قازاق مۋزىكاسىنىڭ كلاسسيگى

(اتاقتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆپەن سىر-سۇحبات) اۆتور: ەراعا, بيىلعى 2 ساۋىردە حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى, سۇيىكتى كومپوزيتورى, قازاق وپەراسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى مۇقان تولەباەۆتىڭ قايتىس بولعانىنا ەلۋ جىل تولعالى وتىر. ءسىز ول كىسىنى مەكتەپتەگى بالا كەزىڭىزدەن كورىپ ءوستىڭىز. كەيىنىرەك تە كوپ ارالاستىڭىز. ول كىسىنىڭ قازاق ونەرىنە, مۋزىكاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن, شىعارمالارىن دا سىزدەن ارتىق بىلەتىن ادامدى تابۋ قيىن. ءسىز ول كىسىنى ومىردە – اعا, ونەردە ۇستاز تۇتقانىڭىزدان حابارىمىز بار. سوندىقتان بۇگىن سىزدەن مۇقاڭ تۋرالى ءوزىڭىزدىڭ بىلەتىندەرىڭىزدى جيناقتاپ, ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە ەتىپ ايتىپ بەرۋىڭىزدى سۇراعالى وتىرمىن. ەركەعالي: سەنىڭ مۇنىڭ دۇرىس بولدى. ەكەۋمىز كوپتەن بەرى اڭگىمەلەسىپ كەلەمىز عوي. وسىدان بۇرىن مۇقاڭ تۋرالى ساعان رەتى كەلگەن ءبىردى-ەكىلى جەردە عانا ءتيىپ-قاشىپ ايتقان ەدىم. ولاردى دا قامتي وتىرىپ, تولىقتىرىپ, كەڭەيتىپ ايتىپ كورەيىن. كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا ماسكەۋدە ءبىلىم, تاربيە الىپ, قازاق مۋزىكاسىن بۇكىل ەۋروپالىق مادەنيەتتىڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرۋگە اتسالىسقان ازاماتتىڭ ءبىرى – سول مۇقان تولەباەۆ. ەكەۋمىز ءبىر اۋداننانبىز, ءبىر اۋىلدانبىز. مۇقان اعام 47 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. ول كىسىنىڭ ەرەكشەلىگى – وزىنە ءوزى سەنىمدى, ابىرجىمايتىن, اسىقپايتىن, باپپەن جۇرەتىن, ارسىل-گۇرسىلى جوق ادام ەدى. ىستەگەن ىسىنە نىق, مىقتى بولاتىن. اۆتور: ول كىسىنى العاش قالاي كورگەنىڭىز ەسىڭىزدە مە؟ ەركەعالي: ول كىسىنى العاش انىقتاپ, جاقىننان كورۋىم بىلاي بولدى. اۋىلدىڭ سىرتىندا اقشاعىل قۇم بار ەدى. ساباق بىتكەننەن كەيىن سول جاققا قا­را­سام, شوقايىپ ءبىر ادام وتىر. “كىم ەكەن, نە ىستەپ وتىر؟” دەپ قىزىق كورىپ, قاسىنا باردىم. جاڭاعى كى­سىنىڭ قولىندا اباي دومبىراسى بار, بىردەمەنى تىڭقىلداتىپ-تىڭقىلداتىپ تارتادى دا, ەڭكەيىپ قاعازعا بىرنارسە جازادى. سويتسەم, مۇقاڭ ء“بىرجان-سارا” وپەراسىنىڭ العاشقى نوتالارىن ءبىزدىڭ اۋىلدا جازىپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ ءجۇر ەكەن عوي. باسىندا سولاي دومبىرانىڭ, ارتىنان بىزدەر اربامەن جەتكىزىپ بەرگەن پيانينونىڭ كومەگىمەن جازدى. 1944 جىلى “وپەرانىڭ ءبىر اكتىسىن ءبىتىرىپ كەتىپتى” دەپ مۇعالىمدەر ايتىپ ءجۇردى. سول كەزدە نىعمەت بايماعامبەتوۆ مۇقان اعامەن بىرگە كەلىپ, قاسىندا جۇرگەن ەكەن. اقىرى, 1946 جىلى ء“بىرجان-سارا” قويىلدى. ەلدەگىلەر شۋىلداپ ءجۇردى: “الماتىدا ء“بىرجان سال” وپەراسى قويىلىپتى, جاقسى بولىپ شىعىپتى” دەپ. مۇقان اعامىز ول كەزدە ەلگە كەلگەن جوق. وسى جەردە ايتا كەتكەننىڭ ارتىق­تى­عى جوق, وپەرانىڭ اۋەلگى اتى ء“بىرجان سال” بولا­تىن. كۇلاش بايسەيىتوۆا اپامىز سارانىڭ بەينەسىن ەڭ العاش سومدادى عوي. سول كىسىنىڭ ۇسىنىسى, سۇراۋى بويىنشا 1947 جىلى وپەرانىڭ اتى ء“بىرجان-سارا” بولىپ وزگەرتىلدى دە, ساحنادا سول اتىمەن ءبىرجولاتا تۇراقتاپ قالدى. ء“بىرجان-سارا” وپەراسىنىڭ قالاي بولىپ شىققا­نىن وزدەرىڭ ەستىپ, كورىپ جۇرسىڭدەر. مەن “مىنا وپە­را انا وپەرادان ارتىق نەمەسە كەم” دەپ ايتپايمىن. ارقايسىسىنىڭ حالىققا جەتكىزەر ويى, لاززاتقا بولەر مۋزىكاسى بولادى. وپەرا 1946 جىلى ساحناعا شىقتى دەدىم عوي, قازىر ونىڭ قويىلعانىنا 60 جىلدان اسىپ كەتتى. ونداعان جىلدار بويىنا وپەرا تەاترىنىڭ ساحناسىنان تۇسپەي كەلە جاتقان ءتورت وپەرا بار, ولار: “قىز جىبەك”, “اباي”, ء“بىرجان-سارا”, “قامار سۇلۋ”. قالعاندارى بىردە ءتۇسىپ قالادى, بىردە قايتىپ ورالادى. وسى ءتورت وپەرا قازاقتىڭ ونەرىندە بەرەكەلى, قايىرلى بولىپ حالىققا جەتكەن, جۇعىمدى بولىپ جۇرگەن تۋىندىلار. اۆتور: ء“بىرجان-سارانى” العاش ساحناعا شىعارعان كىمدەر ەدى؟ ەركەعالي: ونى ەڭ العاش ساحناعا قويعان رەجيسسەر قۇرمانبەك جانداربەكوۆ بولاتىن. قا­زاقتىڭ سول كەزدەگى اسا دارىندى ۇلدارى مەن قىز­دارى انۋاربەك ۇمبەتباەۆ, بايعالي دوسىمجانوۆ, كۇلاش بايسەيىتوۆا, شابال بەيسەكوۆا جۇپ-جۇپ بولىپ ويناپ, باستى كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسىن جاساپ, وپەرانى العاش رەت جۇرت الدىنا, جارىققا شىعاردى. ستولياروۆ دەگەن ازامات وركەسترگە ديريجەرلىك ەتتى. نەناشەۆ دەگەن كەرەمەت تالانتتى سۋرەتشى بولعان ەدى, سول ساحنانى بەزەندىردى. وپەرا بىردەن-اق حالىققا دا, ماماندارعا دا ۇناپ, جۇرتتىڭ كوزايىمىنا اينالدى. شاماسى سول 1948 جىلدار بولسا كەرەك, ماسكەۋدەن ءبىر توپ كوميسسيا كەلىپ, وپەرانى تاماشالاپ, ونى ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتىعىنا لايىقتى دەپ باعالاپ كەتكەنى. سودان قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرىنىڭ باعى جانىپ, ء“بىرجان-سارا” وپەراسى كەلەسى 1949 جىلى ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولدى. ول ۋاقىتتا ستاليندىك سىيلىقتىڭ ءوزى ءۇش سا­تىلى بولاتىن. ءبىرىنشى ساتىسىنا – التىن مەدال, ەكىن­شى ساتىسىنا – كۇمىس مەدال, ءۇشىنشى ساتىسىنا قولا مەدال بەرىلەتىن. مۇقان اعامىز كۇمىس مە­دال­عا يە بولدى. كەيىن, ستالين ولگەننەن كەيىن ون­ىڭ اتىن كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى دەپ وزگەرتتى عوي. وسى جونىندە مەن ويلايمىن, قوعامدىق جۇيەدەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى بۇرىنعى ورىن العان تاريحي اتاۋلاردى وزگەرتىپ ايتۋ قاجەت پە, جوق پا دەپ. كەزىندە “ستاليندىك سىيلىق” دەدىك پە, سولاي قالسىن. “ستالينگراد مايدانى” دەدىك پە, سولاي قالسىن. مۇ­نىڭ ءوزى قوعامىمىزدىڭ تاريحى دا عوي. بىرەۋگە ۇنار, بىرەۋگە ۇناماس. بۇل جونىندەگى ءوز پىكىرىم وسىنداي. ال ەندى قازاق ونەرىنىڭ شاڭىراعىنىڭ بيىكتەۋى, شىققان بەلەسىنىڭ جۇرت نازارىن اۋدارا باستاۋى, ورلەۋ ءداۋىرى سول تۇستان باستالدى. سول كەزەڭدە برۋسيلوۆسكي “جاسا, قازاقستان!” دەگەن كانتاتاسىنا, افاناسەۆ سكريپكاعا ارناپ جازعان كونتسەرتىنە ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى اتاندى. مۇقاڭنان سوڭ ەكى جىلدان كەيىن, 1951 جىلى قۇدىس قوجامياروۆتىڭ “ريزۆانگۇل” دەگەن سيمفونيالىق پوەماسى دا سونداي اتاققا يە بولدى. اۆتور: ء“بىرجان-سارا” وپەراسىنىڭ ليبرەتتوسىن قاجىم جۇماليەۆ جازدى عوي. ەركەعالي: ءيا, تالانتتى ادەبيەتشى, عالىم, جازۋشى بولاتىن. قازاقتىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا ۇزاق جىلدار ۇستاز بولىپ, ءدارىس بەردى. كوپتەگەن شاكىرتتەر تاربيەلەدى. اۆتور: ەراعا, مۇقاڭ ء“بىرجان-ساراعا” كىرىسكەنگە دەيىن دە ءبىراز شىعارمالار جازعان عوي؟ ەركەعالي: مۇقاڭ كۇردەلى, ۇلكەن جانرلارعا كوشپەس بۇرىن العاشقىدا ءان جازۋمەن اينالىسادى. مىسالى, ونىڭ سوعىستىڭ باستاپقى كەزەڭىندە جازعان “بەسىك جىرى” دەگەن ءانى بار. وسى اندە انانىڭ بالاعا دەگەن ماحابباتى, مەيىرى, جۇرەگىنىڭ جىلۋى انىق اڭعارىلادى. بۇل ءان ءوزىنىڭ شىناي­ى­لىعىمەن باۋرايدى. سوعىس باستالا سالىسىمەن ول “سوق, بارابان!”, “جورىق”, “سەمسەر”, “تانيا تۋ­رالى جىر” سياقتى اندەرىن جازدى. بۇل شىعار­مالار حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ, ولارعا جىگەر بەرۋ ءۇشىن جازىلعان عوي. ولاردىڭ كەيبىرەۋى 1942 جىلى شىققان “كوتەرىل, ەر حالىق!” اتتى جيناققا كىرگەن. ونىڭ سول جىلداردا جازعان “كەستەلى ورا­مال”, “توس مەنى, توس” سياقتى اندەرى مايداندا جۇرگەن ازامات­تاردىڭ اۋىلدا قالعان قاراكوز قارىنداستارىنا جازعان حاتى ءتارىزدى, بەرگەن ۋادەسى سەكىلدى, سولاردىڭ ماحابباتتارىنىڭ شىرقى­راپ شىققان داۋىسى سياقتى بولىپ ەستىلەتىن. بۇل ءان­دەر­دە كۇيرەكتىك, جىلاپ-سىقتاۋ جوق, بىراق مايداندا جۇرگەن جاۋىنگەردىڭ سۇيگەن جارىنا دەگەن قۇشتارلىق سەزىمى, ءارى قايتا ورالامىن با, ورالمايمىن با, بۇل دۇنيەدە قايتا كەزدەسەمىز بە, جوق پا دەگەن ساعىنىش سازى بار. ولاردىڭ سول كەزدەردە جالپى جۇرتشى­لىقتىڭ ەڭ سۇيىكتى اندەرىنە اينالىپ, ماحاببات گيمنى سياقتى بولىپ كەتكەنىن بىزدەر بىلەمىز. ال ەندى قازىر “توس مەنى, توستى” دا, “كەستەلى ورا­مال­دى” دا وسى كۇنگى انشىلەردىڭ كوبى ايتا المايدى, ايتا بىلمەيدى, ايتىپ تا جۇرگەن جوق. مۇقاڭنىڭ جاڭاعى اتالعان ەكى ءانى, سوعىستان كەيىنگى جىلداردا جازعان “مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن”, “اقمارال, سۇلۋ ەركەم-اي”, “جاستار ءۆالسى” سياقتى اندەرى قۋاتتىلىعى, اسەر­لىلىگى جاعىنان ءان دەپ اتالاتىن ۇلكەن كاسىبي ونەردىڭ شوقتىعى بيىك شىعارمالارى ەكەنى ءسوزسىز. ءوزىنىڭ وسى تۋىندىلارى ارقىلى ول ءان مادەنيەتىمىزدى جوعارى ساتىعا كوتە­رىپ تاستاعان ەدى دەپ ايتا الامىز. ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن كەزىندە مۇقان اعام “رو­مانس” دەپ اتاپ, سۇلتانماحمۇتتىڭ: كوپ ءجۇردىم, شىدايىن دەپ ىشتەن جانىپ, كەيدە ولاي, كەيدە بىلاي ويعا قالىپ, – دەپ باستالاتىن ولەڭىنە ادەمى اۋەن جازعان. ول كىسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى بۇرىنعى ءبىر جازعانىن كەيدە باسقا جەردە دە قولدانا سالاتىن. سونى كەيىن ء“بىرجان-سارا­داعى” جانبوتانىڭ ارياسى ەتىپ قايتا پايدالاندى عوي. ال ول اۋەل باستا سۇلتانماحمۇتتىڭ ولەڭىنە جا­زىل­عان رومانس ەدى. يتاليانىڭ دونيتسەتتي دەگەن كوم­­پوزيتورى بولعان, 17 عاسىردىڭ اياعى 18 عا­سىر­دىڭ باسىندا. الپىستان ارتىق وپەرا جازىپ كەتكەن. اۆتور: الپىس وپەرا دەگەن ماسقارا كوپ قوي. ەركەعالي: ءتىپتى 68 بولۋى كەرەك شىندىعىندا. سوندا سول كىسىنىڭ اۋەندەرى ءبىر وپەرادان ەكىنشى وپەراعا كوشىپ جۇرە بەرەدى ەكەن. “مىناۋ انا وپەرادا بولىپ ەدى عوي” دەسە, “وندا تۇرعان نە بار, مۋزىكا مەنىكى عوي, قايدا قويسام ءوز ەركىم”, – دەيتىن كورىنەدى. مۇقان اعام دا سولاي بولاتىن. جالپى, وتە تالانتتى ادام عوي. سودان كەيىن اپىر-توپىر داڭ­عىر­لاتىپ, رويالدە ويناپ, كوپىرتىپ جازا بەرمەگەن. الدىمەن بىرنارسەنى جازىپ قويىپ, ەرتەڭىنە, نە ءبىر-ەكى كۇننەن كەيىن قايتادان قاراپ, ءيىن قاندىرىپ, بىلايشا ايتقاندا كادىمگى زەرگەر سياقتى جۇمىس ىستەيتىن. ول جاعىنان مۇقان اعامىز عابيتكە ۇقسايتىن. عابەڭ دە سولاي عوي. ول كىسى دە كوپىرتىپ جازبايتىن, ال جازعان دۇنيەسىنە وتە تياناقتى ەدى. سوزدەردىڭ ورنىن اۋىستىرۋعا, ءيا بولماسا ءبىر ءسوزدى الىپ تاستاۋعا بولمايدى ول كىسىدە. شەبەرلىگى كەرەمەت. كوپ جازبايدى, بىراق كوپ ويلانىپ بارىپ جازاتىن. ەكەۋىندە ءبىر ۇقساستىق بار ەدى. تالعامپازدىقتارى دا كەلەتىن. وزدەرىنە بيىك تالاپ قويا بىلەتىن. اپىر-توپىر جازىپ, سياسى كەپپەي جاتىپ, ءبىر جاققا اپارىپ وتكىزىپ, سودان شىعا سالىپ العان گونورارىنا اراعىن ءىشىپ جۇرەتىندەر دە بار عوي. مۇقان اعامىز سابىرلى كىسى ەدى, كۇلگەندە دە ءبىز سياقتى قارقىلداپ كۇلمەيتىن ەدى. ول كىسىنىڭ قارقىلداپ, نە ساڭقىلداپ كۇلگەنىن ءبىر رەت تە ەستىگەن ەمەسپىن. وڭ جاق ەزۋىن اقىرىن عانا تارتىپ, جىميىپ قانا قوياتىن. سىرىن شاشپايتىن ادام ەدى. عابەڭ دە اشۋلانسا دا, راقاتتانىپ قۋانسا دا ارتىق ءبىر ءسوز ايتپايتىن ەدى عوي. “پالەن ەكەنسىڭ, تۇگەن ەكەنسىڭ” دەپ بىرەۋدى بالاعاتتاپ, داتتاپ جاتقانىن ەستىگەن ەمەسپىن. اشۋلانسا, ارينە, قاتتى اشۋلاناتىن. اۆتور: ەراعا, ءسىز كونسەرۆاتوريانى بىتىرگەن سوڭ ماسكەۋدە اسپيرانتۋرادا وقىدىڭىز. سول جىلداردا ۇيلەندىڭىز. الماتىعا قايتىپ كەلگەن سوڭ 1958 جىلى كونسەرۆاتوريانىڭ فولكلور كابينەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەي باستادىڭىز. سول جىلداردا مۇقاڭمەن كەزدەسكەن, ارالاسقان كەزدەرىڭىز بولعان شىعار؟ ەركەعالي: بولدى عوي. سول 1958 جىلدىڭ قىسىنا قاراي مۇقاڭ: “ماعان كەلىپ جولىعىپ كەتسىن”, دەپ سالەم ايتىپتى. شاقىرعان سوڭ باردىم. ابىلايحان مەن قۇرمانعازىنىڭ جوعارعى جاعىندا مەموريالدى تاقتاسى تۇر عوي, سول ۇيدە تۇراتىن. كەلىپ ەدىم, سالەمىمدى الدى دا: – ءاي, سەن ەلگە بارىپ قايتپايسىڭ با؟ – دەپ سۇرادى. – مۇقان اعا, قىستىڭ كوزى قىراۋدا نە بار؟ – دەدىم. – ونىڭ ءمانىسى بار. مەنى دەپۋتات ەتىپ سايلايىن دەپ جاتىر. سەن ماعان ەرىپ جۇرەسىڭ. باسقا دا الىپ باراتىن جىگىتتەر بولسا ايتارسىڭ, – دەدى. – دەپۋتات بولاتىن ءسىزسىز, مەن نە بىتىرەمىن؟ – دەدىم. – سەن دەپۋتاتتىڭ اتقوسشىسى بولاسىڭ, – دەدى مۇقان اعام ميىعىنان جىميىپ. – ال, بولايىق. سوندا مەنىڭ نە ىستەۋىم كەرەك؟ – دەپ سۇرادىم. – دەپۋتاتتىڭ اتقوسشىسى بىلاي بولادى, – دەپ ول كىسى ءسوزىن جالعادى. – مەن ۇيىقتاسام, سەن ۇيىقتاماي وتىراسىڭ. مەن تاماق ىشكەندە, سەن تاماققا قارامايسىڭ. ءسوز سويلەۋگە كەلگەندە مەن سويلەمەيمىن, سەن سويلەيسىڭ. تريبۋناعا شىعۋ كەرەك بولسا, تريبۋناعا شىعاسىڭ. حالىقتىڭ الدىندا سويلەۋ كەرەك بولسا, حالىقتىڭ الدىندا سويلەيسىڭ. وتىرعان جەردە ايتۋ كەرەك بولسا, وتىرعان جەردە ايتاسىڭ. ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن مەنى ماداقتاپ, ماقتاي بەرەسىڭ, ماقتاي بەرەسىڭ. مىنە, سەنىڭ نەگىزگى جۇمىسىڭ وسى, – دەدى. قالجىڭباس كىسى بولاتىن, ماعان قالجىڭداپ وتىر عوي. سودان پويىزعا ءمىنىپ, ءجۇرىپ كەتتىك. بورىلىتوبەگە كەلدىك, لەپسىگە. ول ۋاقىتتا اۋدان كەزى. اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇسىپبەكوۆ دەگەن كىسى ءبىزدى كۇتىپ تۇر ەكەن. بوران دەگەن ۇلىپ تۇر. لەپسىنىڭ بورانى قيىن بولادى. قيىرشىق قار مەن توپىراق ەكەۋى قوسىلىپ ۇشقاندا كادىمگى ناجداك قاعاز سەكىلدى بەت-اۋزىڭدى وسىپ جىبەرەدى. اۆتور: سونى قازاقشا ءزىمپارا قاعاز دەپ ءجۇرمىز. ەركەعالي: ءيا, سول ءزىمپارا قاعاز سەكىلدى. سودان كەلدىك. راسىندا دا, بارلىعى مۇقاڭنىڭ ايت­قانىنداي بولدى. اۋداننىڭ ورتالىعىندا قۇ­لايىن دەپ تۇرعان, ناشار ءبىر مادەنيەت ءۇيى بار ەكەن. سوندا جينالىس ءوتتى. مەن مۇقاڭنىڭ سەنىم ارتقان ادامى رەتىندە تولەباەۆ دەگەن كىم, قاي جەردە تۋدى, نە ءبىتىردى, نە جازدى دەگەندى سالدىرلاتىپ ۇرىپ جاتىر­مىن. ول كىسى ءبىرىنشى رەت جامبىل وبلىسىنان دەپۋتات بولعان ەدى. ەندى ەكىنشى رەت ءوز ەلىنەن دەپۋتات بولعالى تۇر... ءسويتىپ اعامدى قولپاشتاپ بارىپ قايتقانمىن سول جولى. سول كەزدە جانتايىپ جاتا بەرەتىن كوبىنە. تىلەۋكە دەگەن اتالاس اعاسى بار ەدى, سونىڭ ۇيىندە بولدىق, باسقا ۇيلەردە بولدىق. قىستىڭ كۇنى بالقاشتىڭ باۋىرىندا, وزەندەردىڭ جاعاسىندا وتىرعان ەل سوعىمعا كوبىنە سيىر سويادى, سيىردىڭ ەتى كوجە-قاتىققا جاقسى بولادى دەپ. سول جولى انىق بايقاعانىم, ول كىسى كەيبىرەۋلەرگە ۇقساپ ارتىق سويلەپ, ارتىق ۋادە بەرگەندى ۇناتپايدى ەكەن. ءوزىنىڭ اۋىلى “ۇلگى” كولحوزىندا سويلەگەن ءسوزى ەسىمدە. – الدىن الا ايتىپ قويايىن, سەندەرگە دەپۋتات بولعان سوڭ وسى “ۇلگىنىڭ” قۇمىن كوشىرىپ جىبەرەمىن, ءۇي سالىپ بەرەمىن, وسى ارانى گۇلستانعا اينالدى­را­مىن دەپ ايتا المايمىن. ەگەر سايلاعان دەپۋتاتىمىز “ۇلگىنىڭ” بەلەس قۇمدارىن كوشىرىپ تاستاۋعا ءتيىس دەسەڭدەر, وندا سايلاماي-اق قويىڭدار, – دەپ ك ۇلىپ, وزگەلەردى دە كۇلدىرگەن ەدى, جارىقتىق. سودان تاعى ءبىراز ۋاقىت وتكەندە, كەلەسى 1959 جىلى مۇقان اعام مەنى قايتا شاقىردى. قانشا دەگەنمەن اۋدانىمىز ءبىر, اۋىلىمىز ءبىر, ءىش تارتاتىن بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ انا جەردە, مىنا جەردە ەپتەپ اتاعىم شىعا باستاعان. 1955 جىلى موسكۆادا وتكەن ستۋدەنت كومپوزيتورلاردىڭ كونكۋرسىنا قاتىسىپ, “نا زوۆ ابايا” دەپ اتاپ, فورتەپيانوعا جازعان پوەماما ءبىرىنشى ورىن العانمىن. ودان كەيىن “امانگەلدى” دەگەن پوەمامدى جازدىم. سولار دا ەسىندە بولسا كەرەك. شاقىرعان سوڭ باردىم. “سەن نە ىستەپ ءجۇرسىڭ؟” دەپ سۇرادى. ول ۋاقىتتا كونسەرۆا­تو­ريادا وركەسترلەۋدەن ساباق بەرەتىنمىن. سودان ايتتى: – سەن ەرتەڭ مينيسترلىككە بار, بەكتەمباي قوسى­موۆ دەگەن ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنا جولىق. سەن مىنا جامبىل اتىنداعى فيلارمونياعا كوركەمدىك جەتەكشى بولاسىڭ, – دەدى. شوشىپ كەتتىم. – مۇقان اعا, مەنىڭ شامام كەلمەيدى وعان, – دەپ وي­باي سالدىم. ول ۋاقىتتا بالەن انسامبل, تۇگەن انسامبل دەگەندەر جوق. قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستر دە, سيمفونيالىق وركەستر دە, حور كاپەللاسى دا, ليديا گريگورەۆنا چەرنىشەۆا دەگەن ايەل قۇرعان ءان جانە بي ءانسامبلى دە, بارلىعى ءبىر فيلارمونيادا بولاتىن. جۇزدەن ارتىق سوليستەرى بار. بەلگىلى انشىلەر جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, قالي بايجانوۆ, قوسىمجان باباقوۆ, ا. ءابى­شەۆ (تولىق اتى قازىر ەسىمە تۇسپەي تۇر), ءالي نۇعى­مانوۆ, جامال وماروۆا, رابيعا ەسىمجانوۆا, روزا باع­لا­نوۆا, بيشىلەر شارا جانداربەكوۆا اپام, كەشەگى نۇر­سۇلۋ تاپالوۆا اپام, تاعى باسقالار, قوبىزشىلار, ءبارى سوندا ءبىر-اق جەردە. 300-دەن اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. مۇقان اعام وڭ جاق ميىعىمەن عانا اقى­رىن­داپ “يھ” دەپ كۇلەتىن ەدى, جارىقتىق. سول ادەتىمەن “يھ” دەدى. – وندا جۇرگەندەردىڭ توقسان پايىزىنىڭ سەنىڭ ءبىلىمىڭنىڭ جارتى­سىنداي بىلىمدەرى جوق. باسقارىپ كەتە­سىڭ, باراسىڭ, – دەدى. – ولاردىڭ ءىش­ىن­دەگى­لەردىڭ قاي­سىسى كونسەرۆا­تو­ريا­نى ءبىتىرىپتى, قايسىسى اسپي­ران­تۋ­رانى ءبىتىرىپتى؟ – دەدى. ودان ءارى قارسىلاسىپ ءۇن­دە­مەدىم. كەتىپ قالدىم. ەرتەڭ پالەن ۋاقىتتا بار دەدى. باردىم. وسى مىنا گوگول مەن قازىرگى 8 ناۋرىز كوشەسىنىڭ بۇرى­شىندا ەكى قاباتتى كىرپىش ءۇي بولدى عوي, بەر جاعىنداعى اعاش ءۇي كەيىن قوسىلدى. ول كەزدە سول اعاش ءۇي اۋىل شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىنىڭ جاتاقحاناسى بولاتىن-دى. كەلدىم. ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنىڭ شاعىنداۋ عانا قابىلداۋ بولمەسى بار ەكەن. كىردىم. وتىردىم. بىرەۋ كىرىپ جاتىر, بىرەۋ شىعىپ جاتىر. قابىلداۋ بولمەسىندە وتىرعان ايەلگە: “مەن بەك­تەمباي اعاعا كەلىپ ەدىم, راحما­ديەۆ كەلدى دەپ ايتى­ڭىز­شى”, دەدىم. راحما­ديەۆتى كىم بىلەدى ول ۋاقىتتا. سو­دان ءبىر ۋاقىتتا “كىرسىن” دەپتى. كىردىم. “سا­لاۋ­ما­لەي­كۇم” دەپ سالەم بەردىم. ءوزى شا­عىنداۋ عانا, ارىقتاۋ كەلگەن, ىقشامدى, قول­توقپاقتاي قاراتورى ازامات ەكەن. مىنەزى شاقارلاۋ بولسا كەرەك. سالەمىمە جاۋاپ بەرمەستەن: – نەمەنە, سەن بەسىكتەن بەلىڭ شىقپاي جاتىپ ەل باسقارىپ, حۋدوجەستۆەننىي رۋكوۆوديتەل بول­عىڭ كەلەتىن كورىنەدى عوي, – دەپ دۇرسە قويا بەردى. ءوزىم دە جۇرەكسىنە-جۇرەكسىنە كەلگەن ەدىم. شوشىپ قالدىم. – مۇقان اعا جىبەرىپ ەدى, وندا مەن كەتتىم. بەكە, مەنىڭ ونداي ويىم جوق ەدى. مۇقان سىزگە بار دەگەن سوڭ كەلىپ ەدىم, – دەپ, اينالىپ كەتىپ بارا جاتىر ەدىم, ء“اي, توقتا” دەدى. “مىنەزىڭ شاپشاڭ ەكەن عوي”, – دەدى. ۇندەگەن جوقپىن. “وتىر” دەدى. وتىردىم. – مۇقان ەكەۋىمىز كەلىسكەنبىز, ەرتەڭ ءوزىم الىپ بارامىن, ۇجىممەن تانىستىرامىن. بىراق شاپ­شاڭدىقتى قوي, ول ارادا كىمدەر بار ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ ولارمەن شاپشاڭدىق كورسەتۋگە بولمايدى, – دەدى. بايقاساڭىز, ءبىر اۋىز سوزبەنەن ماعان ۇلكەن ۇلگى كورسەتىپ وتىر عوي, كىم بولۋىم كەرەك, قالاي سويلەۋىم كەرەكتىگىن. ءسويتىپ, فيلارمونياعا كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ كەتكەنمىن. اۆتور: وتكەندە, ءبىر اڭگىمەڭىزدە مۇقان اعامىز ءوزىنىڭ كەيبىر قاتار-قۇربىلارىمەن ازىلدەسىپ جۇرە­تىنىن ايتقان ەدىڭىز. اسىرەسە شاكەن ايمانوۆ ەكەۋى كوبىرەك ازىلدەسەتىن دەگەنسىز. بويى بيىكتەۋ, دەنەسى دە, اياقكيىمى دە ۇلكەنىرەك شاكەن كەزدەسىپ قالعان جەردە كوبىنەسە مۇقاڭدى يىقپەن قاعىپ: “بويدى قارا, ءتۇردى قارا, اياقتاعى كيىمدى قارا”, دەپ ءتيىسىپ وينايتىنىن ايتقانسىز. ول ەكەۋى جونىندە قانابەك بايسەيىتوۆ مارقۇم كۇلدىرگى اڭگىمە ايتاتىن ەدى دەگەنسىز. سول اڭگىمەنى وسى جەردە ايتىپ بەرىڭىزشى. ەركەعالي: جالپى, مۇقان اعام جايشىلىقتا, ادەت­تە قارقىلداپ ك ۇلىپ, جارقىلداپ جۇرمەۋشى ەدى دەدىم عوي. ءوزى دە, ءسوزى دە سابىرلى بولاتىن. وڭ جاق ەزۋىمەن جايلاپ قانا “يھ” دەپ كۇلەتىنىن ايتقانمىن. بار كۇلكىسى سول. قازاقشا ايتقاندا, شاراسىنان اسپايدى, تاسپايدى. بىرەۋلەرگە جاراتپاي قاراپ, كوكىرەگىن كەرمەيتىن ەدى. بويى بيىك ەمەس, ورتاشالاۋ بولاتىن. شاكەن ەكەۋى قۇرداستاۋ ەدى. شاكەن 1914 جىلعى دا, مۇقان اعام 1913 جىلعى عوي. ەكەۋى كەزدەسكەن جەردە كوبىنە الدىمەن شاكەن ءتيىسىپ, وينايتىن. قانابەك بايسەيىتوۆ مارقۇم مۇقان مەن شاكەن تۋرالى كۇلدىرگى اڭگىمە ايتاتىن. جامبىل تۋرالى كينو قويعاندا ءبارىمىز لەنينگرادتا بىرگە بولىپ, “استوريا” دەگەن قوناق ۇيدە جاتتىق دەيتىن. سوندا قانەكەڭە ۇلكەن ءبىر ليۋكس بولمە تيسە كەرەك, ءوزىنىڭ ايتۋىنشا كەڭدىگى – اتشاپتىرىم. سول بولمەدە قانەكەڭە كەلگەن جىگىتتەر, ىشىندە مۇقان مەن شاكەن دە بار, ءشاي-پاي ءىشىپ, تاماق ءىشىپ, باسقاسىن ءىشىپ, دۋىلداسىپ وتىرادى عوي. ءبىرازدان كەيىن جىگىتتەردىڭ قايسىبىرى قىزا باستايدى. ءبىر ۋاقىتتا ادەتىنشە شاكەن مۇقانعا سوقتىعىڭقىراپ, قاتتى­راق قالجىڭداپ, كەيدە ءتىپتى جانىنا باتاتىنداي دا ءسوز ايتىپ وتىردى دەيدى. بىراق مۇقان ولاردى شىبىن شاققان قۇرلى كورمەي, جايباراقات, سابىرلى قالپىنان وزگەرمەپتى. سودان باسىما وسىلاردى ءبىر كۇرەستىرىپ كورەيىنشى دەگەن وي كەلدى. ء“اي, شاكەن, مىنا مۇقانمەن كۇرەسەسىڭ بە؟” – دەپ سۇرادىم دەيدى. مۇقان اعام اقىرىنداپ, وڭ جاق ەزۋىمەن جىميىپتى دا قويىپتى. ال شاكەن “كۇرەسەمىن” دەپ جۇلقىنىپ شىقتى دەيدى. شاكەن ەندى بويى بيىكتەۋ, اقسارىلاۋ كەلگەن, ۇلكەن, سۇيەك­تى ادام عوي. مۇقان وعان قاراعاندا شاعىنداۋ دە­نە­لى. سول تۇرىنە قاراماستان, ول دا تارتىنا قوي­ماپ­تى. سودان ەكەۋى ورتاعا شىعىپ, كۇرەسىپ كەتىپتى. ءبىر ۋاقىتتا مۇقان اعامىز انانىڭ باۋىرىنا كىرىپ كە­تىپ, شالىپ جىبەرىپ, كىلەمنىڭ ۇستىنە سارت ەتكىزىپ جىعادى دا, ۇستىنە شىعىپ, كەۋدەسىن باسا قالادى. سوندا اناۋ: “تۇر, تۇر, قاپىدا كەتتىم, سەن دۇرىس جا­ساعان جوقسىڭ, قايتا كۇرەسەمىز”, دەيدى نامىس­تا­نىپ. “سوسىن مەن دە قالجىڭداپ, كۇلدىرىپ, جا­راي­دى, قايتا كۇرەسىڭدەر دەپ ەدىم, ەكەۋى قايتا كۇرەستى” دەيتىن كورىنەدى قانابەك اعامىز. مۇقان ەكى قولىمەن قارسىلاسىنىڭ شابىنان تىرەپ تۇرىپ الادى, وزىنە جاقىنداتپايدى. اناعان شالعىز­بايدى, باۋىرىنا قاراي تارتقىزبايدى. شاكەن ونى جىعام دەپ ارى بۇلقىندى, بەرى بۇلقىندى, ءسويتىپ جۇرگەندە ءوزى كەلىپ قاقپانعا ءتۇسىپ قالدى. قولايلى ءبىر ساتتە مۇقان قايتادان ىشكە كىرىپ كەتىپ, شالىپ جىبەرىپ, ىڭق ەتكىزىپ جەرگە ۇردى دەيدى. “مۇقاننىڭ پالۋاندىعىن سوندا كوردىم”, – دەيتىن ەدى قانەكەڭ. سودان سوڭ: ء“اي, مۇقان, مەنىمەن كۇرەسەسىڭ بە؟” – دەپ سۇرادىم دەيدى. مۇقان كۇلدى دەيدى: “قانەكە, مەن اعامنىڭ جاعاسىنان الىپ كورگەن جوقپىن, المايتىن دا شىعارمىن. ايتپەسە كوردىڭىز عوي, مىنانى نە قىلعانىمدى”, – دەپ. ال, قانە­كەڭنىڭ ءوزى ەندى ءىرى دەنەلى, ءزىل عوي. ء“زىل” دەگەن ءسوزدى بىلەسىڭ بە؟ ء“پىل” دەگەن بولادى, ء“زىل” دەگەن بولادى. ول انا بەگەموت. سونداي ەپيزودتار ەسكە تۇسەدى. اۆتور: قازاقتار, ادەتتە, ء“زىل باتپان” دەيدى, “زىلدەي اۋىر” دەيدى. ەركەعالي: مىنە, سول سوزدەن شىققان, سۋسيىردى ايتقان. اۆتور: قازىر قاي سوزدىك ەكەنى ەسىمدە جوق, سو­­لاردىڭ بىرىندە ء“زىل” دەپ وتە-وتە ەرتەدە ءومىر ءسۇر­گەن, قازىر جوعالىپ كەتكەن “مامونت” دەگەندى ايتادى دەپ جازىلعانى ەستە قالىپتى. سوندا مەن ويلاعان ەدىم, مامونتتار ءومىر سۇرگەن كەزدە قازاقتار, قازاق ءتىلى بولدى ما ەكەن دەپ. ال “بەگەموتتىڭ” قازاق­شاسى سوزدىكتەردىڭ بارىندە “بەگەموت” بولىپ ءجۇر. ءسىز قازىر وسى سوزگە ەكى بىردەي ادەمى بالاما ايت­تى­ڭىز. “سۋسيىر” دەگەنىڭىز قانداي جاقسى, ء“زىل” دەپ اتاسا دا جامان ەمەس, بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا ءسوز­دىكتەرىمىزگە “بەگەموتتى” “سۋسيىر”, نەمەسە ء“زىل” دەپ اۋدارىپ ەنگىزسە دۇرىس بولار ەدى دەپ ويلايمىن. ەركەعالي: ونى ەندى وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر. مەن “بەگەموتتى” بۇرىننان ء“زىل” دەپ جۇرگەن اداممىن. سەن جازۋشى, ادەبيەتشى, اۋدارماشىسىڭ, ءبىراز جىل تەرمينكومعا دا مۇشە بولدىڭ. سولاي ەتىپ سوزدىكتەرگە ەنگىزسەڭدەر, تىلىمىزگە تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ كەتەرىنە كۇمانىم جوق. اۆتور: وتكەن عاسىرداعى قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىر ەرمەگى كارتا ويناۋ بولعانى بەلگىلى. بۇل جونىنەن العاندا مۇقان اعامىز قانداي ەدى؟ ەركەعالي: ول كىسى كارتا ويناۋعا سونشالىقتى قۇمار بولعان دەپ ايتا المايمىن. راس, وزگەلەر سياقتى وينايتىن. كەيدە ۇتاتىن. كەيدە ۇتىلاتىن. وسىعان بايلانىستى ءوزىمنىڭ ءومىر بويعى ءبىر وكىنىشىمدى دە ايتايىن ەندى. كەيدە ويىما ءتۇسىپ كەتسە وسى كۇنگە دەيىن قاپالانامىن. 1960 جىلى ساكەن ماماجانوۆيچ كەنجەباەۆ دەگەن ازامات كونسەرۆاتوريادا قوعامدىق عىلىمدار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن, ءارى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولاتىن. ءوزى مۇقاڭدى جاقسى كورەتىن, جاقىن جۇرەتىن. سول ۋاقىتتا وزەن جاعاسىندا كومپوزيتورلار ءۇشىن سالىنعان ساياجايلار بولدى. ۇزىنشا, قورجىنباس ەتىپ سالىنعان ءبىر قاباتتى ۇيلەر, سونىڭ ءبىر جاعىندا ءبىر, ەكىنشى جاعىندا ەكىنشى كومپوزيتوردىڭ وتباسىلارى تۇراتىن. سول ارادا جۇبانوۆتىڭ دا, مۇقاننىڭ دا ساياجايلارى بولدى. سودان مۇقاڭ ساكەن ماما­جا­نو­ۆيچكە: “سەن انا سارى ۇلدى الىپ كەل, كارتا وينايىق”, دەپتى. كەلدىك, ءوزى سول كەزدە اۋىرىڭقىراپ جۇرگەن كەزى ەكەن. داريعا جەڭگەمىز اناۋ-مىناۋ بىردەمەلەرىن دايىنداپتى. ونىڭ ويى – جورا-جولداستارى مۇقاڭنىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, اڭگىمە ايتىپ, كارتا ويناپ وتىرسىن دەگەن عوي. كارتا وينادىق, وسى ۋاقىتقا شەيىن وكىنەتىنىم, بىزدەن كەتكەن ءبىر ابەستىك, مۇقاندى ۇتىپ الدىق قوي ەكەۋ­مىز. ء“اي, داريعا, اقشا اكەل, مىنالاردىڭ اقشاسىن بەرەيىك”, دەدى. ءالى كۇنگە دەيىن جۇرەگىمە تىكەندەي بولىپ قادالعان ءسوز, اقشانى بەرىپ بولعاننان كەيىن, ءبىز شىعىپ بارا جاتقاندا: ء“ا, قۇداي-اي, كورسەت­پەگەنىڭ وسى ما ەدى. باسقاسىنىڭ ءبارىن ايتپاعاندا, كارتادان دا ۇتىلاتىن بولدىم عوي, سور بولعاندا”, – دەدى. سونى كەرەمەت رەنىشپەن ايتتى. سوندا عوي, توقتاساقشى. كەرى ورالساقشى. اقشاسىن قايتارىپ بەرسەكشى. اتتەگەن-اي... اقشاسى دا قۇرىسىن, بىزدىكى ءبىر ابەستىك بولعان ەكەن-اۋ. ۇتىلا سالساق قايتەر ەدى. سودان العان ءبىر 5-10 سوم نەگە جارايتىن ەدى دەپ وسى ۋاقىتقا دەيىن وكىنەمىن. سول جىلى 1-2 ايدان كەيىن قايتىس بولدى, ءساۋىردىڭ ەكىسىندە. سودان بەرى, مىنەكي, ەلۋ جىل ءوتىپ كەتكەن ەكەن. سول ءبىر وكىنىشتى جاعداي ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. اۆتور: جالپى, مۇقان تولەباەۆتىڭ شىعارما­شى­لىعى دەگەندە ويىڭىزعا نە تۇسەدى؟ ەركەعالي: ول كىسى تاڭداماي, تالعاماي, كوپ جازبايتىن ەدى. ءبىر نارسەنى جازۋ ءۇشىن كوپ ويلانىپ, كوپ تولعاناتىن بولسا كەرەك. كەيدە بىردەمەگە جۇمساعىسى كەلسە, مەنى شاقىرىپ الىپ تۇراتىن. قاي ۋاقىتتا كەلسەم دە ديۆانىندا جانتايىپ جاتادى, نە ءۇيدىڭ ىشىندە ەكى قولىن ارتىنا سالىپ, ويلانىپ جۇرەدى. سويتسەم, ءبىز كوبىنە رويالدا وتىرىپ الىپ توقپاقتاي بەرەمىز عوي, ول كىسى ولاي ەمەس ەكەن. ءاربىر ينتوناتسيانى, ءاربىر مۋزىكالىق فرازانى ىشتەي قايتالاپ, ەسەپتەپ ولشەپ, بەزبەنگە سالىپ بارىپ قانا قاعازعا تۇسىرەدى ەكەن عوي. “قوزى كورپەش” وپەراسىن ءبىتىرىپ كەتۋى كەرەك ەدى, سونى بىتىرە الماي, كوز جۇمدى. بىراق ونىسىن جالقاۋلىق دەپ ايتۋعا بولمايدى. ول كىسى ەش ۋاقىتتا جالقاۋ بولعان جوق. تەك تالعامى, وزىنە قوياتىن تالابى وتە جوعارى بولاتىن. سوندىقتان مۇقان اعا وڭدى-سولدى لەپىرتىپ, جازا بەرۋگە بارمايتىن. كەيىنگى جىلدارى عانا بەلەڭ الدى عوي, اقىنداردىڭ توم-توم ولەڭ شىعاراتىنى, كومپوزيتورلاردىڭ توم-توم قىلىپ ءان جازاتىنى. “اسەت بەيسەۋوۆ قانداي تالانتتى جىگىت, 500 ءان جازىپ قالدىرىپتى” دەگەندە مەن تاڭ قالدىم. اپىراي, ءبىرجان, اقان, سەگىز سەرى, ۇكىلى ىبىراي, اسەت, جاياۋ مۇسا ءبارى بىرىگىپ 500 ءان جازعان جوق ەدى. مىناۋ ءبىر بۇرىن بولماعان نارسە ەكەن دەدىم. مەن اسەتتى 500 ءان جازبادى دەپ ايتايىن وتىرعان جوقپىن. بۇل نەتكەن جازعىش دەپ قىزعانىپ تا وتىرعان جوقپىن. بىراق سونشا ءاندى ەلەپ-ەكشەمەي كىتاپ قىلىپ شى­عا­رۋى – ءوزىنىڭ ونەرىنە اسا بيىك تالعاممەن, جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراماعان­دىعىنان-اۋ دەگەن وي كەلدى. اۆتور: ول كىتاپ اسەت قايتىس بول­عاننان كەيىن قۇراستىرىلعان. ارتىندا قالعان مۇراسى تاسقا باسىلىپ تۇرسىن دەگەن ويدان شىققان عوي. كەرەگى الىنادى, كەرەك ەمەسى قالادى. ەركەعالي: قازىر “قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ونەرى” دەگەن كىتاپتى وقىپ جاتىرمىن. جاياۋ مۇسانى وقى­دىم, ۇكىلى ىبىرايدى وقىدىم, ءبىرجاندى, اقاندى وقىدىم. ارقايسىسىنىڭ ار­تىن­دا قالعان 20 شاقتى اندەرى ايتى­لادى. ءارى كەتسە وتىز ءان. سول جيىرما-وتىزدىڭ ون شاقتىسى عانا مىقتى اندەر. مەنىڭ باي­قاۋىمشا, كەيىنگى جىلداردا كومپوزي­تورلار دا, اقىندار دا ءۇستى-ۇستىنە توپەلەپ جازا بەرسەك دەگەن قا­عي­داعا بوي ۇرىپ كەتكەن سياقتى. سول ءۇردىس ءالى دە بار. مۇقاڭ قولعا الىپ جازا باستاعان “قوزى كورپەش­تىڭ” ءبىرىنشى كورىنىسى بىتكەن دۇنيە سياقتى, ەكىنشى كورىنىسىنىڭ دە ءبىراز جەرىن اياقتاپتى. قالعاندارى ەسكيز كۇيىندە. مۇقان اعامنىڭ جانە ءبىر ەرەكشەلىگى, ونە بويى جانىنان تاستامايتىن ءبىر بلوكنوتى بولاتىن. سول بلوكنوتقا قوزىنىڭ, باياننىڭ, قارابايدىڭ, قوداردىڭ ارياسى دەپ, ليبرەتتوسىن دا سوعان ىڭعايلاپ, ءوزى جوندەپ, تۇزەتىپ جازىپ قويادى ەكەن. بۇل ەندى مۇقاڭنىڭ ميىندا قاي ۋاقىتتا بولسا دا, قاي جەردە جۇرسە دە تۆورچەستۆولىق پروتسەستەردىڭ توقتاماي ءجۇرىپ جاتاتىنىن كورسەتەتىن نارسە عوي. ال ەندى ليبرەتتومەن سولاي جۇمىس ىستەۋ كومپوزيتور­لاردىڭ بارىنە ءتان قاسيەت. ونداي قاسيەت بىزدە دە بار. ويتكەنى “ابىلاي حان” بولسىن, “الپامىس” بولسىن, باسقاسى بولسىن, كوڭىلىڭدە تۋعان اۋەن ءار ۋاقىتتا جازىلعان ليبرەتتومەن بىردەي بولىپ شىعا بەرمەيدى. سونداي كەزدە ليبرەتتونى ىقشامدايسىڭ, شاعىنداي­سىڭ. كەيبىر ءسوز ورنىن تابا الماي قالادى, كەيبىر جولداردىڭ بۋىن سانىن وزگەرتەسىڭ. كەيبىر جەردە بۋىن سانى كەرىسىنشە قىسقاراق بولىپ, داۋىستىڭ كەڭ, ەركىن شىعۋىنا, كەۋدە كەرە ايتۋعا بولماي قالادى. مىسالى, جەتى بۋىندى ولەڭ ءماتىنى شىرقاپ ايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. وندايدا, شۇكىر, قازاقتىڭ ون ءبىر بۋىندى قارا ولەڭى بار. سوندايدا امالىڭ جوق, اقىندار جازىپ بەرگەن ليبرەتتو ءماتىنىن وزگەرتىپ, ۇستىنەن قايتا جازىپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. مۇقان اعا دا ليبرەتتونىڭ سوزدەرىن ءوزىنىڭ كوڭىلىندە تۋعان اۋەنگە سايكەستەندىرىپ, وزگەرتىپ, قايتا جازىپ وتىرۋشى ەدى. اۆتور: ونداي جاعدايدا كومپوزيتور اقىننىڭ ەگىنىنە ءتۇسىپ كەتە بەرەدى دەسەڭىزشى. سوندا ول كىسىنىڭ ازىراق ولەڭ جازاتىن دا قابىلەتى بولعانى عوي؟ ەركەعالي: قازاقتىڭ قاي-قايسىسىن الساڭ دا, كوپشىلىگىندە ازداعان اقىندىق قاسيەت بىرگە تۋادى. ول اسىرەسە ونەر ادامدارىندا جيىرەك كەزدەسەدى. مەيلى سۋرەتشى بولسىن, ءانشى بولسىن, كومپوزيتور بولسىن, جانىپ تۇرعان ۇلكەن اقىندىق بولماسا دا, ايتايىن دەگەن ويىن جەتكىزەتىندەي اقىندىق قابىلەت ءبىرازىنان تابىلادى. وپەرا تۋرالى ءسوز ەتسەك, اقىن دا, كومپوزيتور دا تالانتتى بولۋى مۇمكىن. بىراق ولار ەكى بولەك ادامدار عوي. دەمەك ولاردىڭ تۇسىنىگى, ءتۇيسىنۋى, سەزىم دۇنيەسى دە ەكى ءتۇرلى. ليبرەتتوشى سوزبەنەن نەگىزگى جۇلگەسىن, قالىبىن سالادى, ال ەندى سوعان اۋەنمەن جان بىتىرۋگە, ءوڭ-شىراي بەرۋگە كەلگەندە, الدىن الا دايىندالعان ليبرەتتونىڭ وزگەرمەيتىن كۇنى بولمايدى. وپەرانىڭ جەكە جانر بولىپ, ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىنا 400 جىلدان استى. سول كەزدەن بەرى يتاليا كومپوزي­تور­لارى دا, ورىس كومپوزيتورلارى دا, ەشكىم, ەش ۋاقىتتا ليبرەت­تيستىڭ جازىپ بەرگەنىن, دايىنداپ بەرگەنىن سول قالپىنشا كوشىرىپ اكەلىپ, مۋزىكاعا تۇسىرە سالما­عان. ولاي ەتسە كومپوزيتور تۆورچەستۆو­لىق تابىسقا دا جەتە الماس ەدى. ويتكەنى, ادامنىڭ جانى, سەزىم قوزعالىسى, ەموتسياسى الدىن الا دايىندالعان قالىپقا سالۋعا كونە بەرمەيدى عوي. وسى تاياۋدا ءبىر جىگىت مەنەن ء“سىز سول مۇقان اعا اياقتاماعان “قوزى كورپەشتى” جازىپ بىتىرۋىڭىزگە بولمادى ما؟” دەپ سۇرادى. ەرتەرەكتە 1965 جىلدارى, 1967 جىلدارى دا سولاي دەگەندەر بولعان ەدى. اسىرەسە “قامار سۇلۋ” وپەرام قويىلعاننان كەيىن ەلدىڭ كوبى مۇقاڭ سياقتى جارقىراعان كومپوزيتوردىڭ اياقتالماعان دۇنيەسىن ءبىتىرۋ وسىنىڭ قولىنان كەلەدى دەپ ويلاعان بولۋى كەرەك. مۇمكىن, سول ۋاقىتتا جازسام, جازىپ تا تاستايتىن با ەدىم. ول كەزدە مەنىڭ ءبىر وپەرانىڭ ۇستىنە ءبىر وپەرا, ءبىر كانتاتانىڭ ۇستىنە ءبىر كانتاتا, ءبىر وراتوريانىڭ ۇستىنە ءبىر وراتوريا جازىپ, توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىم. الدە سودان دا بولدى ما ەكەن. الدە, ءبىزدىڭ قازاق بوگدە سوزدەرگە جاقىن جۇرەتىنى بار عوي, “قوزى كورپەش” ويداعىداي جاقسى شىقسا, “مۇقان ءوزى ولسەداعى, ارتىنا تاعى ءبىر جاقسى دۇنيە تاستاپ كەتتى عوي” دەيدى, ال ويداعىداي بولىپ شىقپاسا “مىناۋ ءبارىن ءبۇلدىردى, مۇقان ءوزى بولعاندا سۇيتەتىن ەدى, بۇيتەتىن ەدى” دەيدى. سونداي ءبىر قاۋەسەت سوزدەردەن دە سەسكەندىم بە ەكەن. ايتپەسە, سول كەزدە قولعا ال­سام, جازىپ تاس­تاۋعا, بىتىرۋگە كوپ بولسا ءبىر جىلدىق عۇمىرىم كەتەر مە ەدى. مۇمكىن, جازىپ تاستاۋىم دا كەرەك پە ەدى. ءدال سول كەزدەردە ۇكىمەت تە قاۋزاپ, “جاز” دەپ, ەشتەمە دە­مەدى. اقىر اياعى “قوزى كورپەش” جازىلماي, اياق­تالماعان قالپىندا قالا بەردى. ەندى قازىر قارتايدىق, ۇلعايدىق. “قوزى كورپەشتى” جازۋ قايدا بىزگە. “قوزى كورپەشتى” جازۋ ءۇشىن قوزىداي جاستىق, قىزۋقان­دىلىق, باتىرلىق بولۋى كەرەك, بايانداي جۇرەك بولۋى كەرەك. ونىڭ ءبارى ەندى ءبىز ءۇشىن ارتتا قال­عان دۇنيە عوي. ماحاببات دەيتىن نارسەنىڭ دە مەر­زىمى بار, ۋاقىتى بار. ءبىرىن ءبىرى ۇزدىگە, شىن سۇيگەن جاستار ءبىرى ءۇشىن ءبىرى جانىن قيۋعا دەيىن بارادى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ادام بالاسىنىڭ ماحابباتى, عاشىق بو­لۋى, ءولىپ-ءوشىپ قۇمار بولۋى ول جاسىنا دا بايلانىس­تى. سەكسەنگە, توقسانعا كەلگەن شالدار “مە­نىڭ ماحابباتىم بار” دەسە, مەن وعان سەنبەيمىن. ءويت­كەنى, ماحاببات دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى جاستىققا جاراساتىن, جالىنداعان جاس كەزدە باستان وتەتىن دۇنيە عوي. ال ەندى ءومىر بولعاننان كەيىن, ءارتۇرلى جاعدايلاردىڭ بولۋى مۇمكىن. مەنىڭ ويىمشا ماحاببات جاس تالعا­مايتىن بولسا, سەكسەنگە كەلگەن شالداردىڭ ءبارى عاشىق بولىپ, نەگە ۇيلەنە بەرمەيدى. حا-حا-حا! (ەركەعالي اعامىز وسى تۇستا راقاتتانىپ ءبىراز ك ۇلىپ الدى). مۇقان اعام جوعارىدا اتالعانداردان باسقا دا تالانتتى شىعارمالار جازعان. ءبىز ءبارىن ايتقان جوقپىز. مىسالى, “سكريپكا مەن وركەسترگە جازعان پوەماسىن”, “قازاقستان” سيمفونيالىق پوەماسى مەن “كوممۋنيزم وتتارى” كانتاتاسىن (بۇل شىعار­­ما جامبىل اتىنداعى رەسپۋبليكالىق سىيلىققا يە بولعان), وزگە دە ءان-حور شىعارمالارىن, سپەك­تاكل­دەر مەن كينوفيلمدەرگە دە مۋزىكا جازعانىن, باسقا دا شىعارمالارىن بىلاي قويعاندا, قازاق مۋزىكاسىنىڭ كلاسسيگى اتانىپ, تاريحتا قالۋى ءۇشىن ء“بىرجان-ساراسىنىڭ” ءوزى جەتىپ جاتىر عوي... بولات بوداۋباي, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.