ەكونوميكا • 07 ءساۋىر، 2020

ازيانىڭ احۋالى قانداي بولماق

228 رەتكورسەتىلدى

الەم ەكونوميكاسى بۇعان دەيىن دە تالاي رەت رەتسەسسياعا ۇشىراپ، تالاي رەت داعدارىستى باسىنان كەشىرىپ كەلدى. بىراق، «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دەپ شاكارىمشە بەينەلەپ سويلەر بولساق، بۇل داعدارىستىڭ بۇرىنعىلاردان وزگەرەك ەكەنىن بىلگەنىمىز ابزال. 

ولاي دەيتىنىمىز، بۇعان دەيىنگى وڭىرلىك جانە ايماقتىق ەكونوميكالىق داعدارىستار دامىعان ەلدەردەگى ءىرى بانكتەردەن باستاۋ الىپ، نەگىزىنەن قارجى سالاسىنداعى كەلەڭسىزدىكتەرمەن شەكتەلگەن بولسا، بۇگىنگى تاڭداعى كوروناۆيرۋس ىندەتىنە بايلانىستى احۋال قارجى سالاسى عانا ەمەس، الەم ەلدەرى اراسىنداعى ادام، تاۋار جانە كاپيتال اينالىمىنا تىكەلەي تەرىس اسەرىن تيگىزەتىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاھاندىق داعدارىسقا اينالدى.

الەم ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار مەن كاپيتال اينالىمىنىڭ دەڭگەيى كۇرت تومەندەپ، حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق قاتىناستار جۇيەسى سىر بەرە باستاسا، سونىڭ كەسىرىنەن اسىرەسە ازيا ايماعىنداعى دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى كوپ زارداپ شەگىپ وتىر. 

امەريكاندىق The Heritage Foundation ۇيىمى وسى جىلدىڭ 17 ناۋرىزىندا عانا ازيا قۇرلىعىنداعى حالىقارالىق قارجى-ەكونوميكالىق حاب بولىپ تابىلاتىن سينگاپۋر مەملەكەتىن الەمدەگى ەڭ اشىق ەكونوميكا دەپ جاريالاپ، ال ەكىنشى ورىنعا تاعى دا سول ازياداعى گونكونگ قالاسىن قويعان ەدى. بۇل ازيا قۇرلىعىنداعى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى سينگاپۋر مەن ءبىر ءوزى ءبىرشاما ەلدىڭ ەكونوميكاسىنان اسىپ تۇسەتىن گونكونگ مەگاپوليسى الەم ەلدەرى ءۇشىن ەسىگى ايقارا اشىق، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى دامۋ مەن جاھاندانۋ ۇردىستەرىنىڭ ۇلگىسى بولىپ وتىرعانىنىڭ بىردەن ءبىر بەلگىسى ەدى. 

الايدا، ودان كەيىن ءبىر اپتا وتپەي جاتىپ كوروناۆيرۋستان سەسكەنگەن سول سينگاپۋر ۇكىمەتى اۋە، تەڭىز جانە قۇرلىقتاعى شەكارالارىنان وتەتىن ادامدار سانىنا شەكتەۋ قويىپ، ەكى كۇننەن كەيىن ەسىگىن تارس جاۋىپ الىپ، الەمدەگى ەڭ اشىق مەملەكەت الەمدەگى ەڭ جابىق ەلگە اينالىپ شىعا كەلدى. باسقاسىن ايتپاعاندا، قاسىنداعى مالايزيادان قاتىناپ ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن جارتى ميلليونعا جۋىق ادام ءبىر كۇندە جۇمىسسىز قالىپ، كۇنكورىس كوزىنەن قاعىلدى. ال گونكونگ وعان دەيىن اقپان ايىنىڭ اياعىندا-اق جان-جاعىن جاۋىپ، وقشاۋلانىپ ۇلگەرگەن ەدى. 

الەم ەكونوميكاسىنىڭ جارتىسىنان كوبى ازياعا تيەسىلى بولىپ وتىرعان جاھاندانۋ داۋىرىندە ءىرى حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارى بولىپ تابىلاتىن سينگاپۋر مەن گونكونگتىڭ جاعدايى وسىنداي بوپ جاتقاندا، جاھاندىق ساۋدا-ساتتىق پەن الەمدىك ءوندىرىس جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ وتىرعان تايۆان، ۆەتنام سياقتى مەملەكەتتەر شەكارالاردىڭ جابىلۋىنان كوپ زارداپ شەگىپ، سانسىز ادام ساندالىپ قالسا، كۇن كورىسى تۋريستىك سالاعا نەگىزدەلگەن تايلاند سياقتى ەلدەردىڭ جاعدايى جىعىلعانعا جۇدىرىقتىڭ كەيپىن كورسەتىپ وتىر. كامبودجا، لاوس سياقتى مەملەكەتتەر قارجىلىق جاعىنان قىتايعا تاۋەلدى بولسا، ميانما، بانگلادەش سياقتى جەڭىل ونەركاسىپ پەن تەكستيل ونىمدەرىن شىعارۋمەن تابىس تاۋىپ وتىرعان حالىقتاردىڭ جاعدايىن ايتپاي-اق بىلۋگە بولادى. ال ءبىر جارىم ميللياردقا ادامعا جۋىق حالقى بار ءۇندىستان سياقتى الىپ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى ىندەت باستالماي تۇرىپ-اق وڭ باعالانىپ وتىرعان جوق ەدى، ەندى ءتىپتى وڭباي قالاتىن ءتۇرى بار. 

ازيا ەلدەرى اراسىنداعى جۇمىسشىلار ميگراتسياسى شامامەن 35 ميلليون ادامعا جەتىپ، ءبىرىن-ءبىرى سالىستىرمالى تۇردە ەركىن قاتىناي الۋدىڭ ارقاسىندا ناپاقالارىن تاۋىپ ءجۇر. ەندى سول حالىقتار جۇمىس ورىندارىنان ايىرىلىپ، بۇنداي جاعداي ءار مەملەكەت ءۇشىن ەڭ كۇردەلى ساياسي-الەۋمەتتىك پروبلەماعا اينالىپ وتىر. بۇل استە اركىم ءوز قوتىرىن ءوزى قاسىسىن دەي سالۋعا كەلمەيتىن كۇردەلى ماسەلە. احۋال جۋىق ارادا جاقسارمايتىن بولسا بۇنداي جاعداي لەزدە-اق بارىمىزگە ورتاق وڭىرلىك پروبلەماعا اينالىپ شىعا كەلمەك. 

حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى جۋىق ارادا 25 ميلليون ادام جۇمىسسىز قالاتىنىن ايتىپ وتىرعانى بەكەر ەمەس. ەڭ الدىمەن جۇمىسسىز قالاتىندار كىم دەسەڭىز، ءدال سول ءبىر ەلدەن ءبىر ەلگە ءوتىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر، ياعني، جاھاندانۋ مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق نەگىزىندە قالىپتاسقان جۇيەنىڭ جەمىسىن جەپ جۇرگەندەر. ازياداعى كوپ ەلدىڭ ەكونوميكاسى وزىنەن قاراعاندا دامۋ دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەرگە جۇمىسقا كەتكەن ادامداردان كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان قارجىعا تاۋەلدى ەكەنى راس. مىسالى، فيليپپيندەر مەملەكەتىنىڭ شەتكە شىعىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن حالقى جىل سايىن ەلگە شامامەن 35 ميلليارد دوللار قارجى اۋدارىپ وتىرعانى كوپتى اڭعارتادى. 

ادام سانى كوپ، جۇمىس قولى ارزان وڭتۇستىك نەمەسە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە ونداي جاعداي ايقىن بولسا، ولاردى ايتپاعاندا، ءوزىمىزدىڭ ورتالىق ازيا ايماعىندا دا جاعدايى سونداي ەلدەردىڭ بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ۇلتتىق ۆاليۋتالارى قۇنسىزدانىپ، ارتىلىپ قالعان ەڭبەك كۇشى ارزانداي بەرەتىن بولسا بۇعان دەيىن سالىستارمالى تۇردە دامۋ دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەردىڭ وزدەرى كورشىلەرىنە ك ۇلىپ قاراي المايتىن جاعدايعا دۋشار بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. 

ويتكەنى ءوزارا تاۋەلدىلىك تەرەڭدەگەن جاھاندانۋ زامانىندا ءبىر ەلدەگى قارجى-ەكونوميكالىق پروبلەما مىندەتتى تۇردە ەكىنشە ەلدىڭ جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ءتورت قۇبىلاسىن تۇمشالاپ، جاڭا ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانىن شەكتەي بىلگەن ەلدەردىڭ بۇنداي ساياسي شەشىمدەرى «جوعارى باعالانىپ» وتىرسا، ەندىگى كەزەكتە ول ەلدەردەگى قارجى-ەكونوميكالىق سالاداعى احۋالدىڭ نەندەي پروبلەمالارعا الىپ كەلەتىنىن كەيىنگە قالدىرماي ويلانۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. 

بۇل جەردە ءبىر ماڭىزدى نارسەنى ايتىپ وتكەن ءجون. نەگىزى، الەمنىڭ ەكىنشى، ازيانىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسىنا اينالعان قىتاي ەلىنىڭ دامۋ دەڭگەيى بۇل ىندەت باستالماي تۇرىپ-اق بۇعان دەيىنگى قارقىندى دامۋ جىلدارىمەن سالىستىرعاندا تومەندەپ كەتكەنى بەلگىلى. وعان قحر مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى سياقتى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق فاكتورلار عانا ەمەس، ەلدىڭ ىشكى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايى دا ءوز اسەرىن تيگىزىپ كەلگەن بولاتىن. 

قىتايداعى جۇمىس كۇشىنىڭ بۇرىنعىداي ارزان ەمەس ەكەنى، قىتايلىق كومپانيالاردىڭ ينتەللەكتۋالدى مەنشىك قۇقىعىن سىيلامايتىندىعى، دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ستاندارتتارىن مويىنداي بەرگىسى كەلمەيتىنى سياقتى كوپتەگەن فاكتورلار وسى ەلدىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ قىتىعىنا ءتيىپ كەلگەنى راس. سوندىقتان ترانسۇلتتىق ءوندىرىس كومپانيالارى اراسىندا، اسىرەسە اقش پەن ولارعا ساياسي وداقتاس ەلدەردىڭ كومپانيالارى وزدەرىنىڭ قىتايداعى زاۋىتتارىن ءوز ەلدەرىنە نەمەسە ازيانىڭ باسقا ەلدەرىنە كوشىرە باستاعان ەدى. ال ەندى مىنا جاعداي ەندى ءتىپتى تىلەگەنگە سۇراعان بولىپ وتىرعانداي. باسقاسىن ايتپاعاندا، الەمنىڭ ءۇشىنشى ەكونوميكاسى نەمەسە ءىرى حالىقارالىق قارجىلىق دونورى عانا ەمەس، ازيانىڭ تەحنيكو-تەحنولوگيالىق سالاداعى الدىڭعى ارباسى بولىپ سانالاتىن جاپونيانىڭ دا قىتايعا ايتارى از ەمەس. جاپون ۇكىمەتى كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋگە 500 ميلليارد دوللاردان استام قارجى ءبولىپ، ال وتاندىق كومپانيالاردىڭ قىتايدان زاۋىتتارىن كوشىرۋگە كەتەتىن شىعىندار كولەمىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىن ۇكىمەتتىك كومەك ەسەبىنەن جابۋعا قولداۋ كورسەتەمىز دەپ وتىر. بۇل دا قىتاي ەكونوميكاسى ءۇشىن تاعى ءبىر قاتتى سوققى بولعالى تۇر دەسەك ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. 

ال كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋدە وڭ ناتيجە كورسەتە بىلگەن وڭتۇستىك كورەيا 15 ساۋىردە پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزەيىن دەپ وتىر. بيلىك باسىنداعى پارتيا مەن ەلدىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى ءۇشىن عانا ەمەس، ءتىپتى كەلەسى پرەزيدەتتىڭ كىم بولاتىنىن ايقىنداپ بەرەيىن دەپ وتىرعان وتە ماڭىزدى سايلاۋ بولعالى تۇر. ءورشىپ تۇرعان ىندەتكە قاراماي ەلدىڭ ساياسي كەلەشەگى ءۇشىن كورەي حالقى سايلاۋعا بارۋدان باس تارتپاسا، وندا بۇل جۇرت الەمگە تاعى دا ءبىر ۇلگى بولايىن دەپ تۇرعان سياقتى. 

دەگەنمەن، قارجى-ەكونوميكالىق سالادا وڭتۇستىك كورەيا ازيانىڭ كوشباسشىسى بولا المايتىنى بەلگىلى. كەرىسىنشە، ءوندىرىس سالاسى نەگىزىنەن وسى ازيا ايماعىنا باعىتتالعان ەكسپورت كولەمىنە تاۋەلدى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، ايماقتاعى احۋالدىڭ ەرتەرەك جاقسارۋىنا ءۇمىت ارتىپ وتىرعان ەل. بۇل تۇرعىدان وڭتۇستىك كورەيا الداعى ۋاقىتتا ەكى الىپ كورشىسى قىتاي جانە جاپونيامەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان ساياسي قادامدار جاساۋعا ءماجبۇر بولاتىنى ءسوزسىز. 

قىتاي مەملەكەتى ءۇشىن، دالىرەك ايتقاندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قازىرگى باسشىلىعى ءۇشىن ء«بىر بەلدەۋ، ءبىر جول» حالىقارالىق ستراتەگيالىق باعدارلاماسى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى باعىتى ەكەنى بەلگىلى جانە قىتاي ۇكىمەتى بۇل باعىتتاعى كۇش-جىگەردى باسەڭدەتىپ الماۋعا بارىن سالىپ باعاتىن سىڭاي تانىتىپ وتىر. دەگەنمەن، قازىرگى تاڭدا قىتاي ۇكىمەتى ءۇشىن حالىقارالىق باعدارلامادان بۇرىن ەڭ الدىمەن ەلدىڭ ىشكى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالىن تۇراقتاندىرۋ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ وتىرعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. 

قايتكەن كۇندە دە، قحر-دىڭ بيىلعى ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى 3،3 پايىزعا دەيىن تومەندەپ، بۇدان 44 جىل بۇرىنعى 1976 جىلعى دەڭگەيگە تومەندەيىن دەپ وتىرعانى، ال سونىڭ كەسىرىنەن جالپى ازيا ايماعىنىڭ بيىلعى دامۋ دەڭگەيى 2،2 پايىزعا تومەندەپ، 1998 جىلعى قارجى داعدارىسى تۇسىنداعى دەڭگەيگە دەيىن قۇلدىرايىن دەپ وتىرعانىنان كوپ نارسەنى كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋگە بولادى. الەمدىك ساياسي-ەكونوميكالىق جاعداي، اسىرەسە ازيانىڭ احۋالى الاڭداتپاي قويمايدى. 

الەم ەلدەرى، ونىڭ ىشىندە ازيا ەلدەرى اراسىندا ۋاقىتشا قويىلعان شەكارالىق شەكتەۋلەر ۇزاق مەرزىمگە سوزىلاتىن بولسا حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار قارقىنى تومەندەپ، اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك پەن كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەت زاتتاردىڭ جەتپەي قالۋ قاۋپى وڭىردەگى الەۋمەتتىك-ساياسي قاۋىپسىزدىكتى قامتاسىز ەتۋ تۇرعىسىنان ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە اينالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىكتىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ بۇگىنگى تاڭداعى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ باستى ماقساتىنا اينالۋى ءتيىس.  

وسى تۇرعىدان، بۇگىندە ازيا ەلدەرىنىڭ تۇگەلى دەرلىك مۇشە نەمەسە باقىلاۋشى بولىپ وتىرعان ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ (اوسشك) ماڭىزدىلىعى جايىندا ايتىپ ءوتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر.  

باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ساياسي تەكەتىرەس اياقتالىپ، سوۆەت وداعى قۇلاپ، جاھاندانۋ ءداۋىرى باستالا باستاعان سوناۋ 1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسى اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلعان اتالمىش كەڭەستىڭ باستى ماقساتى وڭىرلىك تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. ولاي بولسا، الەمدىك دەڭگەيدە قالىپتاسىپ وتىرعان مىنا داعدارىستى جاعدايدا ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىق پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن ارىپتەستىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان اوسشك-ءتىڭ اتقارار ءرولى وراسان زور بولۋى ءتيىس. اسىرەسە، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ 2019-جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا دۋشانبە قالاسىندا وتكەن اوسشك-ءتىڭ V سامميتىندە ۇسىنعان كەڭەس اياسىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا ارنايى حالىقارالىق قور قۇرۋ جونىندەگى باستاماسىنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسپەك.  

ءار مەملەكەت كۇش-جىگەرىن ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ ىشكى ماسەلەلەرىن شەشۋگە شوعىرلاندىرىپ وتىرعان وسىنداي داعدارىستى كەزەڭدە شەتتە قالىپ قويماي، بارشاعا ورتا مۇددەنى كوتەرىپ، ەلدەر اراسىنداعى ءتۇرلى سالالارداعى قاتىناستار قارقىنىن تومەندەتپەۋ ماقساتىندا ناقتى ءىس-قيمىلداردى بىرلەسىپ ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزى وراسان زور دەپ بىلەمىز. 

سونىمەن قاتار ازيا ايماعىنداعى احۋال وسىنداي بولىپ تۇرعان كەزدە كەڭەستىڭ جۇمىسىن جانداندىرا ءبىلۋ الداعى ۋاقىتتا اوسشك-ءتى وڭىرلىك ۇيىمعا اينالدىرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستارعا ءوزىنىڭ وڭدى ۇلەسىن قوسار ەدى دەپ پايىمدايمىز.  

باستىسى، بۇنداي قادام 2020 جىلعى 6 ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياساتىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنىڭ 1.5. تارماقشاسى («ازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ، ونىڭ ىشىندە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى (اوسشك) قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ بويىنشا وڭىرلىك ۇيىمعا اينالدىرۋ ارقىلى كەشەندى تاسىلدەرىن ىزدەۋدى جانداندىرۋ»)، 2.13. تارماقشاسى («وڭىرلىك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا حالىقارالىق كۇش-جىگەرگە، ونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ارقىلى قاتىسۋ») جانە 3.20. تارماقشاسىندا («دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا، ونىڭ ىشىندە ەپيدەميالار مەن پاندەميالارعا قارسى ءىس-قيمىل ماقساتىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا اتسالىسۋ») بەلگىلەنگەن ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى جولى بولار ەدى دەپ سەنەمىز. 

 

شىعىستانۋشى، حالىقارالىق قاتىناستار

ماماندىعى بويىنشا PhD دوكتورى

باتىرحان قۇرمانسەيىت 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

قۇردىم (تورتتاعان)

ادەبيەت • كەشە

جاڭا فورماتتاعى جىر كەشى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار