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى – وكپە ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى جاعداي. ەپيدەميا كەزىندە ءار ادام كۇنىنە ەڭ كەم دەگەندە 20 گرامم سارى ماي مەن ءبىر كەسەك شوشقا مايىن جەپ تۇرعانى ءجون دەپ تۇجىرىمداپتى. ارينە بۇل جەردە ءوزىمىزدىڭ توكەڭ – تورەگەلدى شارمانوۆ ايتىپ جۇرگەندەي جىلقى قازىسىنىڭ نەمەسە قويدىڭ مايىمەن الماستىرىپ قانا قابىلداي الاتىنىمىز ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بۇعان دەيىن دارىگەر-ماماندار مال ونىمدەرىنەن الىناتىن مايدىڭ زياندى جاقتارىن, ونىڭ اعزاداعى حولەستەرين مولشەرىن كوتەرۋگە اسەرى تيەتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ كەلگەنى ءمالىم. سونىڭ سالدارىنان قۋات پەن كۇش جانە كالوريا بەرە الاتىن قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە يممۋنيتەتتى كوتەرۋ ماسەلەسىندە ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلىپ كەلدى. تاعى دا جوعارىدا اتى-ءجونى اتالعان وتاندىق اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تىم ءبىر جاقتى تۇسىنىك بولىپ شىعادى.
وتانداستارىمىز سوڭعى ۋاقىتتا بايقاپ جۇرگەندەي قازىرگى پاندەميا جاعايىندا دا تسيترۋستىق جەمىستەر مەن سارىمساقتىڭ پايدالى ەكەنى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. راس, اتالعان جەمىس پەن كوكونىستە يممۋنيتەتتىڭ باستى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى
س ءۆيتامينى بار. ونىڭ اۋرۋ تۋدىرعىش ميكروبتاردى جويۋداعى وڭ اسەرىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. دەگەنمەن وسى تۇرعىدا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ قۇندىلىعى مەن قۇنارلىلىعى بۇدان ءبىر مىسقال كەم تۇسپەيدى, دەيدى م.وسپانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى قۋانىش سۇلەيمەنوۆ.
ال سارى مايدى اتا-بابالارىمىز ەجەلدەن سالقىن تيگەندە, تاماقتى جىبىتۋگە, قاقىرىق تۇسىرۋگە جانە وكپە مەن قولقانى تازالاۋعا پايدالانىپ كەلگەنى بەلگىلى. بۇعان قوسا قايماق, مايى ايىرىلماعان ءسۇت, ايران مەن ىرىمشىكتىڭ, سونداي-اق ۇلتتىق سۋسىندار – شۇبات پەن قىمىزدىڭ اعزاعا تيگىزەتىن پايداسى مول ەكەنى وزگە ءبىر اڭگىمەنىڭ ەنشىسى.
جالپى ءداستۇرلى قازاق قوعامىنداعى تاماقتانۋ ءداستۇرى مەن نورمالارى ەڭ الدىمەن دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا نەگىزدەلگەنى نازاردان تىس قالماعانى ءجون. بۇل جونىندە ورىس ادەبيەتىندە مەمۋارلىق جانردىڭ جىلىك مايىن شاعىپ ىشكەن سۋرەتكەر سەرگەي اكساكوۆ «سەمەينايا حرونيكا» اتتى شىعارماسىندا باس كەيىپكەردىڭ اناسىنىڭ قىمىزبەن ەمدەلىپ جازىلعانى جونىندە قۇندى دەرەك قالدىرعان. اۆتوردىڭ باستان-اياق ءوز ومىرىنەن الىنىپ جازىلعان تۋىندى ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
ايتالىق جازۋشى 1857 جىلى ف.چيجەۆكە جولداعان حاتىندا تەك شىندىقتى عانا جازاتىنىن, ومىردەن الىنعان وقيعالاردى ويدان شىعارىلعان وقيعالارمەن الماستىرۋعا مۇلدە ىقىلاسى جوق ەكەنىن ايتىپ كەتكەن. ال سول زامانداعى زەرتتەۋشىلەر اكساكوۆتىڭ بۇل شىعارماسىن تەك ادەبي تۋىندى ەمەس, تاريحي قۇجات رەتىندە دە قۇندى دەپ باعالاعان.
«سەمەينايا حرونيكانىڭ» باس كەيىپكەرى – سەرگەي بوگروۆتىڭ اناسى سوفيا ءوزىنىڭ العاشقى پەرزەنتىنەن ايرىلعاننان كەيىن قاتتى قۇسالانىپ, اۋىر دەرتكە شالدىعادى. ونىڭ تۋعان قالاسى سول كەزدە گۋبەرنيا ورتالىعى بولعان. ۋفاداعى اتاقتى دارىگەرلەر قانشا تىرىسسا دا جاس انانىڭ جاعدايى كۇننەن-كۇنگە ناشارلاي بەرگەن. اقىرى اۆەناريۋس دەگەن دارىگەر «كوشپەلى تاتارلار» دەپ اتالىپ كەتكەن سول كەزدەگى كوشپەلى تۇركىلەردىڭ ەم-دومىنا جۇگىنىپ, ناۋقاسقا قىمىز بەرۋ كەرەك دەپ شەشەدى. ءسويتىپ ۋفا ماڭىنداعى تاتار بايلارىنىڭ بىرىنە اكەلەدى. سول كەزدە قۇر سۇلدەرى قالىپ جۇدەگەن, ءجۇزى سارعايىپ كەتكەن وتە ءالسىز, وزدىگىنەن ءجۇرىپ-تۇرا المايتىن كەلىنشەكتى كۇيەۋى الەكسەي ستەپانىچ پەن دارىگەر اۆەناريۋستىڭ تاتارلار اۋىلىنا ازەر جەتكىزگەنى باياندالعان. ونىڭ ۇستىنە قايىن اتاسى كەلىنىنىڭ ەندى «قايداعى ءبىر» باسۋرمانداردىڭ سۋسىنىمەن ەمدەلەتىن بولعانىن ەستىپ «كاك جە پيت مولوكو نەچيستوگو جيۆوتنوگو» دەپ دارىگەرگە قاتتى اشۋلانادى.
الايدا قىمىز ىشكەننەن كەيىن سوفيا ەكى-ءۇش اپتانىڭ ىشىندە ورنىنان تۇرىپ, جۇرۋگە جاراعان. مۇنى كورگەن اۆەناريۋس قۋانىپ, ناۋقاسقا كۇندەلىكتى ىشەتىن قىمىز مولشەرىن كوبەيتۋگە جانە كوشپەندىلەردىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى قۇساپ اتپەن سەرۋەندەۋگە, سونداي-اق قويدىڭ مايلى ەتىن جەۋگە كەڭەس بەرىپتى. بۇل مامىر ايىنىڭ ءىشى بولسا كەرەك. بۇل ايدا كوشپەندىلەردىڭ قىمىز بەن سەمىز قوي ەتىنەن باسقا ەشتەڭە جەمەيتىنىن, ءتىپتى ناندى دا اۋىزعا المايتىنىن, ياعني اتا-بابالارىمىزدىڭ تاماقتانۋ ماسەلەسىندە بەلگىلى-ءبىر ۇستانىم, تارتىپكە سۇيەنگەنىن ورىس جازۋشىسى اكساكوۆ وسىنداي دەرەكتەرمەن قالدىرعان ەكەن.
ال قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ دەنىن قۇرايتىن ەت پەن ءسۇتتىڭ زياندىلىعى تۋرالى ماسەلەگە قايتا كەلسەك, بۇل وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ ىشىندە امەريكالىق فيزيولوگ انسەل كيستەن تاراعان ءسوز دەسەدى. ونىڭ قانىققان مايلاردىڭ باسقاشا ايتقاندا مال ونىمدەرى قۇرامىنداعى مايلاردىڭ سەمىزدىككە شالدىقتىراتىنى جانە جۇرەك قان-تامىرى اۋرۋلارىن تۋدىراتىنى جونىندەگى پىكىرى عىلىم مەن مەديتسينادا جارتى عاسىرعا جۋىق ۇستەمدىك ەتكەنى ءمالىم.
الايدا ودان بەرىدەگى مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر مۇنى تەرىسكە شىعاردى. دارىگەرلەر پاۆەل ەۆدوكيمەنكونىڭ كەڭەسىندە ايتىلعانداي كۇندەلىكتى اس قۇرامىندا مايدىڭ جەتكىلىكتى بولۋىن قاداعالاعاندى ءجون كورەدى. ارينە نە نارسەنىڭ دە بەلگىلى ءبىر شەگى بار. بۇل رەتتە جۇرەك-قان تامىرلارى سوزىلمالى دەرتتەرى بار. قان قىسىمى جوعارى جاندار دارىگەرمەن اقىلداسىپ, مايدى اعزاداعى حولەستەرين مولشەرىن تەكسەرۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن پايدالانۋ كەرەكتىگى تالاس تۋعىزبايدى.
ءتۇيىپ ايتقاندا, بۇگىنگىدەي كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى تارالۋى جاعدايىندا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق تاعامدارى قاۋىپتى ىندەتكە قارسى قابىلەت پەن يممۋنيتەتتى كوتەرۋگە سەپتىگىن تيگىزە الادى دەمەكپىز.
اقتوبە
