كۇدىك پەن ءۇمىت

وكىنىشكە وراي, قازىرگى كۇنى قۇ­رىلىپ وتىرعان وداقتىڭ ءمان-ماعىنا­سى مەن قىر-سىرى, ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى قاراپايىم حالىقتىڭ كوپشىلىك بولىگىنە جەتە تانىس ەمەس. وسىنىڭ سال­دارىنان ەل ىشىندە ءارتۇرلى اڭگىمەلەر قوزعالۋدا, داقپىرتتار تاراتىلۋدا. وسى جاعدايدى كەيبىر ساياسي توپتاردىڭ تيىمدىلىكپەن پايدالانۋعا تىرىسا­تىندىعى سەزىلىپ وتىر. سوندىقتان كەدەن وداعىنا باي­لانىستى قازىرگى كۇنى حالىق ىشىنە كەڭىنەن تارالا باستاعان كەيبىر كۇماندى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە كەتۋدى ءجون كوردىك. بۇل جاۋاپتار مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ بەرگەن ءتۇ­سىندىرمەلەرى مەن ەكونوميكالىق سا­راپ­شىلاردىڭ پىكىر­لەرىنەن قۇ­رىل­عاندىعىن الدىن الا ايتا كەتپەكپىز. ءبىرىنشى داقپىرت. كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ وكىلەتتىلىگى ۇلتتىق ۇكىمەتتەردىڭ وكىلەتتىگىنەن جوعارى بولىپ وتىر. بۇل جاعداي الداعى ۋاقىت­تا قازاقستانعا رەسەي ىقپالىن كۇشەيتە تۇسەتىن بولادى. بىرتە-بىرتە رەسەيدىڭ شىلاۋىندا قالامىز. وسى داقپىرتقا بايلانىستى تومەندەگىدەي جاعدايدى ايتۋعا بولادى. كەدەن وداعى كوميس­سياسىنىڭ قۇرىلۋى ءۇش مەملەكەتتىڭ اراسىندا جاسالىنعان كەلىسىم-شارتتارعا نەگىزدەلگەن. ول شارت­تاردا كوميسسيانىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارى كورسەتىلگەن. ولار: كەدەن وداعىنا بىرىكككەن ەل­دەردىڭ جەكەلەگەن مەملەكەتتىك ورگاندارى بۇرىن وزدەرى اتقارىپ كەلگەن كەيبىر وكىلەتتىك تۇرلەرىن كەدەن وداعى كوميسسياسىنا ەرىكتى تۇردە تاپسىرادى; كوميسسيا ءۇش ەلدىڭ ۇلتتىق ءمۇد­دەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوزارا ءتيىمدى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى بولىپ تابىلادى; كوميسسيادا قابىل­دانعان شە­شىمدەر ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگىزدى بولۋعا ءتيىس. مۇندا ساياسي باسىمدىقتارعا جول بەرىلمەيدى; كوميسسيا اشىق, جا­ريالى تۇردە جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. وسىلاردان كورىپ وتىرعا­نىمىزداي, كو­ميس­سيانىڭ قىزمەت اياسى ناقتى بەل­گىلەنگەن جانە ۇلتتىق مەملەكەتتىك مۇددە تۇر­عىسىنان قاراستىرعاندا ول شەكتەۋلى بولىپ تابىلادى. ك­و­ميس­سيا مەملەكەت پەن ۇكىمەت باس­شىلارىنىڭ الدىن الا بىرلەسىپ قابىلداعان شەشىمدەرىنە سايكەس ارەكەت ەتىپ, سولاردى جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ ۇستىنە كوميسسيا ءمۇ­شەلەرى ءبىر-ءبىر داۋىسقا عانا يە. وسىعان سايكەس شەشىم داۋىستاردىڭ باسىمدىعىمەن عانا قابىلدانادى. ماسەلەن, بەلارۋس پەن قازاقستان تارابى بەلگىلى ءبىر ماسەلە جونىندە ءبىر پىكىردە بولسا, وندا رەسەيدىڭ ۇسىنىسى قابىلدانبايدى. وسى رەتتە كەدەن وداعىن قۇرۋ بارى­سىندا رەسەيگە داۋىستاردىڭ 57 پايىزى, قازاقستانعا 21,5 پايىزى, بەلارۋسكە 21,5 پايىزى بولىنگەندىگىن ەسكە الايىق. مۇنداي داۋىس قۇقىعى­نىڭ ەرەكشەلىكتەرى كوميسسيا مەن ونىڭ حاتشىلىعىن قار­جى­لاندىرۋ جانە حات­شىلىقتاعى قىزمەت­تەردى بولۋگە قاتىس­تى عانا قولدانىلا­تىن­دىعىن ايتۋى­مىز كەرەك. ءسويتىپ, كەدەن وداعىنا قاتىستى نەگىزگى ماسەلەلەر بويىن­شا ءاربىر مەم­لەكەتتىڭ مۇددەسى ەسكە­رىلىپ وتىر. ارادا داۋلى ماسەلەلەر پايدا بولاتىن بولسا, ونى وداقتىڭ جوعار­عى ورگانى –مەملەكەتتەر جانە ۇكىمەتتەر باسشىلا­رىنىڭ كەڭەسى شەشەتىن بولادى. ەكىنشى داقپىرت. كەدەن وداعىنا قاتىستى شەشىمدەر جابىق جاعدايدا قابىلدانىپ جاتىر. قازاقستان ازاماتتارى ونىمەن تانىس ەمەس. بۇل داقپىرتقا قاتىستى ايتارى­مىز, كەدەن وداعىن قۇرۋدىڭ نورما­تيۆ­تىك بازالارى ءاربىر ەلدىڭ ۇكى­مەتتە­رىندە بىرنەشە رەت تال­قىلانىپ, وندا قابىل­دانعان شە­شىمدەر بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى ارقىلى حالىققا جەتكىزىلگەن بولاتىن. اتالعان ماسەلەگە باي­لانىستى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبى­رىنشى ورىن­باسارى ومىرزاق شوكەەۆ پەن قارجى ءمينيسترى بولات ءجا­مىشەۆ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى جۋر­نا­ليستەرگە سۇحباتتار بەردى. سونىمەن قاتار كەدەن ودا­عىنىڭ نەگىزىن قالايتىن حالىق­ارالىق قۇجات­تار­دىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ زاڭىنا ءساي­كەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىندە راتي­فيكاتسيالاندى. ول ماسەلەلەردى تال­قىلاۋعا دەپۋتاتتار مەن قوعام وكىلدەرى بەلسەنە قاتىستى. ءما­سەلەن, قازىرگى كۇنى قازاقستان پار­لا­مەنتىندە 18-گە تارتا حالىق­ارا­لىق كەلىسىم راتي­فيكاتسيالاندى. ەن­دى 16 كەلىسىم وسىن­داي سۇزگىدەن وتەتىن بولا­دى. جالپى, وداقتى قۇرۋعا قا­تىستى بارلىق كەلى­سىمدەر “ەگەمەن قازاقستان” جانە “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتتە­رىندە جاريالانادى. ءۇشىنشى داقپىرت. ءبى­رىڭعاي كەدەندىك ءتاريفتىڭ قابىلدا­نۋى ءۇشىنشى ەلدەر­دەن كەلەتىن تاۋار­لاردى شەكتەۋ قاۋ­پىن تۋعىزادى. الدا­عى ۋاقىتتا تاۋار­لاردى تەك رەسەي مەن بەلارۋستەن عانا ساتىپ الاتىن بولامىز. وسى داقپىرتقا قاتىستى تومەندەگى­دەي دەرەكتەر كەل­تىرمەكپىز. كەدەن وداعى قۇرىلعانعا دەيىن ءبىز­دىڭ ەلىمىزگە سىرتتان كەلەتىن شەتەلدىك تاۋارلاردىڭ 32,6 پايىزى رەسەي مەن بەلارۋستىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ كەلگەن ەدى. ال قالعان تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگى ەۋروپالىق وداق ەلدەرى مەن قىتايدان تاسىمالداندى. ياعني, وداق قۇرىلعانعا دەيىنگى كەزدىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە رەسەي مەن بەلارۋس تاۋارلارىنىڭ يمپورتتىق ىقپالى كۇشتى بولدى. سونىمەن قاتار, ءبىز جوعارىدا الدىن الا جاسالىنعان كەلىسىمگە سايكەس قازاقستاننىڭ بىرقاتار تاۋارلار ءتۇرى بويىنشا بىرىڭعاي كەدەندىك تاريفكە كەزەڭ-كەزەڭىمەن بىرتە-بىرتە قوسىلا­تىندىعىن ايتتىق. ماسەلەن, ءدارى-ءدار­مەكتەر بويىنشا بىزگە بەرىلىپ وتىرعان وتپەلى كەزەڭ بەس جىلدىق مەرزىمدى قۇ­راي­دى. دەمەك, قازىرگى كۇنى قازاق­ستانعا ەۋروپالىق وداقتان كەلىپ جاتقان ءدارى-دارمەكتەر قىمباتتاۋعا ءتيىستى ەمەس. ولارعا قولدانىلىپ كەلگەن باج سالى­عىنىڭ ستاۆكالارى قازاق­ستاندىق تۇتىنۋشىلار ءۇشىن قولايلى قالپىندا ساقتالادى. بۇل جەڭىلدىكتەر ەلىمىزگە ەۋروپانىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنەن جەت­كىزىلەتىن كوپتەگەن كۇردەلى قۇرال-جابدىقتارعا دا قاتىستى بولىپ وتىر. ءتورتىنشى داقپىرت. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى باسقا ەلدەردەن كەلەتىن ين­ۆەس­تي­تسيالار ءۇشىن شەك­تەۋ تۋ­دى­رادى. بۇل داقپىرتقا قاتىستى ايتارى­مىز, قازىرگى كۇنى الەمدىك جاعداي بويىن­شا ينۆەس­تيتسيالاردىڭ كەلۋى كو­بىنەسە ەلدىڭ ىشىندەگى بيزنەسكە جاسال­عان قولايلى احۋالعا (اتاپ ايتساق, كا­سىپ­ورىنداردى تىركەۋ, قىزمەت تۇرلەرىنە ليتسەنزيالار بەرۋ, شارۋاشىلىق سۋبەك­تىلەرىنىڭ قىزمەتىنە مەم­لەكەتتىك ورگان­داردىڭ ارالاسۋ ءمۇم­كىندىگىن شەكتەۋ جاعدايلا­رىنا) بايلانىستى بولىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەدە ينۆەستي­تسيا ءۇشىن تۋدى-رىلاتىن سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن ەل ىشىندە ءتيىستى ينفرا­قۇ­رىلىمداردىڭ, بىلىكتى كادرلاردىڭ بولۋى دا اسەر ەتەدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى قازاق­ستان­دا بار دەپ ايتا الامىز. مۇنى بۇكىل­الەمدىك بانكتىڭ ەلىمىزگە بەرگەن رەي­تينگ­تىك باعالاۋ كور­سەتكىشى دە دالەلدەپ وتىر. ءما­سەلەن, وسى باعالاۋ بويىنشا قازاقستان قازىر 183 ەلدىڭ ىشىندە 63-ورىندا تۇرسا, رەسەي – 120-ورىندا. ۇكىمەت قازىر بيزنەستىڭ الدىن­داعى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ ماسەلە­سىنە بارىنشا بەلسەندى كىرىسىپ وتىر. دەمەك, حالىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ ءبىز­دىڭ ەلگە بەرەتىن رەيتينگتىك كورسەتكىش­تەرى ودان ءارى جاقسارا تۇسەتىندىگىنە سەنىمدىمىز. مۇنىڭ سىرتىندا ەلىمىزدىڭ 2020 جىل­عا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريا­لان­دىرۋ جونىندەگى ستراتەگياسى بيزنەسكە قولايلى جاعداي تۋ­عىزۋدىڭ, شەتەلدەر­دەن ينۆەس­تي­تسيالاردىڭ كەلۋىنە جول اشۋدىڭ قوسىمشا مۇمكىندىكتەرىن قاراس­تىرىپ وتىر. جالپى ايتاتىن بولساق, قازاقستان دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ارا­سىندا ءوزىنىڭ تابيعي رەسۋرس­تارىنىڭ مولدىعىمەن, ەكونو­ميكالىق دامۋ الەۋەتىنىڭ ەرەكشە زورلىعىمەن كوزگە تۇسە باستادى. بۇل فاكتور شەتەلدىك ينۆەس­تورلاردى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قىزىق­تىرماي قويمايدى. دە­مەك, قا­زاقستاننىڭ رەسەيمەن جانە بە­لارۋسپەن بىرىگىپ كەدەن وداعىن قۇرۋى ءۇشىنشى ەلدەردەن كەلەتىن ينۆەستيتسيا­لارعا شەكتەۋ بولمايدى. بەسىنشى داقپىرت. قازاق­ستاندىقتار ەۋروپالىق مەملە­كەت­تەر­دىڭ, جاپونيا­نىڭ جەڭىل اۆتو­كو­لىكتەرىنە قۇمار. ال رەسەي اۆتو­ونەر­كاسىبى شىعاراتىن كو­لىكتەر تۇ­تى­نۋ­شىلاردى كوپ قاناعاتتان­دىرا بەر­مەيدى. مۇنداي جاعدايدا اۆتو­كولىك تۇتىنۋشىلارى ۇتىلاتىن بولادى. بۇل داقپىرت بويىنشا مىناداي دەرەكتەردى كەلتىرۋگە بولادى. قازىرگى كۇنى رەسەيدە بىرلەسكەن كا­سىپ­ورىندار قۇرۋ ناتيجەسىندە امەري­كالىق, ەۋروپالىق جانە جاپونيالىق كومپانيالاردىڭ كوپتەگەن الدىڭعى قاتارلى كولىكتەرى شىعارىلا باستادى. ولاردىڭ قاتارىندا Toyota Camry, ءNىssan Teana, Ford Focus, Mondeo, ءHyundaى Accent, ءHyundaى Sonata, ءHyundaى Santa Fe, Volkswagen Passat, Skoda ءOctavىa, ءFabىa, Jetta, ءTىguan, BMW: 3,5, X3, ءKىa, Renault Logan, SsangYong: Rexton, Kyron, ءActىon; Doblo Panorama, Opel سەكىلدى ءارتۇرلى ماركالار بار. رەسەيدە سوڭعى كەزدەرى شەتەلدىك كولىكتەردى شىعارۋ بارعان سايىن جاقسارا تۇسۋدە. ماسەلەن, 2009 جىلى شىعارىلعان بارلىق اۆتوكولىكتەردىڭ 46,9 پايىزىن شەتەلدىك برەندتەر قۇرادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ وزىندە 41,8 مىڭ دانا جەڭىل كولىك شىعارىلدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 2,3 ەسە ارتىق. سونىڭ ىشىندە جوعارىدا شى­عارىلعان جەڭىل كولىكتەردىڭ 26,3 مىڭىن شەتەلدىك برەندتەر قۇراپ, 2009 جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگى كورسەتكىشتەن 46,9 پايىزعا ارتىپ ءتۇستى. التىنشى داقپىرت. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن ەداۋىر اۋىرت­پالىقتار اكەلەتىن بو­لادى. ولار­دىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتى ءتو­­مەن. مۇنداي جاعدايدا وتاندىق رى­نوكقا رەسەي مەن بەلارۋستىڭ ونەر­كا­سىپتىك ونىمدەرى قاپتاپ كەلە باستايدى. بۇل داقپىرتقا بايلانىستى ايتا­رى­مىز, قازىرگى ۋاقىتتا جاھان­دانۋ ۇدە­رىسىنىڭ كۇشەيۋىنە باي­لانىستى ەشبىر ەل ءوز شەكاراسىنىڭ اۋماعىندا تۇيىق­تا­لىپ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىنان قالىپ بارا­دى. كا­سىپكەرلىك باسەكە­لەستىكتىڭ ءوزى جا­ھان­دىق مانگە يە بولىپ وتىر. الدا­عى ۋا­قىت­تا كىم جاھاندىق باسەكەلەس­تىككە قابى­لەتتى بولماق, سونىڭ عانا جولى بولادى. قازاقستاننىڭ رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىمەن بىرىگىپ كەدەن وداعىن قۇرۋى ءبىر ەسەپتەن العاندا وسى جاھاندىق كاسىپكەرلىك باسەكەگە بىرتە-بىرتە ازىرلەنۋ جولى بولىپ تابىلادى. بۇل ءۇش ەل ءوز ۋاقىتى كەلگەندە بۇكىلالەم­دىك ساۋدا ۇيى­مىنا قوسىلاتىندىعى انىق. مىنە, وسى كەزدە قازاقستاندىق كاسىپ­كەرلەر كوپ ۇتىلماۋى ءۇشىن ەڭ ال­دى­مەن ءۇش ەل اراسىنداعى باسەكە­لەستىك سىنىنان ءوتىپ, شىڭدالۋى قاجەت. قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشى­­لىعى وسى ۋاقىتقا دەيىن وتاندىق كا­سىپ­كەرلىكتى دامىتۋ باعىتىندا كوپتەگەن ىستەردى تىندىردى. ولارعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋعا ۇنەمى ۇمتىلىس تانى­تىپ كەلەدى. وتاندىق كاسىپكەرلىكتىڭ قالىپتاسا باس­تاعانىنا دا جيىرما جىلعا تارتا ۋاقىت بولدى. بۇل از مەر­زىم ەمەس. ەندى ولاردان شىن مانىندە ءپىسىپ-قاتىپ, شيراپ الدىعا ۇمتىلۋ تالاپ ەتىلەدى. ءتىپتى تابيعاتتىڭ ءوز دامۋ زاڭدى­لىعى بويىنشا دا بالاپان ماڭگىلىك بالاپان كۇيىندە قالا بەرمەيتىندىگى انىق. ول دا قانات قاتايتىپ, زەڭگىر كوككە قاراي شارق ۇرۋى قاجەت. بۇل ءومىر زاڭدىلىعى. سوندىقتان قىراندار بالاپانى قارا قا­ناتتانىپ جەتىلگەن تۇستا ونى ۇياسىنان الىپ شىعىپ كوك زەڭگىرىنەن تومەنگە قاراي تاستاپ جىبەرەدى ەكەن. سول سەكىلدى باسەكەلەستىكتىڭ زاڭى دا قازاقستان كاسىپكەرلەرىنەن شىڭدالۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ولاردىڭ الدىندا وسىدان باسقا جول جوق. سوندىقتان كاسىپ­كەرلەر رەسەي, بەلارۋس كاسىپكەر­لەرىمەن تايتالاسقا دايىن بولۋى ءۇشىن وزدەرىنىڭ تەحنولوگيالىق جاراق­تاندى­رىلۋىن, بىلىكتى كادرلارمەن قامتاما­سىز ەتىلۋىن جانە ءوز بەتتەرىمەن ءۇش ەلدىڭ ورتاق رىنوگىن زەرتتەپ, مەڭگەرە ءبىلۋ ماسەلەسىن كۇشەيتۋى قاجەت. ونىڭ ۇستىنە ءۇش ەلدىڭ كەدەن ودا­عىنا بىرىگىپ, الدىمىزدان 170 ميلليون حالقى بار ۇلكەن رىنوكتىڭ اشىلۋى قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن تابىس تابۋدىڭ ۇلكەن مۇمكىن­دىكتەرىن بەرە­تىندىگى انىق. ماسەلەن, قازاقستان وسى ۋاقىتقا دەيىن مالعا باي ەلدەردىڭ بىرىنەن سانالىپ كەلگەندىكتەن شەتەلدەرگە, ءتىپتى قاسىمىزداعى رەسەيگە  ەت ەكسپورتتاۋ ماسەلەسى ۇلكەن قيىن­دىق­تارعا ءتۇستى. قازاقستاننىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن رەسەيگە جىلما جىل ەكسپورتتاپ كەلگەن ەتىنىڭ جالپى كولەمى 1 مىڭ تونناعا دا جەتپەدى. ەندى كەدەن وداعىنىڭ پايدا بولۋى بۇل ەلگە ەت ەكسپورتتاۋ ماسەلەسىن اناعۇرلىم جاقسارتا تۇسەتىندىگى انىق. قازاقستان ۇكىمەتى تاياۋداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ونىڭ كولەمىن جىلىنا 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. سونىمەن باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپ­كەر­لەر ءۇشىن كەدەندىك وداقتىڭ قۇرى­لۋىنا بايلانىستى پايدا بولعان ءۇش ەلدىڭ الىپ رىنوگىنا شىعۋ ءۇشىن الدى­نان جارقىن جول اشىلادى, ال باسەكە­لەستىككە قابىلەتسىز كاسىپكەرلەر ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگى اياسىندا بىرتە-بىرتە تۇيىقتالىپ قالا بەرەتىن بولادى. كەدەندىك تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك تاريف­تىك رەتتەۋلەرىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى ءبى­رىڭعاي كەدەندىك تاريف بولىپ تابىلا­دى. ول ءۇس­تىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتا­رىنان باستاپ كۇشىنە ەندى. وسىعان بايلانىستى اتالعان ءۇش ەل ءۇش­ىنشى ءبىر ەلدەرمەن ساۋدا قارىم-قاتىناسىندا بۇدان بىلايعى ۋاقىتتارى اقىلداسا وتىرىپ, بىرىڭعاي سىرتقى ساۋدا ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن بولادى. وداق قۇرىلعان كەزدە بە­لارۋس, قازاقستان جانە رەسەي ەلدەرىندە وسىعان دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن يمپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىنىڭ 40 پايىزى ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلدى. ءسويتىپ, وداقتىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىس­تى ءۇش مەملەكەتتىڭ الدىندا كەدەندىك باج سالىعىنىڭ 60 پايىزىن بىرىزدەن­دىرۋ ماسەلەسى تۋىندادى. وسى ماسەلەنى رەتتەۋدە مەم­لە­كەتتەر تومەندەگىدەي ولشەمدەردى باس­­شىلىققا الا وتىرىپ جۇمىس ىستەدى. بىرىنشىدەن, بەلگىلى ءبىر ءونىم تۋرالى اڭگىمە قوزعالعان كەزدە ول ءونىمنىڭ ەل ىشىندە وزىندىك ءون­دىرىسىنىڭ بولۋى ەسەپكە الىنادى. ەگەر ونداي ءوندىرىس ءتۇرى بولماعان جاعدايدا ەلدەگى تۇتىنۋشىلار مۇددەسىن قورعاۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى بارىنشا قاراستىرىلادى. باج سالىعى وسى ماسەلەگە سايكەس رەتتەلەدى. ەكىنشىدەن, يمپورتتىڭ قۇرى­لى­مى­نا ءمان بەرىلەدى. ەگەر يمپورتتىڭ نەگىز­گى ۇلەس سالماعى تمد اياسىنداعى ەلدەر­گە تۇسەتىن بولسا نەمەسە ول تاۋار كوپ جىلداردان بەرى قاراستىرىلىپ وتىرعان ەلگە يمپورتتالماي كەلگەن بولسا, وندا ول تاۋاردىڭ كەدەندىك باج سالىعى ستاۆكاسىن وزگەرتۋ سونشاما ءبىر اۋىرتپالىق اكەل­مەيدى دەپ تابىلادى. وسىن­داي جاع­دايدا باج سالى­عىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى ستاۆكاسى بەلگىلەنەدى. ۇشىنشىدەن, بىرىڭعاي كە­دەندىك ءتاريفتى رەتتەۋ بارىسىندا وتان­دىق بيزنەس وكىلدەرىمەن بەلگىلى ءبىر تاۋارلاردىڭ ستاۆكاسىن ءوز­گەرتۋ جونىندە تالقىلاۋلار جۇرگىزىلدى. بىرىڭعاي ءتاريفتى بەلگىلەۋ كەزىندە ءتورت جۇزگە تارتا يم­پورت­تىق تاۋارلار­دىڭ كەدەندىك باج سالىعى ستاۆكالا­رىنىڭ نەعۇرلىم تومەن بەلگىلەۋ قۇقى­عىن وزىندە قالدىردى. وسى ءۇشىن قا­زاق­ستانعا بىرنەشە جىلداردى قامتيتىن وتپەلى كەزەڭ بەلگىلەندى. بۇل وتپەلى كە­زەڭ تەك ءدارى-دارمەكتەرگە عانا قاتىستى ەمەس. ماسەلەن, مۇناي-حيميا سالاسىن, اليۋميني ءون­دىرىسىن, سونداي-اق شەتەل­دىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلا­تىن باسقا دا كۇردەلى ءوندىرىس تۇرلەرىن دامىتۋ جونىندە قازاقستاننىڭ وزىندىك جوبالارى بار. بۇل جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋى الدىڭعى قاتارلى شەتەلدىك جوعارى تەحنولوگيالاردى قاجەت ەتەدى. مىنە, وسى تەح­نولوگيالارعا قاتىستى قۇرال-جاب­دىقتار ءۇشىن دە وتپەلى كەزەڭ بەلگىلەنىپ وتىر. بۇل تاۋارلار ءبىزدىڭ ەلىمىزگە بۇ­رىن­عىسىنشا جەڭىلدىكتى كەدەن­دىك باج ستاۆكالارى ارقىلى جەت­كىزىلەتىن بولادى. سونداي-اق قازاقستان جاعى قانت شيكىزاتتارىن جەتكىزۋگە قاتىستى دا ونجىلدىق مەرزىممەن جەڭىلدىككە يە بولىپ وتىر. مۇنداي تاۋارلار سانى ەگەر سانامالاپ كورسەتە بەرسەك, ەداۋىر. كەدەن وداعى تۋرالى تا­قىرىپتى بۇدان ءارى دە جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ويتكەنى, وسى وداقتىڭ اياسىندا قازىرگى قا­بىلدانىپ جاتقان قۇ­جات­تاردىڭ ءاربىرى ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. ءما­سەلەن, كەدەن ودا­عىنىڭ كەدەندىك كو­­دەك­سىن الايىق. ول 8 تا­راۋدان, 50 ءبولىم­نەن, 372 باپتان تۇ­رادى. بۇل ءما­سە­لە ءجو­­نىن­دەگى ءاڭ­گى­مە­لەۋدى كە­يىنگە قال­­­دى­رامىز. سۇڭعات ءالىپباي.