قازاق حالقىنىڭ «ەل امان, جۇرت تىنىش پا؟» دەگەن تەرەڭ فيلوسوفيالىق سۇراعى بار. سۇراقتىڭ ءمانى – ەل اماندىعى مەن تىنىش ءومىرى.
جاسامپاز ۇرپاق – تاريحي جادىنىڭ تامىرى تەرەڭ, ءبىلىمى مەن بىلىگى زاماناۋي, ماۋەلى باقتاي اينالاسىنا اڭقىعان اراي جۇپار بەرەتىن جاستار. بۇگىنگىمىزدىڭ تىرەگى, بولاشاققا كوپىر دە – وسى جاستار.
ەلىمىزدىڭ ءورشىل رۋحىنىڭ ءبىر سيپاتى, حالىقتىڭ رۋحاني يممۋنيتەتى نەبىر قاتەردەن عاسىرلار بويى ساقتاپ كەلدى. حالىقتىڭ مۇنداي يممۋنيتەتىن مىزعىماستاي ەتىپ ۇستاۋشىلار حالىق اراسىنان شىققان رۋحاني ۇستازدار – ابىز اقساقالدار مەن زيالى قاۋىم, دانا قاريالار بولعان. ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ولار ارقاشان تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن.
بىرلىك كەز كەلگەن جاعدايدا تۇتاستاي امان قالۋ ءۇشىن كەرەك بولادى. بىرلەسۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءوزىن ءوزى ساقتاۋ يممۋنيتەتى قالىپتاسقان. ۇلى اقىن اباي ءوزىنىڭ التىنشى قارا سوزىندە «بىرلىك – اقىلعا بىرلىك» دەگەن. اقىلعا بىرلىك دەگەن ءدال بۇگىنگىدەي قيىندىق پەن اۋىرتپالىق تۇسكەندە اقىلعا سالىپ جەڭدىرۋ بولادى.
بۇكىل الەمدى قورقىنىش پەن ۇرەي قاماۋىنا العان ىندەت تە كەتەدى, ال ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ادامي بايلانىس, قۇندىلىقتار قالادى. ەندىگى ماسەلە, ۆيرۋس كەتكەننەن كەيىنگى قوعامداعى الەۋمەتتىك ينتەللەكتىمىز قانداي بولماق دەگەن سۇراق تۋدىرادى. ۇلى سىناق ءبىزدىڭ سانامىزداعى قورعانىس قىزمەتىن وياتىپ, تۇتاس حالىقتى ساقتاپ قالۋدىڭ ۇلتتىق يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرىپ, رۋحاني يندەكسىمىز ءوز دەڭگەيىن كورسەتۋ ءۇشىن ءبىز نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
ادام دەنساۋلىعىمەن قاتار, رۋحاني دەنساۋلىعىن دا ساقتاۋى كەرەك. ول ءۇشىن رۋح پەن اقىل, وي مەن ۇجدان بىرلىگى بولۋى شارت. ال مۇنىڭ ءبارى بىزدە بار.
كەزىندە قازاق بايلارىن كوزىمەن كورگەن ورىس گەنەرالى س.برونەۆسكي: «قازاقتىڭ بايلارى ورىستىڭ «بوگاتىي» ءسوزىنىڭ بالاماسى ەمەس, قازاقتىڭ بايى – اقىل-ويى رۋحاني جاعىنان بارىنشا جەتىلىپ, ناعىز كەمەلىنە كەلگەن ادام. سونى عانا قازاق حالقى باي دەيدى. ال جاي عانا ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى جيناعان ادامدى قازاق ەشقاشان باي دەپ مويىنداماعان» دەپ جازعان ەكەن ەستەلىگىندە. بۇل تاريح قانا ەمەس, شىنايى شىندىق.
ەلىمىزدە قاۋىپتى ىندەتتەن قۇتىلۋعا بايلانىستى اتقارىلىپ جاتقان شارالاردىڭ يگىلىكتىسى – كاسىپكەرلەردىڭ حالىققا كومەك قولىن سوزىپ, دەمەۋ بولىپ جاتقاندارى.
«ۇجدان: ىنساپ, ادىلەت, مەيىرىم» دەيدى شاكارىم. بۇگىنگى قازاق ويىنىڭ دا, ءومىرىنىڭ دە نەگىزى – ۇجدان. ۇجداننىڭ ميسسياسى – جوعارى ساپالى رۋح پەن ۋىز ءدىلدىڭ ۇندەستىگى ارقىلى ءوزىن ءوزى جانە جانىنداعى باسقا ادامداردى ساقتاۋ. وسى شاقتا اعارتۋشىلىق پەن ۇجدان تاراتۋ – ءبىلىم سالاسىنىڭ باستى ماقساتى بولۋى كەرەك.
حالقىمىزدىڭ تاريحىندا بولعان قيىن-قىستاۋ كۇندەردىڭ ءبىرى – ەلىمىزگە قۋعىن كورىپ كەلگەن ءار ۇلت وكىلدەرى ەدى. سول زاماندا دا ءوزىنىڭ ءبىر ۋىس بيدايىن ءبولىپ بەرىپ, حالقىمىز قانشاما ۇلتتىڭ وكىلىن كەڭ قاناتىنىڭ استىنا الدى. بارلىعىن ءوز قازاعىنداي قابىلداپ, «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇيدى», باۋىرىنا تارتتى. سول ارقىلى قازاق حالقى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ينتەللەكتىسىن دامىتتى, كەز كەلگەن جامانشىلىققا قارسى تۇراتىن يممۋنيتەتىن نىعايتتى.
بۇگىن دە قازاعىم جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي كەلگەن ىندەتتى جەڭۋ ءۇشىن بىرىگەتىنىنە سەنىمدىمىز. ءتاڭىر ساۋلىعى مىقتى, ءپوزيتيۆتى ينتەللەكتىسى جوعارى حالىق – بولاشاقتى باعىندىرادى.
قازاقتىڭ رۋحاني جاناشىرى اباي: «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى, كىمدە-كىم جامان بولسا, ونىڭ زامانداستارىنىڭ ءبارى ۆينوۆات», دەيدى 37-قاراسوزىندە. زامان دەپ وتىرعانى, ءبىزدىڭ قوعامدىق ورتامىز.
«وتانى ءبىردىڭ – تىلەگى ءبىر, جۇرەگى ءبىر», دەيدى ەلباسى. اباي ايتقانداي, «اقىلعا بىرلىك» قانا ادامزات قوعامىن العا جەتەلەيدى.
مەيىر ەسكەندىروۆ,
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
سەمەي
